موضوع اصلی در بخش پایانی این سوره، که بر حاکمیت خدا، حق قانونگذاری او، و پیوند این دو با ایمان تمرکز دارد، در این بخش ادامه می‌یابد. این بخش از اصول اساسی ایمان در ارتباط با حاکمیت و قانونگذاری سخن می‌گوید، در حالی که بخش نخست سوره همین اصول را در ارتباط با ایمان مورد بحث قرار داده بود. بدین ترتیب سوره روشن می‌سازد که مسائل مربوط به قانون و حاکمیت همان مسائلی است که با ایمان مرتبط‌اند. قرآن این حقیقت را با تأکید بسیار بیان می‌کند. هنگام مطالعه سوره درمی‌یابیم که همان الهام‌ها، صحنه‌ها و تعبیرهایی که در بخش نخست به کار رفته، در بخش دوم نیز دوباره به کار گرفته شده است.

The main theme in the last part of the sūrah, which concentrates on God’s sovereignty, authority to legislate, and their inter-relation with faith, continues in this passage. It speaks of the main principles of faith with regard to sovereignty and legislation, while the first part of the sūrah dealt with these main principles as they relate to faith. In this way the sūrah makes it clear that the issues relevant to law and sovereignty are the same as those that are relevant to faith. The Qur’ān asserts this fact most emphatically. As we study the sūrah, we realize that the same inspirations, scenes and expressions used in the first part are employed again in the second part.

این بخش دوم سوره: • به کتاب‌های الهی، فرستادگان خدا، وحی و معجزاتی که منکران درخواست می‌کردند اشاره دارد؛ • از نابودی‌ای سخن می‌گوید که پس از نشان داده شدن معجزات، به دنبال انکار حق می‌آید؛ • از زندگی آخرت و قوانین مربوط به حساب‌رسی، پاداش و عذاب در آن سرا سخن می‌گوید؛ • به جدایی کامل پیامبر خدا ﷺ [از ...] اشاره دارد.

This means that this second part of the sūrah • Refers to divine books, God’s messengers, revelation and the miracles unbelievers demanded; • Speaks of the destruction that follows denying the truth after miracles have been shown; • Speaks of the life to come and the rules concerning accountability and reward and punishment there; • Refers to the total separation between God’s Messenger (peace be upon him)

و قوم او که برخی موجودات را با پروردگارشان برابر می‌دانند، معبودهایی جز او را می‌پذیرند و قوانینی را که این معبودها برای ایشان وضع می‌کنند، می‌پذیرند. این بخش، پیامبر ﷺ را فرمان می‌دهد که حقیقت دین خود را قاطعانه و روشن، بی‌هیچ دوپهلویی و ابهامی اعلام کند؛ • روشن می‌سازد که برای همه جهانیان یک پروردگار وجود دارد و هیچ مؤمنی نباید هیچ ربوبیت دیگری را، به هر شکلی که باشد، بپذیرد؛ • مالکیت و سلطه خداوند بر هر آنچه در جهان هستی است را بیان می‌کند. او نقشی را که می‌خواهد انسان‌ها ایفا کنند تعیین می‌کند. و روشن می‌سازد که خداوند هر گروه یا جامعه‌ای را هر گاه بخواهد می‌تواند کنار بزند.

and his people who regard certain beings as equal to their Lord, acknowledge other deities besides Him and accept the laws these deities enact for them. It directs the Prophet to declare decisively the true nature of his faith, clear, free of all equivocation and ambiguity; • Makes it clear that there is one Lord for all the worlds. No believer may acknowledge any other lordship whatsoever; • States God’s ownership and control of everything in the universe. He assigns the role He wants human beings to play. It makes it clear that God is able to remove any group or community as He wills.

«و» سپس، ما به موسی کتاب را دادیم [به‌عنوان تکمیل نعمت خود] بر کسی که نیکی می‌کند، که همه چیز را به‌روشنی بیان می‌کند و هدایت و رحمتی است، تا شاید به دیدار پروردگارشان ایمان آورند.» این آیه با حرف عطف «ثم» آغاز می‌شود، در حالی که در زبان عربی این حرف عطف به معنای «سپس» است، اما در این متن هیچ فاصله زمانی وجود ندارد. این حرف عطف، جمله‌ای را که پس از آن می‌آید، به آنچه پیش از آن آمده پیوند می‌دهد. یعنی دستور به پیامبر: «بگو: بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده برایتان بخوانم.» (آیه ۱۵۱) و پس از آن این جمله آمده است: «و بدانید که این راه راست من است، پس از آن پیروی کنید.» (آیه ۱۵۳) جمله حاضر که با «ثم» آغاز می‌شود، به این دو جمله پیشین افزوده شده و بخشی از آن چیزی است که پیامبر مأمور است به مردم برساند؛ یعنی بیان آنچه خدا حرام کرده، ترسیم راهی که باید پیمود، و نشان دادن پیوستگی با پیام‌های پیشین.

