سورۃ الانشقاق (پارہ شکافتن) این ترجمہ ایک عنوان ہے: «الانشقاق (The Rending) 1-25» — یعنی سورۃ الانشقاق، آیات ۱ تا ۲۵. - در سایهٔ قرآن

سورۃ الانشقاق (پارہ شکافتن) این ترجمہ ایک عنوان ہے: «الانشقاق (The Rending) 1-25» — یعنی سورۃ الانشقاق، آیات ۱ تا ۲۵. - در سایهٔ قرآن | Quran Course

این سوره با ترسیم چند تصویر از آشوب جهانی آغاز می‌شود که جزئیات بیشتر آن در سوره‌های ۸۱ و ۸۲ و پیش‌تر در سوره ۷۸، یعنی «النبأ»، «التکویر» و «الانفطار» آمده است. با این حال، این صحنه‌ها اکنون با تأکیدی که بر تسلیم کامل آسمان و زمین در برابر خداوند شده، لحنی ویژه می‌یابند: «آن‌گاه که آسمان شکافته شود، در حالی که فرمان پروردگارش را با تسلیمی راستین می‌برد؛ و آن‌گاه که زمین گسترده شود و آنچه را در درون دارد بیرون افکند و تهی گردد، در حالی که فرمان پروردگارش را با تسلیمی راستین می‌برد.» (آیات ۱ تا ۵)

The sūrah opens by sketching a few images of the universal upheaval portrayed in greater detail in Sūrahs 81, 82 and earlier in Sūrah 78, The Darkening, Cleaving Asunder and The Tiding, respectively. These scenes, however, are now given a special tone by means of the emphasis placed on the complete submission to God by both heaven and earth: “When the sky is rent asunder, obeying her Lord in true submission; when the earth is stretched out and casts forth all that is within her and becomes empty, obeying her Lord in true submission.” (Verses 1-5)

این آغاز پرقدرت، با تأکید بر تسلیم در برابر خداوند، مقدمه‌ای است بر خطابی که پس از آن می‌آید و انسان را به فروتنی در برابر پروردگارش فرا می‌خواند. انسان به جایگاه خود و سرنوشت نهایی‌اش هنگام بازگشت به سوی خداوند یادآوری می‌شود: «ای انسان! تو با رنج و تلاش به سوی پروردگارت می‌روی و او را دیدار خواهی کرد. آن‌که نامه‌اش به دست راستش داده شود، به زودی حسابی آسان خواهد داشت و شادمان نزد خانواده‌اش بازمی‌گردد. اما آن‌که نامه‌اش از پشت سرش داده شود، به زودی برای خود هلاکت خواهد خواست و در آتش دوزخ درخواهد آمد. او در میان کسانش با شادی زندگی می‌کرد. یقیناً گمان می‌برد که هرگز بازنخواهد گشت. آری، چنین نیست؛ پروردگارش همواره او را می‌نگریست.» (آیات ۶ تا ۱۵)

This powerful opening, with its emphasis on submission to God, is a foreword to the subsequent address encouraging man towards humbleness before his Lord. Man is reminded of his position and his ultimate destiny when he returns to God: “O man! You have been toiling towards your Lord, and you shall meet Him. He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning, and return rejoicing to his people. But he who is given his record behind his back will in time call down destruction upon himself and will enter the fire of hell. He lived joyfully among his people. He surely thought he would never return. Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verses 6-15)

بخش سوم این سوره تصویری از زندگی روی زمین ترسیم می‌کند که برای انسان آشناست. چنین تصاویری به برنامه‌ریزی خداوند اشاره دارد که هم دقیق و گسترده است و هم بی‌نقص. سوگندی یاد می‌شود تا تأکید شود که انسان‌ها باید از مراحلی عبور کنند که با برنامه‌ریزی عمدی تعیین شده و از آن‌ها گریزی نیست: «سوگند به شفق، و سوگند به شب و آنچه در خود می‌پوشاند، و سوگند به ماه چون کامل شود، که قطعاً شما مرحله به مرحله پیش خواهید رفت.» (آیات ۱۶ تا ۱۹)

