ملاقاتی با برادران گمشده سال‌ها گذشت، اما سوره آنچه را در طول آن‌ها رخ داد ناگفته می‌گذارد. از سال‌های پربار کشاورزی سخنی نمی‌گوید، و از اینکه مردم چگونه از آن‌ها بهترین بهره را در کشت و زرع خود بردند نیز چیزی نمی‌گوید. همچنین از چگونگی مدیریت یوسف بر این نظام و اینکه چگونه محصول مازاد را ذخیره کرد سخنی به میان نمی‌آورد. همه این‌ها در سخن خود یوسف هنگامی که درخواست منصب خود را کرد ضمنی به نظر می‌رسد: «من نگهبانی‌کننده‌ای دانا هستم.» (آیه ۵۵) سوره همچنین از فرا رسیدن سال‌های سخت با محصول اندک، و از چگونگی پذیرش آن‌ها توسط مردم، یا اینکه چگونه عملاً معیشت خود را در آن سال‌ها از دست دادند، یاد نمی‌کند. همه این‌ها در تعبیر خواب پادشاه ضمنی به نظر می‌رسد، آنجا که یوسف درباره این سال‌ها گفت: «سپس پس از آن هفت سال سخت خواهد آمد که آنچه را برای آن‌ها اندوخته‌اید می‌خورد، جز اندکی از آنچه ذخیره کرده‌اید.» (آیه ۴۸)

An Encounter with Lost Brothers Years went by, but the sūrah leaves out what happened during them. It does not speak about the years of rich harvest, and how the people went about making the best use of them in their agriculture. Nor does it speak about how Joseph managed the system, and how he stocked the unused harvest. All these seem to be implied in Joseph’s own statement when he requested his appointment: “I am able to look after them with wisdom.” (Verse 55) Nor does the sūrah mention the arrival of the hard years with poor harvest, or how the people received them, or how they practically lost their livelihood during them. It all seems to be implied in the interpretation of the King’s dream, when Joseph said of these years: “Then after that there will come seven hard years which will devour all that you have laid up for them, except a little of what you have kept in store.” (Verse 48)

این سوره در هیچ رویدادی در آینده، از پادشاه یا هیچ یک از وزیران و مشاورانش یاد نمی‌کند. بدین ترتیب این تصور به ما داده می‌شود که همهٔ امور مهم در دستان یوسف گذاشته شده بود. این یوسف بود که تمام بحران را مدیریت کرد. یوسف است که تمام توجه را به خود جلب می‌کند، و سوره از این واقعیت تاریخی به شکلی مؤثر بهره می‌گیرد.

The sūrah does not mention the King or any of his ministers or advisors at any future event. It thus gives us the impression that all matters of importance were left in Joseph’s hands. It was he who managed the whole crisis. Joseph is the one given all the limelight, and the sūrah makes effective use of this historical fact.

در مورد آثار سال‌های قحطی، این سوره با اشاره به برادران یوسف توجه را به این موضوع جلب می‌کند؛ آنان که از صحرا و از سرزمینی دور آمده بودند تا در مصر به دنبال غذا بگردند. این امر به ما تصوری از گستردگی قحطی می‌دهد.

As for the effects of the years of scarcity, the sūrah draws attention to this by referring to Joseph’s brothers as those that came from the desert, in a faraway land, to look for food in Egypt. This gives us an idea of how widespread the famine was.

سورہ فوراً ہمیں کنعان کی سرزمین پر لے جاتی ہے، جہاں بھائی اپنے باپ سے بات کر رہے ہیں۔ سورہ میں واپسی کے سفر کے بارے میں کچھ بھی نہیں کہا گیا، اور نہ یہ کہ اس دوران کوئی اہم بات پیش آئی یا نہیں۔ یہاں بھائی اپنے باپ کو سفر کے اختتام پر سیکھی گئی سب سے اہم بات بتا رہے ہیں: ﴿فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَىٰ أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ﴾ "جب وہ اپنے باپ کے پاس لوٹے تو کہنے لگے: ‘ابا جان، ہم سے غلے کا پیمانہ روک دیا گیا ہے۔

The sūrah takes us immediately to the land of Kanaan, where the brothers are talking to their father. The sūrah says nothing whatsoever about the return journey, and whether anything of importance happened. Here the brothers are telling their father the most important point that they learnt at the end of their trip: “When they returned to their father, they said: ‘Father, any [further] grain is henceforth denied us.