“Moreover, We gave Moses the Book in fulfilment [of Our favour] upon him who would do right, clearly spelling out everything, and providing guidance and grace, so that they might believe in the meeting with their Lord.” (Verse 154) This verse starts with the conjunction, ‘moreover’, while in Arabic the conjunction used signifies `then’, but there is no time gap in the text here. The conjunction relates the statement following it to what occurs before it. That is, the instruction to the Prophet: “Say: Come, let me tell you what your Lord has forbidden to you.” (Verse 151) This is followed by the statement: “Know that this is the way leading to Me, a straight path.” (Verse 153) The present statement starting with `moreover’ is added to the two earlier statements as part of what the Prophet is instructed to convey to people, detailing with what God has forbidden, outlining the path to follow and showing the continuity from earlier messages.

در تفسیر عبارت بعدی، یعنی «تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ»، طبق نظر الطبری چنین است: «ما تورات را به موسی دادیم تا نعمت‌هایی را که به او ارزانی داشته‌ایم کامل گردانیم. بدین ترتیب، بزرگواری‌ای را که در پاداش فرمانبرداری‌اش از پروردگارش و اجرای دینش به او عطا کرده‌ایم، کامل می‌کنیم. تورات هر آنچه را که او و قومش برای عمل کردن به ایمانشان نیاز دارند، به روشنی بیان می‌کند.»50

The interpretation of the next clause, “in fulfilment [of Our favour] upon him who would do right”, according to al-Ţabarī, is as follows: “We have given the Torah to Moses so as to complete the favours We have bestowed on him. Thus We perfect the honour We have granted him in reward for his obedience to his Lord and implementation of his religion. It spells out every thing he and his people need to know in order to put their faith in practice.”50

بر اساس نقل قتادہ، عبارت «مُفَصَّلًا لِكُلِّ شَيْءٍ» به این معناست که (قرآن) تفصیل دقیقی از آنچه حلال و آنچه حرام است ارائه می‌دهد۔ افزون بر این، تورات که بر موسیٰ نازل شد، برای قومش مایۂ هدایت و رحمت است تا آنان به دیدار پروردگارشان ایمان آورند و به رحمت او که عذاب او را دور می‌کند، دست یابند۔

بر هشدارهای بیشتری افزوده می‌شود تا به درخواست‌های آنان برای معجزات مادی، به‌منظور ایمان آوردن به وحی خداوند، پاسخ داده شود. هشدارهای مشابهی پیش‌تر در این سوره آمده بود، آنجا که به انکار ایمان به‌طور کلی پرداخته شد. در اینجا، هشدارها مربوط به انکار قانون خداوند و ضرورت اجرای آن در زندگی است. پیش‌تر در این سوره آمده است: «و گفتند: چرا فرشته‌ای بر او فرود نیامده است؟ و اگر فرشته‌ای فرو می‌فرستادیم، کار یکسره می‌شد و دیگر مهلتی به آنان داده نمی‌شد.» (آیه ۸) و اینجا، در پایان سوره، این موضوع به روشنی توضیح داده می‌شود: «آیا منتظر آنند که فرشتگان به سراغشان آیند، یا پروردگارت [خودش] بیاید، یا برخی از نشانه‌های پروردگارت پدیدار شود؟ روزی که برخی از نشانه‌های پروردگارت پدیدار شود، ایمان آوردن برای کسی که پیش‌تر ایمان نیاورده یا در ایمانش کار نیک نکرده است، سودی نخواهد داشت. بگو: شما منتظر باشید، ما نیز منتظریم.» (آیه ۱۵۸)