The third part of the sūrah paints a picture of life on earth which is well known to man. Such images point to God’s planning, which is both elaborate and faultless. An oath is made to assert that men must live through deliberately planned stages which they cannot escape from: “I swear by the twilight, and by the night and what it envelops, and by the moon in her full perfection, that you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verses 16-19)

بخش پایانی سوره از کسانی شگفت‌زده می‌شود که با وجود وضعیتی که در دو بخش پیشین توصیف شد، ایمان نمی‌آورند، و پایان دنیای ایشان همان است که در آغاز سوره آمده است: «پس چرا ایمان نمی‌آورند؟ و چرا هنگامی که قرآن بر ایشان خوانده می‌شود، به سجده نمی‌افتند؟ بلکه کافران [حق را] انکار می‌کنند، و خداوند به آنچه در دل نهان می‌دارند داناتر است. پس ایشان را به عذابی دردناک مژده ده، جز کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند؛ زیرا پاداش ایشان پایان‌ناپذیر است.» (آیات ۲۰ تا ۲۵)

The last part of the sūrah wonders at those who deny the faith when their position is as described in the previous two parts, and the end of their world is as described at the beginning of the sūrah: “Why then do they not accept the faith? Or, when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration? But the unbelievers persist in rejecting [the truth], yet God knows very well what they are hiding. So give them the tidings of a grievous suffering, except for those who believe and do good deeds; for theirs is an unfailing reward.” (Verses 20-25)

دو ویژگی اصلی در این سوره آشکار است: آهنگ آرام آن و پیام جدی‌اش. هر دو، حتی در تصاویر برپایی جهانی که سوره ترسیم می‌کند، به‌روشنی احساس می‌شوند. صحنه‌های این برپایی در جای دیگری با خشونت بسیار بیشتری توصیف شده است، مانند سوره ۸۱، التکویر. در اینجا نگرشی همدلانه و دلسوزانه در هشدار دادن اتخاذ شده است. هشدار به‌تدریج و در بیانی آرام و الهام‌بخش، با عبارت «ای انسان» آغاز می‌شود. این کار وجدان مردم را بیدار می‌کند.

Two main qualities are evident in this sūrah: its quiet rhythm and its earnest message. Both are clearly felt, even in the images of universal upheaval the sūrah sketches. Scenes of this upheaval are portrayed with much more violence elsewhere, as in Sūrah 81, The Darkening. Here an attitude of sympathetic and compassionate cautioning is adopted. The cautioning is gradual, presented in a quiet, inspiring statement beginning with the words “O man”. This awakens people’s consciences.

اجزای مختلف این سوره بر اساس نقشه‌ای ویژه مرتب شده‌اند. این نقشه خواننده را از میان صحنه‌های گوناگون عبور می‌دهد؛ برخی مربوط به هستی و برخی مربوط به خود انسان. این صحنه‌ها یکی پس از دیگری در ترتیبی اندیشیده‌شده ترسیم می‌شوند، و از تسلیم همگانی هستی در برابر خداوند آغاز می‌شود که تأثیری ملایم اما واقعی بر دل خواننده می‌گذارد. سپس تصویری از حساب، پاداش و کیفر ارائه می‌شود، و پس از آن صحنه‌ای معاصر از زندگی در زمین و پدیده‌های آن می‌آید. آنگاه اظهار شگفتی از کسانی می‌آید که با همه‌ی این‌ها باز هم از پذیرش ایمان سر باز می‌زنند. این اظهار شگفتی با هشدار از عذابی سخت و وعده‌ی پاداشی بی‌زوال برای مؤمنان همراه می‌شود.