پس برادرمان را همراه ما بفرست تا پیمانهٔ [غله] خود را کامل بگیریم. ما از او به خوبی مراقبت خواهیم کرد.» (آیهٔ ۶۳) آنان می‌خواستند پدرشان این موضوع را فوراً بداند، زیرا می‌گویند این را پیش از آنکه بارهایشان را باز کنند، بیان می‌کنند. به او می‌گویند که عزیز مصر تصمیم گرفته است دیگر هیچ آذوقه‌ای به آنان ندهد، مگر اینکه برادر کوچک‌ترشان را با خود ببرند. از این رو از پدرشان می‌خواهند که او را همراهشان بفرستد تا بتوانند چنان آذوقه‌ای بخرند. آنان قول می‌دهند که از او به خوبی مراقبت کنند.

Therefore, send our brother with us so that we may obtain our full measure [of grain]. We will take good care of him.’“ (Verse 63) They wanted their father to know this urgently, because they say this even before they open their luggage. They tell him that the Chief Minister of Egypt has decided not to give them any further provisions unless they take their younger brother with them. Hence they request their father to let him go with them so that they can buy such provisions. They promise to take good care of him.

این وعده باید خاطرات کهنه را در ذهن یعقوب زنده کرده باشد. این وعده دقیقاً تکرار وعده‌ای است که آنان برای مراقبت خوب از یوسف داده بودند. از این رو، او از اندوه‌هایی سخن می‌گوید که این وعده تازه آن‌ها را دوباره برانگیخته است: «گفت: آیا من او را به شما بسپارم، همان‌گونه که برادرش را پیش‌تر به شما سپردم؟» (آیه ۶۴) او در واقع به آنان می‌گوید که با وعده‌هایشان هیچ کاری ندارد. او نیازی به مراقبتی که ممکن است از پسر کوچک‌ترش به عمل آورند ندارد. اگر به سرپرستی برای او نیاز باشد، آن را جای دیگری خواهد جست: «اما خداوند بهترین نگهبان است و او مهربان‌ترین مهربانان است.» (آیه ۶۴)

This promise must have awakened old memories in Jacob’s mind. It is an exact repeat of their promise to take good care of Joseph. Hence, he speaks of his sorrows that the new promise has revived: “He replied: ‘Am I to trust you with him in the same way as I trusted you with his brother in the past?”‘ (Verse 64) He is in effect telling them he will have nothing to do with their promises. He has no need of the care they may take of his younger son. Should he need any guardianship for him, he will seek it elsewhere: “But God is the best of guardians; and of all those who show mercy He is the Most Merciful.” (Verse 64)

مهمانی به راه خود ادامه می‌دهد و فرزندان یعقوب دستورات پدرشان را انجام می‌دهند:

The party moves along and Jacob’s children carry out their father’s instructions:

«و لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» (آیهٔ ۶۸) هدفِ یعقوب از این دستور چه بود؟ چرا می‌خواهد که آنان از دروازه‌های مختلف وارد شهر شوند؟

“And when they entered as their father had bidden them, it did not profit them in the least against God. It was but a wish in Jacob’s soul which he had thus fulfilled. He was endowed with knowledge which We had given him. But most people do not know it.” (Verse 68) What was the purpose of Jacob’s instruction? Why does he want them to enter the city from different gates?

روایات و تفسیرها توضیحاتی ارائه می‌دهند که نیازی به آن‌ها نیست. در حقیقت، این توضیحات با آنچه متن قرآنی می‌خواهد القا کند در تعارض است.

Reports and commentaries provide different explanations for which there is no need. In fact these explanations are against what the Qur’ānic text wants to impart.

اگر قرآن می‌خواست ما را از علت این دستورها آگاه کند، آن را بیان می‌کرد، اما جز این نمی‌گوید: {وَمَا كَانَ أَغْنَىٰ عَنْهُم مِّن اللَّهِ مِن شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا}. مفسران نیز باید در همین نقطه درنگ کنند تا همان فضایی را که قرآن می‌خواهد القا کند حفظ شود. این فضا نشان می‌دهد که یعقوب برای فرزندانش نگران چیزی بوده است که به گمانش با وارد شدن آنان از دروازه‌های گوناگون شهر می‌توانست پیشگیری شود. در همان حال، او درمی‌یابد که در برابر خواست خدا نمی‌تواند هیچ سودی به آنان برساند.