More warnings are added to answer their demands for physical miracles in order to believe in God’s revelations. Similar warnings were given earlier in the sūrah where it addressed their denial of the faith altogether. Here the warnings are in relation to their denial of God’s law and the need to implement it in life. Earlier in the sūrah we read: “They say: ‘Why has not an angel been sent down to him?’ If We had sent down an angel, all would have been decided, and they would have been allowed no further respite.” (Verse 8) Here, at the end of the sūrah, the matter is clearly explained: “Are they waiting for the angels to come to them, or for your Lord [Himself], or certain of your Lord’s signs to appear? On the day when certain of your Lord’s signs do appear, believing will be of no avail to any human being who did not believe before, or who did not put its faith to good uses. Say: Wait if you will; we too are waiting.” (Verse 158)

این یک هشدار بسیار روشن و قاطع است. همواره قانون خداوند چنین بوده که اگر معجزه‌ای نازل شود و کافران همچنان حق را انکار کنند، ناگزیر هلاک خواهند شد. در اینجا، خداوند به صراحت به آنان می‌فرماید که اگر فقط برخی از نشانه‌هایی که درخواست می‌کردند به آنان نشان داده می‌شد، پس از آن، اگر همچنان کافر می‌ماندند، هلاک می‌شدند. همچنین به آنان گفته می‌شود که وقتی برخی از نشانه‌های خداوند نمایان شود، پایان کاری است که هر عمل بعدی را بی‌اثر می‌سازد. پذیرش ایمان باید پیش از این باشد و باید به عمل عملی تبدیل شود. عمل نیک همواره با ایمان راستین همراه است، زیرا از دیدگاه اسلام، عمل نیک ترجمه عملی ایمان است.

This is a very clear and decisive warning. It has always been God’s law that should a miracle been given and the unbelievers continue to reject the truth, they will inevitably be destroyed. Here, God tells them in plain terms that if only some of the signs they ask for were shown to them, they would be destroyed thereafter should they continue to disbelieve. They are further told that when some of God’s signs are shown, they spell the end that renders all subsequent actions futile. Accepting the faith should come before this, and should be translated into practical action. Good action is always associated with true faith, as it is, in the Islamic view, the practical translation of faith.

در این مرحله سوره، پیامبر خدا، محمد ﷺ را مخاطب قرار می‌دهد و او را با ایمان، شریعت، شیوه زندگی و روش عملی‌اش از دیگران متمایز می‌سازد. ایمان او با همه مذاهب و ادیانی که تا کنون برای بشر شناخته شده، از جمله راه‌های گمراهانه مشرکان عرب، تفاوت دارد: «کسانی که آیین خود را پاره‌پاره کرده و به فرقه‌هایی تقسیم شده‌اند، تو هیچ ارتباطی با آنان نداری. کارشان با خداست. او سرانجام به ایشان خبر خواهد داد که چه می‌کردند.» (آیه ۱۵۹)

At this point the sūrah addresses God’s Messenger, Muĥammad (peace be upon him), singling him out with his faith, law, way of life and operational mode. His faith is different from all creeds and religions known to mankind, including the erring ways of the Arab idolaters: “As for those who have broken the unity of their faith and have become sects, you certainly have nothing to do with them. Their case rests with God. In time He will tell them the truth of what they were doing.” (Verse 159)

این نقطهٔ جدایی میان پیامبر خدا ﷺ و ایمانِ او از یک سو، و همهٔ مذاهب و عقاید دیگر از سوی دیگر است. در گروهِ دوم می‌توان مشرکانی را جای داد که بر پایهٔ افسانه‌ها، سنت‌ها و نزاع‌های دورهٔ جاهلیت به دسته‌ها، فرقه‌ها، قبیله‌ها و تیره‌ها تقسیم شده بودند؛ مسیحیان و یهودیانی که با نزاع‌ها و رقابت‌های پایان‌ناپذیرشان به گروه‌ها و دولت‌هایی متخاصم تجزیه شده‌اند؛ و نیز دیگر آیین‌ها، ایدئولوژی‌ها، نظریه‌ها و نظام‌هایی که هر زمان تا روز قیامت پدید آیند.

This is the parting point between God’s Messenger and his faith on the one hand and all other doctrines and creeds on the other. In the latter group we may include the idolaters who were divided into groups, sects, tribes and clans on the basis of the myths, traditions and disputes of jāhiliyyah, the Christians and Jews with their unending disputes and rivalries which break them into quarrelling blocs and states, as well as other creeds, ideologies, theories, and regimes that may surface at any time until the Day of Judgement.