The various parts of the sūrah are ordered according to a special plan. This carries the reader through a variety of scenes, some relating to the universe, others to man himself. The scenes are sketched one after the other in a thoughtful order starting with universal submission to God, which leaves a gentle but real impression on the reader’s heart. Then we are given an image of the reckoning, reward and retribution, followed by a contemporary scene of life on earth and its phenomena. Then follows a statement of wonder at those who, after all this, still refuse to accept the faith. This statement combines with a warning of severe punishment, and a promise of unfailing reward to the believers.

تمام این مطالب در چند سطر این سوره‌ی کوتاه گرد آمده است. این ایجاز تنها جنبه‌ای از طبیعت منحصربه‌فرد قرآن است. آن ایده‌هایی که این سوره در پی توضیح آن‌هاست، معمولاً نمی‌توانست با چنین قدرت و تأثیری مطرح شود، حتی اگر کتاب‌های کامل به این کار اختصاص می‌یافت. اما قرآن به هدفش می‌رسد، زیرا مستقیماً با دل‌های ما سخن می‌گوید. جای شگفتی نیست! چرا که این کلام خداست.

All this is embodied in the few lines which compose this short sūrah. Such succinctness is just one aspect of the unique nature of the Qur’ān . The ideas the sūrah sets out to explain could not normally be tackled with such power and to such effect, even if entire books were devoted to the task. But the Qur’ān achieves its purpose because it addresses our hearts directly. No wonder! It is the word of God.

«هنگامی که آسمان شکافته شود، و فرمان پروردگارش را به درستی و کاملاً اطاعت کند؛ و هنگامی که زمین گسترانده شود و آنچه در درونش است بیرون افکند و تهی گردد، و فرمان پروردگارش را به درستی و کاملاً اطاعت کند.» (آیات ۱ تا ۵) شکافته شدن آسمان در تفسیر سوره‌های دیگر مورد بحث قرار گرفته است. عنصر تازه‌ای که در اینجا وجود دارد، فرمانبرداری و اطاعت کامل آسمان از پروردگارش است: «فرمان پروردگارش را به درستی و کاملاً اطاعت کند.» (آیه ۲)

“When the sky is rent asunder, obeying her Lord in true submission; when the earth is stretched out and casts forth all that is within her and becomes empty, obeying her Lord in true submission.” (Verses 1-5) The splitting of the sky has been dwelt upon in the commentary on other sūrahs. One new element here is the submission and complete obedience of the sky to her Lord: “obeying her Lord in true submission.” (Verse 2)

یکی دیگر از عناصر تازه، کشیده شدن زمین است: «و چون زمین کشیده شود» (آیه ۳). این شاید به معنای گسترش اندازه یا شکل زمین بر اثر برهم خوردن قوانین طبیعی باشد که بر آن حاکم است و آن را به همین شکل کنونی نگه می‌دارد. این گزاره که به صورت مجهول آمده، نشان می‌دهد که این کار از طریق دخالت نیرویی بیرون از آن انجام خواهد شد. «و آنچه را در درون خود دارد بیرون می‌ریزد و تهی می‌گردد» (آیه ۴). این تصویر، زمین را همچون موجودی زنده نشان می‌دهد که آنچه را در درونش است بیرون می‌افکند و از شر آن خلاص می‌شود.

Another new element is the stretching of the earth: “When the earth is stretched out.” (Verse 3) This means perhaps an expansion of her size or shape as a result of a disruption of the laws of nature which govern her and preserve her in her present shape. The statement, made in the passive, suggests that this will be carried out through the intervention of an outside force. “And casts forth all that is within her and becomes empty.” (Verse 4) This image portrays the earth as a living entity casting out what is within her and getting rid of it.