Had the Qur’ān wanted to enlighten us about the reason for these instructions, it would have stated it, but it does not mention anything other than saying, “It was but a wish in Jacob’s soul which he had thus fulfilled.” (Verse 68) Commentators should likewise stop at this juncture in order to retain the atmosphere the Qur’ān wants to impart. That atmosphere suggests that Jacob feared something for his children, which he felt could be prevented by their entering the city from different gates. At the same time he realizes that he could not avail them anything against God’s will.

تمامی حکم و داوری از آنِ خداست، و تمامی توکل باید بر او باشد. او این سفارش را به فرزندانش تنها از روی بصیرت درونی داد. خدا به او آموخته بود و او آموخته بود که اراده‌ی خدا حتماً جامه‌ی عمل خواهد پوشید: «ولی بیشتر مردم نمی‌دانند». (آیه‌ی ۶۸)

All judgement belongs to God, and all trust must be placed in Him. It was only in an intuitive sense he gave his children this instruction. God had taught him, and he had learnt, that God’s will is certain to be done: “But most people do not know it.” (Verse 68)

«و هنگامی که بر یوسف وارد شدند، او برادرش را نزد خود جای داد و گفت: "من برادر تو هستم، پس از آنچه انجام می‌دادند غمگین مباش."» (آیه ۶۹) توجه می‌کنیم که سوره ما را در انتظار نمی‌گذارد، بلکه خیلی زود به ما می‌گوید که یوسف برادرش را برای گفتگویی خصوصی به کناری برد و به او گفت که برادر اوست. همچنین به او می‌گوید که از آنچه برادرانش با او کردند خود را آزرده مدار. سوره این موضوع را بی‌درنگ بازگو می‌کند، هرچند طبعاً این گفتگو باید پس از ورود آنان رخ داده باشد، زمانی که یوسف فرصت یافته است با برادرش به‌طور خصوصی سخن بگوید.

“And when they presented themselves before Joseph, he drew his brother to himself and said: ‘I am your brother. Do not grieve over their past deeds.’“ (Verse 69) We note how the sūrah does not keep us in suspense but tells us very quickly that Joseph took his brother aside for a private talk telling him that he was his own brother. He also tells him not to bother himself with what his brothers did to him. The sūrah tells us straightaway about that, although naturally it must have happened sometime after their arrival, when Joseph has had a chance to speak to his brother in private.

با این حال، این نخستین اندیشه‌ای بود که در ذهن یوسف پدید آمد، هنگامی که برادرانش به جایگاه او وارد شدند و پس از این همه مدت طولانی، برادر تنی خود را دید. از این رو، سوره این کار را به‌عنوان نخستین عمل ذکر می‌کند، زیرا آن نخستین اندیشه است. این یکی از ظرافت‌های سبکِ این کتاب شگفت‌انگیز است.

Nevertheless, this was the first thought in Joseph’s mind when his brothers entered his place and when he saw his full brother after such a long time. Hence, the sūrah mentions it as the first action because it is the first thought. This is one of the finer aspects of the style of this remarkable book.

