این سوره در مکه، اندکی پس از سوره ۲۶، الشعراء، نازل شد و از همان الگو پیروی می‌کند: مقدمه و خاتمه‌ای که با هم موضوع اصلی سوره را روشن می‌کنند. میان این دو، چند داستان تاریخی آمده که بر موضوع اصلی تأکید می‌ورزد و آن را بیشتر توضیح می‌دهد. این داستان‌ها شباهت‌های میان رفتار کافران مکه از یک سو و پیشینیانشان در میان دیگر امت‌ها از سوی دیگر را آشکار می‌کنند. بدین ترتیب، سوره الگویی را نشان می‌دهد که مدافعان اسلام در هر نسلی باید در آن تأمل کنند.

This sūrah was revealed in Makkah shortly after Sūrah 26, The Poets, and it follows the same pattern: an introduction and conclusion which together spell out the subject matter. In between there are several historical accounts that emphasize the main theme, providing further elucidation of it. Theses histories help to draw parallels between the attitudes of the unbelievers in Makkah on the one hand and their predecessors among other communities on the other. Thus, the sūrah reveals a pattern which advocates of Islam in any generation need to contemplate.

همانند تمام سوره‌های مکّی، موضوع اصلی ایمان است: ایمان به خداوند و پرستش تنها او، بدون شریک، و ایمان به رستاخیز و همچنین پاداش و کیفر در آخرت. این امر مستلزم ایمان به وحی‌های خداوند نیز هست، و اینکه همه اموری که فراتر از درک ماست، یعنی غیب، تنها از آنِ خداوند است و تنها او از آن آگاه است. پیش‌شرط دیگر چنین ایمانی، ایمان به صفات خداوند است.

As in all Makkan sūrahs, the main theme is faith: to believe in God and worship Him alone, without partners, and to believe in the resurrection as well as reward and punishment in the hereafter. This also requires believing in God’s revelations, and that all matters that are beyond our perception, or ghayb, belong to God: they are known only to Him. A further prerequisite of such faith is belief in God’s attributes:

تنها اوست آفریننده و روزی‌دهنده، و همه نعمت‌ها تنها از اوست. از این رو، سپاس تنها برای اوست به خاطر آنچه به ما عطا می‌کند. افزون بر این، او همان توانای مطلق است که همه توانایی‌ها، قابلیت‌ها و نیروهای ما را به ما بخشیده است.

He alone is the Creator and Provider, and all blessings come from Him alone. Hence, gratitude is due to Him for all that He gives us. Moreover, He is the Almighty who grants us all our faculties, abilities and powers.

سوره‌ی مورد بحث، این مسائل را تأیید می‌کند و سرنوشت کسانی را که آن‌ها را انکار می‌کنند و پایان خوش کسانی را که به آن‌ها ایمان می‌آورند، به تصویر می‌کشد. بلافاصله پس از آغاز سوره، روایت کوتاهی از موسی ﷺ آمده است که آتشی را که او در شب در بیابان سفر می‌کرد دیدن آن، نزدیک شدنش به آن و چگونگی خطاب قرار گرفتنش از جانب بالا را شرح می‌دهد. این روایت، پیامی را که موسی ﷺ مأمور بود به فرعون برساند نیز ثبت می‌کند. سپس سوره بی‌درنگ بیان می‌کند که فرعون و قومش، با آنکه در دل‌هایشان می‌دانستند این نشانه‌ها حق است، حقیقت نشانه‌هایی را که خدا برای آنان فرستاد انکار کردند. در این زمینه، سرنوشت کسانی که آگاهانه حق را انکار می‌کنند نیز بیان شده است: {و آن‌ها را در دل‌هایشان حق می‌دانستند، اما از روی ستم و تکبر انکارشان کردند. پس بنگر که عاقبت مفسدان چگونه بود.} (آیه‌ی ۱۴). موضع مشرکان مکه در برابر قرآن، که آن را به‌راستی وحی خدا می‌دانستند، در اصل تفاوتی با این ستمکاران پیشین نداشت.