در زمین چیزهای بسیاری وجود دارد، انواع بی‌شماری از مخلوقات که در طول دورانی طولانی زیسته، مرده و دفن شده‌اند، و مدت آن دوران را جز خدا هیچ‌کس نمی‌داند. همچنین شامل منابع فراوانی از فلزات، آب و دیگر اسرار است که جز آفریدگار کسی از آن‌ها آگاه نیست. زمین این بار را نسل پس از نسل حمل می‌کند تا آن روز آخر که هر آنچه را در درون خود دارد بیرون می‌ریزد.

There are indeed a great many things within the earth, countless types of creation that have lived, died and been buried over a long period of time, the span of which is known to no one but God. It also includes an abundant resource of metals, water and other secrets unknown except to the Creator. The earth carries all this load one generation after another until that final day when it casts forth all that is within her.

«در فرمانبرداری از پروردگارش با تسلیمی راستین»، او از آسمان پیروی می‌کند و فرمانبرداری کامل و تسلیم بی‌قید و شرط خود را در برابر خدا اعلام می‌دارد.

“Obeying her Lord in true submission,” she follows the sky’s suit and declares total obedience and complete submission to God.

این آیات کوتاه، به شکلی زنده، نشان می‌دهند که هم آسمانِ دارای حیات و هم زمین، چگونه فرمان‌هایی دریافت می‌کنند و بی‌درنگ از آن‌ها پیروی می‌کنند. فرمان‌برداری آن‌ها، نمودی از تسلیمِ آگاهانه و وظیفه‌شناسانهٔ آن‌هاست. تصویری که در اینجا ترسیم شده، سایه‌هایی از فروتنی، وقار و آرامش دارد که به‌طور کامل نمایان شده‌اند. آنچه این تصویر بر جای می‌گذارد، احساسِ تسلیمِ فروتنانه و فرمان‌بردارانه در برابر خداست.

These short verses vividly demonstrate how both the living sky and earth receive their orders and instantly comply with them. Their obedience is a manifestation of their conscious and dutiful submission. The image drawn here has shades of humility, solemnity and tranquillity that are brought out in full relief. The impression it leaves is one of humble and obedient submission to God.

در چنین فضایی از آگاهانه فرمانبرداری، انسان از بالا خطاب قرار می‌گیرد: «ای انسان! تو به سوی پروردگارت در تلاش و رنجی، و او را دیدار خواهی کرد.» (آیه ۶) «ای انسان!» پروردگارت تو را به بهترین شکل آفریده است. به تو انسانیتت را عطا کرده که تو را از دیگر آفریدگان متمایز می‌سازد. انسانیت تو ویژگی‌هایی به تو می‌بخشد که باید تو را آگاه‌تر به پروردگارت و فرمانبردارتر و فروتن‌تر در برابر او کرده باشد، بیش از آسمان و زمین. او از روح خود در انسان دمید و او را توانایی ارتباط با خویش بخشید، تا نور او را دریافت کند، و با فضل خداوند خود را بیاراید تا به بالاترین مرتبه کمالی که برای انسان قابل دستیابی است برسد. این امتیازی کوچک نیست.

In such an atmosphere of conscious obedience, man is addressed from on high: “O man! You have been toiling towards your Lord, and you shall meet Him.” (Verse 6) “O man!” your Lord has made you in a perfect way. He has given you your humanity which distinguishes you from the rest of creation. Your humanity endows you with certain characteristics which should have made you more conscious of your Lord, and more obedient and submissive to Him than both the sky and the earth. He has given man of His own spirit and endowed him with the ability to communicate with Him, receive His light, ennoble himself with God’s grace in order to achieve the highest degree of perfection attainable by man. This is no little distinction.