سوره پس از آن، هیچ جزئیاتی از میهمان‌نوازی‌ای که یوسف ممکن است به برادرانش عرضه کرده باشد، بازگو نمی‌کند. مستقیماً به آخرین صحنه می‌رود، آنگاه که برادران در آستانهٔ حرکت‌اند. ما از نقشهٔ یوسف آگاه می‌شویم که می‌خواهد برادرِ خود را نزد خویش نگه دارد تا برادرانِ ناتنی‌اش درس‌های لازمی بیاموزند که برای همهٔ مردم و همهٔ نسل‌ها نیز سودمند است: «و چون بارشان را آماده کرد، جام [پادشاه] را در بارِ برادرش نهاد. سپس آوازدهنده‌ای ندا داد: ای کاروانیان! قطعاً شما دزدید.» آنان رو به ایشان کرده، گفتند: «چه چیز گم کرده‌اید؟» پاسخ دادند: «جام پادشاه را گم کرده‌ایم، و هرکه آن را بیاورد، بارِ یک شتر [غله] به پاداش خواهد داشت، و من ضامن آن هستم.» گفتند: «به خدا سوگند، خود می‌دانید که ما نیامده‌ایم تا در این سرزمین فساد کنیم، و ما دزد نیستیم.» [مصریان] گفتند: «اگر دروغگو از آب درآیید، کیفر این کار چه باشد؟» گفتند: «هرکه در بارش یافته شود، خودش در برابر آن بنده خواهد شد. ما ستمکاران را این‌گونه کیفر می‌دهیم.» پس [یوسف] پیش از بار برادرش، بارهای ایشان را جستجو کرد، سپس جام را از بار برادرش بیرون آورد. این‌گونه برای یوسف تدبیر کردیم. او را در آیین پادشاه حق نبود که برادرش را نگه دارد، جز آنکه خدا می‌خواست. هرکه را بخواهیم به درجات بالا می‌بریم، و بالای هر دانشمندی، دانایی هست. [برادرانش] گفتند: «اگر او دزدی کرده، پیش‌تر برادری از او نیز دزدی کرده بود.» یوسف این راز را در دل نگه داشت و چیزی به ایشان آشکار نکرد، و با خود گفت: «شما جایگاه بدتری دارید، و خدا بهتر می‌داند که چه می‌گویید.» گفتند: «ای عزیز، این جوان را پدری است بسیار سالخورده؛ یکی از ما را به جای او بگیر. ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم.» او گفت: «پناه بر خدا که جز کسی را که کالای خود را نزد او یافته‌ایم، به جای او بگیریم؛ که در آن صورت قطعاً ستمکار خواهیم بود.» (آیات ۷۰-۷۹)

در این هنگام، نگهبانان یا کارکنان به آنان گفتند: «اما اگر ثابت شود که دروغ می‌گویید، کیفر این کار چه خواهد بود؟» (آیه ۷۴)

At this point, a challenge was put to them by the guards or staff: “But what shall be the punishment for this deed, if you are proved to be lying?” (Verse 74)

در اینجا بخشی از تدبیری آشکار می‌شود که خداوند به یوسف الهام کرد تا به کار گیرد. در آیین یعقوب رسم بر این بود که دزد به‌عنوان گروگان یا اسیر گرفته شود، یا در ازای آنچه دزدیده است به بردگی درآید. از آنجا که برادران یوسف از بی‌گناهی خود مطمئن بودند، پذیرفتند که قانونشان بر کسی که دزدی پیالۀ پادشاه از او ثابت شود اجرا گردد. پاسخ ایشان کیفر را بر اساس نظام حقوقی خودشان تعیین کرد: «هرکس که آن [پیاله] در بارِ او یافت شود، خود در برابر آن [کیفر] خواهد بود؛ ما ستمکاران را این‌گونه کیفر می‌دهیم.» (آیه ۷۵) دزد ستمکار است و ستمکاران باید بر اساس قانون با ایشان رفتار شود.

Here a part of the design which God has inspired Joseph to employ is revealed. It was customary in Jacob’s faith that a thief be taken as a hostage or captive or that he be enslaved in compensation for what he had stolen. Since Joseph’s brothers were certain of their innocence, they accepted that their law should be enforced against the one who might be proved to have stolen the goblet. Their reply defined the punishment in their own legal system: “He in whose camel pack it is found shall be enslaved in punishment for it. Thus do we punish the wrongdoers.” (Verse 75) A thief is a wrongdoer and wrongdoers must be treated according to the law.

این گفتگو در حضور یوسف انجام شد و سپس او دستور داد بارهای شتر آنان بازرسی شود. او که خردمند بود، برای آنکه شبهه‌ای در این امر پیش نیاید، نخست بار برادران ناتنی‌اش را بازرسی کرد و سپس بار برادر کوچکترش را: «پس [یوسف] پیش از بار برادرش، بارهای آنان را جستجو کرد، سپس جام آب‌خوری را از بار برادرش بیرون آورد.» (آیه ۷۶) این روایت ما را به تصور شوکی بزرگ وا می‌گذارد که پسران یعقوب تجربه کردند، آن‌گاه که کاملاً از بی‌گناهی خود مطمئن بودند و یک‌صدا بر آن سوگند یاد می‌کردند. روایت به هیچ‌یک از این‌ها اشاره‌ای نمی‌کند و خواننده را به اندیشیدن در آن وامی‌گذارد.