The sūrah’s historical accounts confirm these issues and portray the fate of those who deny them and the happy end of those who believe in them. Immediately after the opening, we have a short account of Moses which describes his sighting of a fire as he travelled at night in the desert, his approach towards it and how he was addressed from on high. This account also documents the message Moses was required to deliver to Pharaoh. The sūrah then immediately proceeds to state that Pharaoh and his people denied the truth of the signs God sent them, even though they knew in their hearts that these were true. In this context we are also told of the fate of those who knowingly deny the truth: “Within their souls they knew them to be true, yet they, in their wickedness and arrogance, rejected them. Consider, then, what happened in the end to the evildoers.” (Verse 14) The Makkan unbelievers’ attitude towards the Qur’ān, which they knew to be truly God’s revelation was, in essence, no different than these earlier evildoers.

سپس اشاره‌ای است به نعمت‌هایی که خداوند به داوود و سلیمان (درود خدا بر هر دو باد) ارزانی داشت. این مطلب پیش از داستان سلیمان با مورچه، هدهد و ملکه سبأ آمده است. این داستان نشان می‌دهد که داوود و سلیمان واقعاً سپاسگزار نعمت‌های خداوند بودند؛ نعمت‌هایی که شامل دانش، پادشاهی و نبوت بود. افزون بر این، خداوند جن و پرندگان را رام سلیمان گردانید تا فرمان او را ببرند. در این داستان نیز بار دیگر اصول اساسی ایمانی که همه پیامبران خدا تبلیغ کرده‌اند، برجسته می‌شود. این روایت به چگونگی پذیرش پیام سلیمان توسط ملکه سبأ و قومش توجه ویژه‌ای دارد و آن را با استقبالی که قریش از پیام خداوند، همان‌گونه که پیامبر محمد ﷺ تبلیغ می‌کرد، در تضاد قرار می‌دهد. به طور خلاصه، قریش این پیام را انکار کرد و آن را دروغ خواند، در حالی که دیگران آن را پذیرفتند. با این همه، این خداوند بود که تمام دانش، ثروت و قدرتی را که سلیمان داشت به او بخشید. خداوند است که همه چیز را می‌داند و مالک همه چیز است. در مقایسه با آنچه از آنِ خداوند است، پادشاهی و دانش سلیمان جز قطره‌ای در برابر دریا نبود.

We then have a reference to the blessings God bestowed on David and Solomon (peace be upon them both). This precedes Solomon’s story with the ant, the hoopoe and the Queen of Sheba. The story highlights that David and Solomon were truly thankful for the favours God granted them, which included knowledge, a kingdom and prophethood. In addition, He made the jinn and the birds subservient to Solomon, willing to do his bidding. Again the story here highlights the basics of faith preached by all God’s messengers. The account gives special treatment to how the Queen of Sheba and her people received Solomon’s message, contrasting this with the reception the Quraysh gave God’s message as preached by the Prophet Muhammad. Basically, the Quraysh denied the message, describing it as false, while the others accepted it. Yet it was God who gave Solomon all the knowledge, wealth and power he possessed. It is God who knows and owns everything. When compared with those of God, Solomon’s kingdom and knowledge were no more than a drop in the ocean.

در ادامه، شرحی درباره پیامبر صالح و قوم ثمود می‌آید. در این میان، توطئه‌ای که برخی از ستمگران قومش علیه صالح و خانواده‌اش ترتیب دادند و قصد کشتن او را داشتند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این داستان نشان می‌دهد که خداوند چگونه نقشه آنان را خنثی کرد، صالح و مؤمنان را نجات داد و قوم ثمود را همراه با توطئه‌گران نابود ساخت: «این خانه‌های ایشان است که ویران و خالی مانده است.» (آیه ۵۲) قریش نیز علیه پیامبر محمد ﷺ توطئه کرد و همانند آن، در شب نقشه قتل او را کشید.

Then follows an account of the Prophet Şāliĥ and the Thamūd. Of particular importance here is the conspiracy some of the evildoers among his people concocted against Şāliĥ and his household, plotting to kill him. It shows how God foiled their plot, saved Şāliĥ and the believers, and destroyed the Thamūd together with the conspirators: “Their dwellings are now empty.” (Verse 52) The Quraysh also plotted against the Prophet Muhammad, similarly conspiring to kill him at night.