«ای انسان! تو به سوی پروردگارت در تلاش و کوشش هستی و سرانجام او را دیدار خواهی کرد.» (آیه ۶)

“O man! You have been toiling towards your Lord and you shall meet Him.” (Verse 6)

انسان در این زندگی واقعاً سخت تلاش می‌کند؛ مسئولیت‌هایش را بر دوش می‌کشد و خود را به رنج می‌اندازد. تمام این کارها را انجام می‌دهد تا سرانجام، مانند بقیهٔ آفریدگان، به سوی خدا بازگردد. انسان حتی برای آنچه از آن لذت می‌برد نیز زحمت می‌کشد! هیچ چیز در این زندگی آسان یا بی‌تلاش به دست نمی‌آید: اگر گاهی به کار بدنی نیازی نباشد، قطعاً به تلاش ذهنی و عاطفی نیاز است. در این میان، ثروتمند و فقیر یکسان‌اند، هرچند که نوع و شکل رنجی که متحمل می‌شوند متفاوت باشد. این خطاب، انسان را به یاد می‌آورد که سخت کوشیدن سرنوشت همهٔ افراد در این زندگی زمینی است. اما هنگامی که با پروردگارمان دیدار کنیم، در دو گروه قرار خواهیم گرفت: گروهی رنجی را تحمل خواهند کرد که با رنج‌های این دنیا قابل مقایسه نیست؛ و گروه دیگر، یعنی کسانی که فرمانبرداری و تسلیم راستین خود را نشان داده‌اند، در آرامشی به سر خواهند برد که در آن، رنج‌های این زندگی فراموش خواهد شد.

Man certainly labours hard in this life, shouldering his responsibilities and exerting himself. All this he does in order to return, in the end, like all the rest of creation, to God. Man labours even for what he enjoys! Nothing in this life comes easily or without effort: if sometimes no physical labour is needed, then surely some mental and emotional effort is required. In this the rich and poor are alike, although the labour exerted may differ in kind and form. This address reminds man that labouring hard is the lot of all in this life on earth. But when we meet our Lord, we will fall into two groups: one will suffer hardship incomparable to that suffered on earth; and the other, consisting of those who have demonstrated their obedience and true submission, will enjoy a rest in which the suffering of this life will be forgotten.

«اما آن کس که کارنامهٔ اعمالش به دست راستش داده شود، به زودی حسابی آسان خواهد داشت و شادمان نزد خانواده‌اش بازمی‌گردد.» (آیات ۷ تا ۹) کسی که کتاب اعمالش به دست راستش داده شود، همان خوشبخت است که به ایمانش وفادار بوده است. خداوند از او خشنود است و پاداش نیکو به او می‌دهد. حسابی آسان خواهد داشت، یعنی در برابر آنچه در این زندگی انجام داده، به بازخواست کشیده نخواهد شد. این مطلب در احادیث پیامبر ﷺ به روشنی آمده است. عایشه، همسر پیامبر ﷺ، از ایشان نقل می‌کند که فرمودند: «کسی که حسابش به دقت بررسی شود، عذاب خواهد شد.» او در ادامهٔ روایتش گفت که خداوند می‌فرماید: «... حسابی آسان خواهد داشت.» رسول خدا ﷺ پاسخ داد: «این به معنای حساب و بازخواست نیست. حساب آسان فقط به این معناست که کارنامهٔ او به او نشان داده شود. کسی که در روز قیامت به حسابش رسیدگی شود، عذاب خواهد دید.» [روایت بخاری، مسلم، ترمذی و نسائی.] عایشه همچنین نقل کرده است: «از رسول خدا ﷺ شنیدم که در نمازهایش می‌فرمود: "پروردگارا، حسابم را آسان گردان." چون نمازش تمام شد، از او پرسیدم: "حساب آسان چیست؟" پاسخ داد: "کسی که حسابش آسان باشد، کارنامه‌اش بررسی می‌شود و بخشیده خواهد شد، اما کسی که در آن روز به حسابش رسیدگی شود، هلاک خواهد شد."» [روایت احمد.] پس این همان حساب آسانی است که به کسی داده می‌شود که کارنامه‌اش به دست راستش داده شود. او پیروز خواهد شد و «شادمان نزد خانواده‌اش بازمی‌گردد»، خانواده‌ای که آنان نیز پیروز شده و پیش از او به بهشت رسیده‌اند. از این سخن استنباط می‌کنیم که کسانی که در این زندگی ایمان می‌آورند و بر راه راست پایداری می‌کنند، در بهشت گرد هم خواهند آمد. هر کس با کسانی خواهد بود که دوستشان دارد. همچنین تصویری از آزمون مهم پیروزمندان داریم: آنان با چهره‌ای سرشار از شادی بازمی‌گردند.

