این سوره اندکی پس از سوره پیشین، یعنی سوره ۹۳، «الضُّحیٰ»، نازل شد، گویی ادامه آن است. در اینجا نیز احساس همدردی و فضایی از گفتگوی دلنشین و دوستانه موج می‌زند. این سوره توجه الهی را که نسبت به پیامبر ﷺ وجود دارد به تصویر می‌کشد و تدابیری را که از سر دلسوزی برای او اتخاذ شده توضیح می‌دهد. همچنین مژده گشایش و آسانی آینده را می‌دهد، رازِ آسانی را به پیامبر ﷺ نشان می‌دهد و بر پیوند عمیق او با خداوند تأکید می‌کند.
This sūrah was revealed soon after the preceding one, Sūrah 93, The Morning Hours, as if it were a continuation of it. Here, also, the feelings of sympathy and an atmosphere of delightful, friendly discourse abound. It portrays the divine care the Prophet enjoys and explains the measures taken out of concern for him. The sūrah also gives the good news of forthcoming relief, points out to the Prophet the secret of ease, and emphasizes his strong ties with God.
«آیا سینهٔ تو را برای تو نگشودیم؟ و بار گرانت را از دوشت برنداشتیم؟ همان باری که پشتت را سنگین کرده بود؟ و آوازهٔ تو را بلند نکردیم؟» (الشرح: ۱-۴) این آیات نشان می‌دهد که پیامبر ﷺ به‌سبب رسالتی که بر عهده داشت و موانعی که در راه آن وجود داشت، دلتنگ و آزرده بود. همچنین این آیات حاکی است که دشواری‌های پیش‌روی رسالتش بر دلش سنگینی می‌کرد و او را به یاری و پشتیبانی فوری نیازمند ساخته بود. از این‌رو این خطاب دل‌داری‌بخش است.
“Have We not opened up your heart, and relieved you of your burden, which weighed heavily on your back? And have We not given you high renown?” (Verses 1-4) This suggests that the Prophet was troubled for some reason concerning the message he was entrusted with, and the obstacles in its way. These verses also suggest that the difficulties facing his mission weighed heavily on his heart, making him feel the need for urgent help and backing. Hence this comforting address.
«آیا ما سینهٔ تو را نگشودیم؟» تا با این پیام انس بگیرد؟ آیا آن را برای تو آسان نکردیم، محبوبت نساختیم، راهش را مشخص نکردیم و پایان خوشش را برایت روشن نساختیم تا ببینی؟ به دلت بنگر! آیا آن را پر از نور، شادی و آرامش نمی‌بینی؟ دربارهٔ آثار همهٔ نعمت‌هایی که به تو ارزانی شده است، بیندیش! آیا با هر سختی آسودگی نمی‌یابی و با هر محرومیتی که می‌کشی، خرسندی نمی‌یابی؟
“Have We not opened up your heart,” so that it may warm to this message? Have We not facilitated it for you, endeared it to you, defined its path and illuminated it for you to see its happy end? Look into your heart! Do you not see it to be full of light, happiness and solace? Reflect on the effects brought about by all the favours bestowed on you! Do you not feel comfort with every difficulty, and find contentment with every kind of deprivation you suffer?
«و وضعنا عنک وزرک الذی أنقض ظهرک؟» (الآیتان ۲-۳)
“And relieved you of your burden, which weighed heavily on your back?” (Verses 2-3)
آن بار سنگین تو چنان بود که نزدیک بود کمرت را بشکند، اما ما آن را از تو برداشتیم. این تخفیف به شکل گشاده‌کردن دل تو بود تا رسالتت را آسان‌تر احساس کنی و بار آن بر دوشت چندان سنگین نباشد. جنبه‌ی دیگر این تخفیف، هدایتی بود که دریافت کردی درباره‌ی چگونگی ادای رسالت و چگونگی نفوذ در دل‌های مردم. افزون بر این، برای تو در نزول قرآن نیز آسانی‌ای است؛ قرآنی که حق را روشن می‌کند و به تو یاری می‌دهد که آن را به آسانی و با نرمی به مردم برسانی.