فرستادهٔ خدا با هیچ‌یک از اینها کاری ندارد. دین او اسلام است، قانون او کتاب خداست و شیوهٔ زندگی‌اش یگانه و مستقل است. ایمان اسلامی با هیچ نوع باور یا ایدئولوژی‌ای در نمی‌آمیزد؛ قانون و نظام آن نیز با سایر نظام‌ها و نظریه‌ها ادغام نمی‌شود. هیچ نظام حقوقی یا حکومتی نمی‌تواند هم‌زمان هم اسلامی باشد و هم چیزی دیگر. اسلام مستقل از همهٔ مکتب‌ها و رنگ‌ها است؛ نظام‌های حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آن آشکارا اسلامی‌اند و وصف دیگری ندارند. پیامبر ﷺ در هیچ زمان و با هیچ وضعیت یا شرایط دیگری کاری ندارد.

God’s Messenger has nothing to do with any of these. His faith is Islam, his law is God’s book and his way of life is unique and independent. The Islamic faith cannot mix with any sort of belief or ideology; its law and system cannot merge with other systems and theories. No legal system or regime can carry a dual status of being Islamic and something else at the same time. Islam is independent of all creeds and colours; its legal, social, political and economic systems are clearly Islamic and have no other description. The Prophet has nothing to do with any other situation or condition at any time.

در پایان سوره‌ای که بحثی طولانی درباره‌ی قانون‌گذاری و حاکمیت دارد، ستایشی عبادی از خداوند می‌آید که آهنگی دلنشین و حکمی قاطع با خود دارد. این ضرب‌آهنگ در هر آیه تکرار می‌شود، زیرا همه‌ی آیات با یک واژه، یعنی «بگو»، آغاز می‌شوند. هر آیه دل را به لرزه درمی‌آورد؛ دلی که هسته‌ی یگانگی در آن جای دارد: یگانگی در آیین، هدف، پروردگار و عبادت. همچنین نگاهی جامع به جهان و قوانین آن ارائه می‌دهد: «بگو: "پروردگارم مرا به راهی راست هدایت کرده است، به آیینی استوار و پایدار؛ آیین ابراهیم که از هر باطلی روی برتافت و از مشرکان نبود." بگو: "نماز و عبادت من، زندگی و مرگ من، همه از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است. او را هیچ شریکی نیست. بدین‌سان مأمور شده‌ام و من نخستین کسی از تسلیم‌شدگان هستم." بگو: "آیا جز خدا، پروردگاری دیگر بجویم، با آنکه او پروردگار هر چیزی است؟ هر کس هر گناهی کند، تنها به زیان خود کرده است و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نخواهد کشید. سپس بازگشت همه‌ی شما به سوی پروردگارتان است و او شما را از آنچه در آن اختلاف می‌کردید، آگاه خواهد ساخت." او کسی است که شما را جانشینان زمین قرار داد و برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی برتری داد، تا شما را در آنچه به شما عطا کرده است، بیازماید. یقیناً پروردگارت زود کیفر است و همانا او آمرزنده و مهربان است.» (آیات ۱۶۱ تا ۱۶۵)

At the end of the sūrah with its long discourse on legislation and sovereignty we have a devotional glorification of God which carries with it a pleasant rhythm and a decisive verdict. The beat is repeated in each verse as it starts with the same word, ‘Say’. Each verse touches the heart, where the core of oneness lies: the oneness of the creed, goal, Lord and worship. It also provides a total look at the universe and its laws: “Say: ‘My Lord has guided me to a straight way, to an ever-true faith; the way of Abraham, who turned away from all that is false, and was not of those who associate partners with God’. Say: ‘My prayers, my worship, my living and my dying are for God alone, the Lord of all the worlds. He has no partner. Thus have I been commanded, and I shall be the first of those who surrender themselves to Him.’ Say: ‘Am I, then, to seek a lord other than God, when He is the Lord of all things? Whatever wrong any human being commits rests upon himself alone. No one shall be made to bear the burden of another. In time, to your Lord you all must return; and then He will tell you the truth of all that over which you were in dispute. He it is who has made you inherit the earth and has raised some of you by degrees above others, so that He might try you by means of what He has bestowed upon you. For certain, your Lord is swift in retribution; yet, He is indeed much- forgiving, merciful.” (Verses 161-5)

این تفسیرِ پایانی و بلند، همراه با آغازِ سوره، نغمه‌ای شگفت‌انگیز و کاملاً هماهنگ می‌نوازد. با این همه، این تفسیر، سخنِ پایانیِ بحث درباره‌ی ذبح حیوانات، قربانی‌ها، محصولات کشاورزی و همه‌ی احکامی است که مردمِ جاهلیت ادعا می‌کردند خداوند وضع کرده است. هر آنچه آنان می‌گویند، دروغی بی‌شرمانه است. پس این تفسیر را چگونه دریابیم؟ در حقیقت، پس از آنچه پیش‌تر درباره‌ی این موضوع گفته‌ایم، نیازی به توضیحِ بیش‌تر نیست.