“He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning, and return rejoicing to his people.” (Verses 7-9) He who is given his book in his right hand is the happy one who was true to his faith. God is pleased with him and rewards him well. He will have a lenient reckoning, that is to say that he will not be called to account for what he did in this life. This is abundantly clear in the traditions of the Prophet. `Ā’ishah, the Prophet’s wife, quotes him as saying: “He who is called to account will suffer affliction.” Continuing her report, she pointed out that God says, ‘He... shall have a lenient reckoning.’ God’s Messenger answered: ‘That is not what is meant by reckoning and accountability. Lenient reckoning signifies no more than showing him his record. He who is called to account on the Day of Judgement will suffer affliction.’“ [Related by al-Bukhārī, Muslim, al-Tirmidhī and al-Nasā’ī.] `Ā’ishah also related: “I heard God’s Messenger (peace be upon him) saying in his prayers ‘My Lord, make my reckoning a lenient one’. When he had finished his prayers I asked him, ‘What is the lenient reckoning?’ He answered: ‘He who receives lenient reckoning will have his record looked into and will be forgiven, but he who is called to account on that day will perish.” [Related by Aĥmad.] This is, then, the lenient reckoning accorded to him who receives his record in his right hand. He shall win “and return rejoicing to his people,” who will also have won and arrived in heaven ahead of him. We deduce from this statement that those who accept the faith in this life and adhere to the right path will gather together in heaven. Everyone ends up with those whom he loves. We also have an image of the winner’s all-important test: he returns with his face overflowing with happiness.

این تصویر در برابر حال کسی است که باید از اعمال زشت خود حساب دهد و نامه‌اش را با اکراه دریافت می‌کند. «و اما آن کس که نامه‌اش از پشت سرش داده شود، به زودی هلاکت را فرا خواهد خواند و به آتش دوزخ درخواهد آمد.» (آیات ۱۰ تا ۱۲)

This image is the opposite of what happens to the afflicted one who has to account for his evil deeds and receives his record with reluctance. “But he who is given his record behind his back will in time call down destruction upon himself and will enter the fire of hell.” (Verses 10-12)

قرآن معمولاً میان دریافت نامهٔ عمل با دست راست و دریافت آن با دست چپ تمایز قائل می‌شود. در اینجا تصویری تازه داریم: نامه از پشت سر داده می‌شود. هیچ دلیلی وجود ندارد که کسی مانع شود نامهٔ عملش هم در دست چپ و هم از پشت سرش داده شود. این تصویری است از کسی که شرمِ بزرگی احساس می‌کند و از روبه‌رو شدن با آنچه کرده است بیزار است. ما شناخت واقعی‌ای از ماهیت این نامه، یا چگونگی دادن آن در دست راست یا چپ یا از پشت سر، نداریم. اما از عبارت نخست می‌توانیم حقیقت پیروز بودن را دریابیم و از عبارت دوم حقیقت هلاکت را. و این همان چیزی است که قرار است ما آن را درک کنیم. این شکل‌های گوناگون بیان بیشتر برای آن به کار می‌روند که نکته را در ذهن ما جا بیندازند و تأثیرش را افزون کنند. زیرا دانش دقیق دربارهٔ آنچه روی خواهد داد و چگونگی وقوعش تنها از آنِ خداوند است.