Your burden was so heavy that it almost broke your back, but We relieved you of that. Relief took the form of giving your heart a lift so that you might feel your mission easier and your burden not so hard to shoulder. Another aspect of the relief was the guidance you received on how to discharge your mission and how to appeal to people’s hearts. Furthermore, there is relief for you in the revelation of the Qur’ān which explains the truth and helps you to drive it home to people easily and gently.
آیا وقتی به سنگینی بارت می‌اندیشی، این را احساس نمی‌کنی؟ آیا پس از آنکه سینه‌ات را برایت گشودیم، آن را سبک‌تر نمی‌یابی؟
Do you not feel all this when you think of how heavy your burden was? Do you not feel it to be lighter after We opened up your heart?
«و آیا نام تو را بلند نگردانیدیم؟» (آیه ۴) ما تو را در میان عالَم بالا و زمین و تمامِ هستی بلند‌مرتبه ساختیم. آوازه‌ات را بلند کردیم، چرا که نامت را هر جا که نام خدا برده شود، همراه با نام او قرار دادیم: «لا إله إلا الله، محمدٌ رسول الله.» در حقیقت، این بالاترین درجهٔ ستایش است؛ جایگاهی که تنها به محمد ﷺ عطا شده و کسی دیگر در آن سهمی ندارد. خدا چنین خواسته است که قرن‌ها پی در پی بگذرند و نسل‌ها یکی پس از دیگری بیایند، و میلیون‌ها انسان در گوشه‌گوشهٔ جهان نام مبارک محمد ﷺ را با درود و صلوات گرامی بدارند و عشق عمیق او در دل‌هایشان ریشه بدواند. آوازهٔ تو آنگاه به همه‌جا رسید که نامت با این آیین الهی پیوند خورد.
“And have We not given you high renown?” (Verse 4) We exalted you among those on high, on earth and in the whole universe. We raised your fame high indeed as we associated your name with that of God’s whenever it is pronounced. “No Deity but God, Muĥammad is God’s Messenger.” Indeed, this is the highest degree of praise. It is a position granted only to Muĥammad, with no share of it to anyone else. God has willed that one century should turn after another and generations succeed generations with millions and millions of people in all corners of the world honouring the blessed name of Muĥammad with prayers for peace and blessings to be granted him, and with his profound love entrenched in their hearts. Your fame spread far and wide when your name became associated with this divine way of life.
یقیناً این که شما برای این کار برگزیده شده‌اید، خود یک سرافرازی است که هیچ کس دیگری در این جهان هرگز به آن دست نمی‌یابد. پس پس از این نعمتی که هر دشواری را التیام می‌بخشد، چگونه می‌تواند هیچ احساس رنج یا سختی‌ای باقی بماند؟
Certainly the mere fact that you were chosen for this task is an exaltation to which no one else in this universe can ever aspire. How can there remain any feeling of affliction or hardship after this favour which heals all such difficulties?
خداوند با این حال، با پیامبر محبوبش با مهربانی سخن می‌گوید. او پیامبر خود را دلداری و اطمینان می‌دهد و برای او توضیح می‌دهد که چگونه آسایش پیوسته‌ای به او عطا کرده است. «پس بی‌گمان با دشواری آسانی است. بی‌گمان با دشواری آسانی است.» (آیات ۵ و ۶) دشواری هرگز مطلق نیست، زیرا آسانی همیشه همراه آن است. آنگاه که بار تو سنگین شد، دلت را گشودیم و آسوده‌ات ساختیم.
God, nevertheless, addresses His beloved messenger kindly. He comforts and reassures him, explaining to him how He has given him unceasing ease. “With hardship comes ease. Indeed, with every hardship comes ease.” (Verses 5-6) Hardship is never absolute, for ease always accompanies it. When your burden became too heavy, We lifted up your heart and relieved you.
این مطلب با تکرار لفظی این جمله تأکید شده است: «با سختی آسانی است». این تکرار نشان می‌دهد که پیامبر ﷺ سختی‌های سنگین و رنج‌های فراوانی را تحمل کرده بود. این یادآوری به جنبه‌های گوناگون لطف و توجهی اشاره دارد که به پیامبر ﷺ نشان داده شده است و سپس او را با تأکیدی قاطع دلداری می‌دهد. موضوعی که تا این اندازه جان محمد ﷺ را آزرده می‌سازد، باید واقعاً بسیار جدی باشد.