آخرین داستان تاریخی این سوره به لوط مربوط است. این داستان بیان می‌کند که قومش نقشه کشیدند تا او و کسانی را که به او ایمان آورده بودند، با این بهانه که خود را «پاکیزه» می‌دارند، از شهرشان بیرون کنند. همچنین از سرانجام آنان خبر می‌دهد، پس از آنکه لوط و گروهش آنان را به سرنوشتشان واگذاشتند: «و بر آنان بارانی فرو باراندیم. چه بد است باران هشدارداده‌شدگان!» (آیه ۵۸) قریش نیز، اندکی پیش از هجرت پیامبر ﷺ به مدینه، به فکر بیرون راندن آن حضرت ﷺ از شهرشان افتادند.

The last historical account in this sūrah concerns Lot. It tells how his people planned to drive him and those who believed in him out of their town under the pretext that they kept themselves pure’. It tells us of their end after Lot and his group left them to their fate: “We rained on the others a rain of destruction. Dire indeed is such rain which fell on those who were forewarned.” (Verse 58) The Quraysh also considered driving the Prophet out of their city, shortly before he migrated to Madinah.

پس از پرداختن به این جنبه‌های تاریخی، سوره با این آیه آغاز می‌کند: «بگو: ستایش مخصوص خداست و سلام بر بندگان برگزیده‌اش. آیا خدا بهتر است یا آنچه شریک او قرار می‌دهند؟» (آیه ۵۹) سپس ما را در گردشی توصیفی بر برخی صحنه‌های بزرگ جهان و نیز برخی ژرفاهای نفس انسانی می‌برد. بدین‌سان، سوره کار آفریدگار بزرگ، برنامه‌ریز، خالق و نگهدارنده را به ما نشان می‌دهد؛ کسی که تنها او از آنچه فراتر از دسترس ادراک هر موجود مخلوقی است آگاه است و همه ما به سوی او بازخواهیم گشت. سپس از یکی از نشانه‌هایی سخن می‌گوید که بر فرارسیدن قیامت دلالت دارد، و تصویرهایی از روز داوری و سرنوشتی که در انتظار منکران آن است بر آن می‌افزاید.

Once these historical aspects are dealt with, the sūrah begins its comments with the verse: “Say: All praise be to God, and peace be upon His servants whom He has chosen. Who is more worthy: God or the false [deities] they associate with Him?” (Verse 59) It then takes us on a descriptive round of some great universal scenes, as also some of the deeper aspects of the human soul. In this way, the sūrah shows us the work of the great Maker, Planner, Creator and Sustainer who alone knows what lies beyond the reach of any created being’s perception, and to whom we shall all return. It then tells us about one of the aspects that signal the coming of the Last Hour, adding some images of the Day of Judgement and the fate that awaits those who deny it.

این سورہ ایسے انداز میں اختتام پذیر ہوتی ہے جو اس کے موضوع اور فضا کے ساتھ خوب مناسبت رکھتا ہے۔

The sūrah concludes on a note that fits well with its subject matter and ambience:

«من تنها مأمورم که پروردگار این شهر را بپرستم، همان که آن را حرمت بخشیده است. همه چیز از آنِ اوست. و مأمورم که از تسلیم‌شدگان [در برابر خدا] باشم، و قرآن را تلاوت کنم. پس هر که هدایت را برگزیند، به سود خویش برگزیده است؛ و هر که گمراه شود، بگو: من جز بیم‌دهنده نیستم. و بگو: ستایش مخصوص خداست. او به‌زودی نشانه‌های خود را به شما نشان خواهد داد، و آن‌ها را خواهید شناخت. و پروردگارت از آنچه می‌کنید غافل نیست.» (آیات ۹۱-۹۳)

“I am only bidden to worship the Lord of this city who has made it sacred. To Him all things belong. And I am bidden to be one of those who submit themselves [to God], and to recite the Qur’ān. So whoever chooses to follow the right path does so for his own benefit; and if any chooses to go astray, say: I am only a warner. And say: All praise is due to God. He will indeed make you see His signs, and you will recognize them. Your Lord is never heedless of what you do.” (Verses 91-93)