The Qur’ān usually makes a distinction between receiving one’s record with one’s right or left hand. Here we have a new image: the record is given from behind one’s back. There is no reason to prevent anyone being given his record in his left hand and from behind his back at the same time. It is an image of one who feels great shame and hates to be confronted with what he has done. We have no real knowledge of the nature of this record or how it is given in one’s right or left hand or behind one’s back. But we can comprehend from the first expression the reality of being a winner, and from the second the reality of doom. This is indeed what we are meant to appreciate. These various forms of expression are used mainly to drive the point home to us and to enhance its effects. For exact knowledge of what will happen and how it will happen belongs only to God.

پس آن بدبختی که در زندگی دنیایی‌اش سخت کار می‌کرد اما از خدا نافرمانی می‌نمود و به آنچه حرام است دل می‌بست، سرانجام خود را خواهد شناخت. او درمی‌یابد که آنچه پیش روی اوست، رنج و کار سخت بیشتری است، با این تفاوت که این بار رنج بزرگ‌تر، بی‌وقفه و بی‌پایان است. از این رو، او نابودی را برای خود آرزو می‌کند، زیرا نابودی خویش را تنها راه رهایی از آنچه بر او خواهد رفت می‌بیند. هنگامی که انسان در نابودی خویش پناه می‌جوید، بی‌شک در وضعیتی درمانده قرار دارد. نیستی خود به قوی‌ترین آرزوی او بدل می‌شود. ناامیدی او وصف‌ناپذیر است. این همان معنایی است که شاعر عرب، متنبی، در شعری که با این مضمون آغاز می‌شود، بیان کرده است؛ مضمونی که به انگلیسی چنین می‌توان ترجمه کرد: «همین بیماری تو را بس که مرگ را درمان بپنداری. همین سخن گویاست که هلاکت را با اشتیاق بخواهند.» این بی‌گمان حالتی از اندوه و بدبختی وصف‌ناپذیر است. «و [او] در آتش دوزخ درآید.» (آیه ۱۲) این همان سرانجامی است که او می‌خواهد با نابودی خویش از آن بگریزد، اما هیچ راه نجاتی در آن نیست.

So, the unfortunate one who lived his life on earth labouring hard but disobeying God and indulging in what is forbidden will know his destiny. He realizes that what lies in front of him is more suffering and hard labour with the only difference being that this time the suffering is greater, uninterrupted and endless. So, he calls destruction upon himself, for he sees his own destruction as the only means of salvation from what will befall him. When man seeks refuge in his own destruction, then he is certainly in a helpless position. His own non-existence becomes his strongest desire. His hopelessness is beyond description. This is the meaning implied by the Arab poet al-Mutanabbī in his poem which starts with what may be rendered in English as: “Suffice it a malady that you should think death a cure. It says much that doom should be eagerly desired.” It is certainly a case of indescribable distress and misery. “And [he] will enter the fire of hell.” (Verse 12) This is the end from which he wishes to escape by means of his own destruction; but there is no way out.

پس از ترسیم این صحنهٔ اندوهبار، سوره نگاهی به گذشتهٔ آن فرد عذابدیده میاندازد، گذشتهای که او را به این بدبختی بیپایان کشانده است: «او در میان قومش با شادمانی زندگی میکرد.»

Having portrayed this miserable scene, the sūrah gives us a glimpse of the sufferer’s past which led him to this endless misery: “He lived joyfully among his people.