This is strongly emphasized by a literal repetition of the statement: “With hardship comes ease.” The repetition suggests that the Prophet had endured serious hardship and much affliction. This reminder recalls the various aspects of care and concern shown to the Prophet and then reassures him emphatically. A matter which afflicts Muĥammad’s soul so much must be very serious indeed.
سپس بیانی می‌آید که جنبه‌های آسایش و عواملی را که به برافراشته شدن دل‌ها و روح‌ها کمک می‌کند آشکار می‌سازد، و این برای مسلمانان که در راه دشوار و طولانی خود گام برمی‌دارند بسیار یاری‌رسان است: {فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ * وَإِلَىٰ رَبِّكَ فَارْغَب} «پس چون فارغ شدی، به رنج بپرداز، و به پروردگارت روی آور و با شوق رغبت کن.» (آیات ۷ و ۸)
Then follows a statement pointing out the aspects of comfort and the factors contributing to the lifting up of hearts and spirits, which is of great help to Muslims as they travel along their hard and long way: “When you have completed your task resume your toil, and to your Lord turn with love.” (Verses 7-8)
با سختی، آسانی است؛ پس آرامش و تسلی بجو. هنگامی که از هر کاری که باید انجام دهی فارغ شدی، چه آن کار مربوط به ابلاغ پیام تو باشد یا امری از امور این زندگی، آنگاه با تمام دل به آنچه شایستهٔ رنج و کوشش توست روی آور، یعنی به عبادت و تفانی در پرستش. «و به سوی پروردگارت با شوق رو کن.» (آیهٔ ۸) تنها او را بجوی و بگذار هیچ چیزی تو را از یاد او باز ندارد. هرگز به مردمی که آنان را به ایمان آوردن به او فرا می‌خوانی نیندیش. مسافر باید توشهٔ خود را همراه داشته باشد، و این توشهٔ واقعی سفر توست. جنگجوی راه حق نیازمند سلاح خویش است، و این سلاحی است که تو بدان نیاز داری. این، تو را در هر دشواری که با آن روبه‌رو شوی آسودگی می‌بخشد و در برابر هر گونه رنجی که متحمل شوی، آرامش به تو می‌دهد.
With hardship goes ease, so seek relief and solace. When you have finished whatever you may have to do, be it a matter relating to the delivery of your message or an affair of this life, then turn with all your heart to what deserves your toil and striving, namely devotion and dedication in worship. “And to your Lord turn with love.” (Verse 8) Seek Him alone and let nothing whatsoever distract you. Do not ever think of the people you call on to believe in Him. A traveller must have his food with him, and this is the real food for your journey. A fighter for a cause needs to have his equipment, and this is the equipment necessary for you. This will provide you with ease in every difficulty you may encounter, and with comfort against every kind of affliction you may suffer.
این سوره همان حالت پایانی سورهٔ «الضُّحی» را دارد. دو احساس درهم‌تنیده در ما برمی‌انگیزد. نخست، دریافت محبت بزرگی که نسبت به پیامبر ﷺ نشان داده شده است؛ محبتی که او را فراگرفت، زیرا محبت پروردگارش بود، آنکه بخشاینده و مهربان است. دوم، احساس همدلی‌ای که با وجود مقدس او ابراز شده است. گویی تقریباً می‌توانیم آنچه را که در آن هنگام در دل پاک او می‌گذشت احساس کنیم؛ حالتی که یادآوری این محبت دلنشین را ضروری می‌ساخت.
The sūrah ends on the same note as the preceding sūrah, The Morning Hours. It leaves us with two intertwined feelings. The first is a realization of the great affection shown to the Prophet, which overwhelmed him because it was the love of his Lord, the Compassionate, the Merciful. The other feeling is one of sympathy shown to his noble self. We can almost feel what was going on in his blessed heart at that time which required this reminder of delightful affection.
این است رسالت اسلام: امانتی سنگین و باری که او را زیر فشار خود می‌گذارد. با این همه، این رسالت طلوع نور الهی است، پیوندِ میانِ فناپذیری و ابدیت، هستی و نیستی.
It is this mission of Islam: a grave trust and a burden which weighs him down. It is nevertheless the rising of the divine light, the link between mortality and eternity, existence and non-existence.