در سراسر این سوره، تأکید ویژهای بر علم و دانش شده است؛ بر دانای مطلق بودن خداوند نسبت به آنچه پنهان است و آنچه آشکار گذاشته شده، و به ویژه بر آگاهی او از هرآنچه فراتر از دسترس ادراک ماست. همچنین از برخی نشانههای همگانی که او بر ما آشکار میسازد سخن میگوید. این سوره به دانشی که خداوند به داوود و سلیمان عطا کرد اشاره دارد، و اینکه چگونه به سلیمان زبان پرندگان آموخته شد و او با فروتنی به این دانش اعتراف کرد. از این رو، در آغاز سوره به پیامبر ﷺ گفته میشود: «به یقین، تو قرآن را از فضل آن که حکیم و دانای مطلق است دریافت میکنی.» (آیه ۶) و در تفسیر داستانهای تاریخی، به پیامبر ﷺ دستور داده میشود که بگوید: «کسی در آسمانها و زمین از آنچه پنهان است آگاه نیست، جز خداوند. و آنان هرگز نمیدانند که کی برانگیخته خواهند شد. در حقیقت، مجموع دانش ایشان از درک آخرت قاصر است.» (آیههای ۶۵-۶۶)

Throughout the sūrah, special emphasis is laid on knowledge, highlighting God’s perfect knowledge of what is concealed and what is left public, particularly His knowledge of everything that lies beyond the reach of our perceptions. It also speaks about some of the universal signs which He reveals to us. It refers to the knowledge God granted David and Solomon, and how Solomon was taught the language of the birds, and how he humbly acknowledged such learning. Hence, at the beginning of the sūrah the Prophet is told: “Most certainly, you receive the Qur’ān out of the grace of One who is Wise, All-Knowing.” (Verse 6) In the comments on the historical accounts the Prophet is instructed to say: “None in the heavens or earth knows what is hidden except God. Nor can they ever perceive when they shall be raised from the dead. Indeed the total sum of their knowledge stops short of comprehending the hereafter.” (Verses 65-66)

بیشک پروردگار تو آنچه را که دل‌هایشان پنهان می‌دارد و آنچه را که آشکار می‌کنند، به‌خوبی می‌داند.

“Indeed your Lord knows all that their hearts conceal and all that they bring into the open.

و هیچ چیزی در آسمان‌ها و زمین پنهان نیست، مگر آن‌که در کتابی روشن ثبت شده است.» (آیات ۷۴ و ۷۵) و در پایان به ما گفته می‌شود: «به‌راستی او نشانه‌های خود را به شما نشان خواهد داد و شما آن‌ها را خواهید شناخت.» (آیه ۹۳) داستان سلیمان چنین آغاز می‌شود: «به‌راستی ما به داوود و سلیمان دانش دادیم، و هر دو گفتند: ستایش از آنِ خدایی است که ما را بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری داد.» (آیه ۱۵) دانش در چنین آیاتی تأکید ویژه‌ای دارد، به‌ویژه آنجا که سلیمان می‌گوید: «به ما زبان پرندگان آموخته شده است.» (آیه ۱۶) و همچنین آنگاه که هدهد می‌گوید: «که به خدایی که آنچه را در آسمان‌ها و زمین پنهان است بیرون می‌آورد و آنچه را پنهان می‌دارید و آشکار می‌کنید می‌داند، سجده نکنند.» (آیه ۲۵) هنگامی که سلیمان خواست تخت ملکه را نزد او آورند، کسی که آن را در چشم‌برهم‌زدنی آورد جنّ زیرک نبود؛ بلکه کسی بود «که دانشی از کتاب داشت.» (آیه ۴۰)

There is nothing that is hidden in the heavens or the earth but is recorded in a clear book.” (Verses 74-75) In conclusion we are told: “He will indeed make you see His signs, and you will recognize them.” (Verse 93) The story of Solomon begins as follows: “For sure, We granted knowledge to David and Solomon, and both of them said: All praise is due to God who has favoured us above many of His believing servants.” (Verse 15) Knowledge is given special emphasis in such verses, not least where Solomon says: “We have been taught the speech of birds.” (Verse 16) And also as the Hoopoe says: “That they should not prostrate themselves in worship of God who brings forth all that is hidden in the heavens and the earth, and knows what you conceal and what you reveal.” (Verse 25) When Solomon wanted the queen’s throne to be brought to him, it was not the skilful jinn who brought it in the wink of an eye; the one who did was a person “who was deeply versed in the Book.” (Verse 40)

بدین ترتیب، علم ویژگی اصلی‌ای است که کل سوره، از آغاز تا پایان، را فرا گرفته است، تا اهمیت ویژه آن برجسته شود.

Thus knowledge is the main feature that permeates the entire sūrah, from beginning to end, so as to highlight its special importance.