This conversation took place in front of Joseph who then ordered that their camel- packs be searched. Wise as he was, he started by searching the camel-packs of his half brothers before that of his younger brother’s, so that he did not raise any doubt about the matter: “Thereupon, [Joseph] began to search their bags before the bag of his brother, and then took out the drinking-cup from his brother’s bag.” (Verse 76) The narrative leaves us to imagine the great shock Jacob’s sons experienced when they were absolutely certain of their innocence, swearing to it in one voice. It mentions nothing of all this, leaving us instead to contemplate it.

در همین حال، آیهٔ بعدی به اهدافی خاص در پس این داستان اشاره می‌کند، آن‌گاه که پسران یعقوب و تماشاگران به خود می‌آیند: «این‌گونه برای یوسف تدبیر کردیم.» (آیهٔ ۷۶)

به سراغ برادران یوسف بازمی‌گردیم که کینه‌شان نسبت به یوسف و برادرش برانگیخته شده است؛ آنان با تمام توان می‌کوشند تا هرگونه ارتباط با دزدی را انکار کنند، و آن را به شاخه‌ای دیگر از فرزندان پدرشان نسبت می‌دهند: «گفتند: "اگر او دزدی کرده است، پیش‌تر برادری از او نیز دزدی کرده بود."» (آیه ۷۷) روایات بسیاری وجود دارد که می‌کوشد گفتار آنان را تأیید کند و بهانه‌ها و افسانه‌های گوناگون را نقل می‌کند، و از یاد می‌برد که همین افراد پیش‌تر درباره یوسف به پدرشان دروغ گفته بودند. این تلاش‌ها فراموش می‌کنند که آنان می‌توانستند بار دیگر به عزیز مصر دروغ بگویند تا مسئولیتشان را در برابر کاری شرم‌آور انکار کنند. آنان بدین‌ترتیب می‌کوشند خود را از هرگونه ارتباط با یوسف و برادر کوچکترش مبرّا سازند. کردار آنان نشان می‌دهد که هنوز نسبت به هر دو، یوسف و برادرش، کینه در دل داشتند.

Turning back to Joseph’s brothers whose grudge against Joseph and his brother has been aroused, we find them trying their best to deny having anything to do with theft, while they attach it to the other branch of their father’s children: “They said: ‘If he has stolen — well, a brother of his had stolen previously.’“ (Verse 77) There are countless reports which try to endorse their statement, quoting various excuses and legends, forgetting that these people had themselves previously lied to their father about Joseph. These attempts forget that they could lie again to Egypt’s Chief Minister in order to deny their responsibility for an embarrassing act. They thus try to absolve themselves of anything to do with Joseph and his younger brother. Their action shows that they still harboured a grudge against both Joseph and his brother.

از این رو، آنان مسئولیت را یکسره بر دوش این دو نفر گذاشتند.

Hence they put the blame squarely on these two.

«یوسف رازش را در دل نگه داشت و چیزی به آنها نگفت.» (آیه ۷۷) او بی آنکه نشان دهد از این تهمت آزرده شده است، تنها آن را تحمل کرد، زیرا می‌دانست که خودش و برادرش کاملاً بی‌گناه‌اند. او فقط به آنان گفت: «شما در جایگاه بدتری هستید.» (آیه ۷۷) معنای این سخن آن است که تهمت دروغینی که زدند، ایشان را در پیشگاه خداوند در موقعیتی بسیار بدتر از متهم قرار داد. این سخن بیان یک واقعیت است، نه توهین. «خداوند بهتر می‌داند که شما از چه چیزی سخن می‌گویید.» (آیه ۷۷) او این سخن را می‌گوید تا وارد هیچ بحث و جدلی درباره اتهامشان نشود، اتهامی که ظاهراً او هیچ دخلی به آن نداشت.

“Joseph kept his secret to himself revealed nothing to them.” (Verse 77) He simply bore their accusation without showing that he was affected by it, knowing that both he and his brother were totally innocent. He only said to them: “You are in a far worse position.” (Verse 77) What this means is that their false accusation put them in a far worse position in God’s sight than that of the accused. His is a statement of fact, not an insult. “God knows best what you are speaking of” (Verse 77) This he says so as not to enter into any argument about their accusation, which he presumably had nothing to do with.