ہمیں یہاں اُن باتوں کو دوبارہ دہرانے کی ضرورت نہیں جو ہم بارہا کہہ چکے ہیں، یعنی سورہ کے ابتدائی اور بعد کے حصوں میں آنے والے ان فکری جوڑوں، عبارتوں اور آہنگوں کی اہمیت۔ یہ دراصل ایک ہی حقیقت کے مختلف پہلو ہیں، جو کبھی عقیدے اور ایمان کی صورت میں ظاہر ہوتے ہیں اور کبھی زندگی گزارنے کے ضابطے کی صورت میں۔

We do not need to repeat here what we have said time and again about the significance of such pairs of thoughts, expressions and rhythms that occur in both the early and later parts of the sūrah. They are simply different facets of the same truth, reflected at one time as a belief and faith, and at another as a code of living.

اب جب کہ یہ سورۃ مکمل ہو چکی ہے، اگر ہم اس کی عظیم وسعتوں، اس کے وسیع دائرے اور اس کی گہرائیوں پر نظر ڈالیں جن تک یہ پہنچتی ہے، تو ہم مبہوت رہ جاتے ہیں۔ یہ سب کچھ چند صفحات، 165 آیات اور محدود تعداد میں جملوں اور فقروں میں سمٹ آیا ہے۔

Now that the sūrah is completed, if we look back at its great dimensions, the wide range it covers and the profound depths it goes into, we are overwhelmed. It all takes a small number of pages, 165 verses and a limited number of clauses and sentences.

اگر این فضا توسط یک انسان به کار گرفته می‌شد، حتی یک‌صدم این پانورامای بزرگ از صحنه‌ها، حقایق، الهام‌ها و اشاره‌ها را در بر نمی‌گرفت، چه رسد به آن سطح والایی که به آن دست می‌یابد و بیان بی‌نظیری که به کار می‌برد.

Had this space been used by a human being, it would not have covered onehundredth of this great panorama of scenes, truths, inspirations and indications, let alone the sublime level it attains and the superb expression it uses.

این سوره ما را در سفری شگفت‌انگیز و خیره‌کننده به بررسی حقایق بزرگ هستی برده است. سفری که مفاهیم بنیادین و اساسی اسلامی را دربر می‌گیرد.

The sūrah has taken us on a fascinating and breathtaking journey, to look at the great truths of existence. It is a journey that covers the major and fundamental Islamic concepts.

این کتاب حقیقت الوهیت را با تمام شکوه هیبت‌انگیز، جلال، درخشندگی و زیبایی‌اش نشان می‌دهد. حقایق هستی، زندگی و آنچه ورای زندگی است، یعنی اموری را که با توانایی‌های محدود خود نمی‌توانیم درک کنیم، پیش چشمان ما قرار می‌دهد. حقیقت اراده‌ی خداوند را به ما می‌نماید که چگونه آغاز می‌کند و نابود می‌سازد، زندگی می‌بخشد و مرگ می‌آورد، و جهان و همه‌ی موجودات زنده را اداره می‌کند. حقیقت روح انسان را بازتاب می‌دهد: ژرفا و راه‌های آشکار و پنهان آن، خواسته‌ها و گرایش‌هایش، هدایتی که پیروی می‌کند و خطاهایی که مرتکب می‌شود، و اینکه چگونه به وسوسه‌های انسان‌ها و جنّیان شریر واکنش نشان می‌دهد، و نیز اینکه چگونه به راه راست یا راه نادرست هدایت می‌شود.

It portrays the truth of Godhead in all its awesome glory, majesty, splendour and beauty. It holds in front of our eyes the truths of the universe, life and what lies beyond life which we cannot perceive with our limited faculties. It shows us the truth of God’s will and how it initiates and obliterates, gives life and causes death, and runs the universe and all living things. It reflects the truth of the human soul: its depths, apparent and hidden pathways, desires and leanings, the guidance it follows and the errors it commits, how it reacts to the whispers of evil humans and jinn, as well as how it is led along the right or wrong way.