او قطعاً گمان می‌کرد که هرگز بازنخواهد گشت.» (آیات ۱۳ و ۱۴) فعل گذشته در اینجا به این دلیل به کار رفته که احساس می‌شود روز قیامت فرا رسیده است، پس از آنکه این زندگی به پایان رسیده است. خوشگذرانی و شادی در این زندگی صورت گرفته بود. «او در میان قوم خود شادمانه زندگی می‌کرد.» او جز به لحظه‌ای که در آن بود نمی‌اندیشید و هیچ آمادگی‌ای برای آخرت فراهم نکرد. «او قطعاً گمان می‌کرد که هرگز به سوی پروردگارش بازنخواهد گشت.» اگر او در پایان سفر زندگی‌اش به بازگشت می‌اندیشید، توشه‌ای برمی‌داشت که او را نگه دارد. «آری، به یقین، پروردگارش او را زیر نظر داشت.» (آیه ۱۵) در حقیقت خداوند همواره از اندیشه‌ها، کردارها و احساسات انسان آگاه بوده است. خدا می‌داند که برخلاف آنچه انسان ممکن است گمان کند، بازگشتی به سوی او خواهد بود تا پاداش شایسته اعمال زمینی‌اش را دریافت کند. و این همان چیزی است که واقعاً رخ می‌دهد، هنگامی که همگان به سوی خدا بازمی‌گردند تا با سرنوشت تعیین‌شده خود روبه‌رو شوند، و آنگاه آنچه خداوند مقرر کرده است، تحقق خواهد یافت.

He surely thought he would never return.” (Verses 13-14) The past tense is used here because we feel that the Day of Judgement has arrived, after this life has ended. The indulgence and the joy had taken place in this life. “He lived joyfully among his people.” He cared for nothing beyond the moment he was in, and made no preparation for the hereafter. “He surely thought he would never return,” to his Lord. Had he thought about the return at the end of his journey through life, he would have carried provisions to sustain him. “Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verse 15) Indeed God has always been aware of man’s thoughts, actions and feelings. God knows that, contrary to what man may think, there will be a return to Him to receive the reward merited by actions on earth. This is indeed what happens when all return to God to meet their appointed destiny, when what God has ordained will take place.

«او در میان قومش شادمانه زندگی می‌کرد. او یقیناً می‌پنداشت که هرگز بازنخواهد گشت. آری، بی‌گمان پروردگارش او را زیر نظر داشت.» (آیات ۱۳ تا ۱۵) این تصویرِ بدبختیِ کسی که در زندگی کوتاهش روی زمین در میان قومش شادمان بود، در برابرِ تصویرِ کسی قرار می‌گیرد که خوشبخت است و با شادی به سوی قومش بازمی‌گردد تا زندگیِ جاودانه و خوشی را با آنان بگذراند، به دور از سختی: «و اما کسی که کارنامه‌اش به دست راستش داده شود، به زودی حسابی آسان خواهد داشت و با شادمانی به سوی قومش بازخواهد گشت.» (آیات ۷ تا ۹)

“He lived joyfully among his people. He surely thought he would never return. Yes, indeed; his Lord was watching over him.” (Verses 13-15) This image of the misery of the one who was joyful among his people during his short life on earth has a counterpart in the image of the happy one who returns rejoicing to his people to live with them an eternal happy life, free from hardship: “He who is given his record in his right hand will in time have a lenient reckoning and return rejoicing to his people.” (Verses 7-9)

سورہ پھر دنیا کے کچھ مناظر کی طرف مختصر اشارہ کرتی ہے۔ تاہم لوگ ان مناظر میں اس منصوبہ بندی کے ثبوت کو نظر انداز کرتے رہتے ہیں جو اس دنیا کی تخلیق میں جان بوجھ کر کی گئی ہے۔ درحقیقت، یہ منصوبہ بندی خود انسان کی تخلیق اور زندگی میں اس کے مختلف مراحل اور تبدیلیوں کو بھی شامل کرتی ہے: "میں شفق کی قسم کھاتا ہوں، اور رات کی قسم، اور اس کی جو وہ اپنے اندر سمیٹ لیتی ہے، اور چاند کی قسم جب وہ پورا ہو، کہ تم ضرور ایک حالت سے دوسری حالت کی طرف بڑھتے رہو گے۔" (آیات 16-19) یہ قسم، جو عربی متن میں بالواسطہ ہے، انسان کی توجہ ان عالمگیر مناظر کی طرف مبذول کرانے کا کام دیتی ہے۔ یہاں کے مفہومات سورہ کے آغاز اور اس میں پیش کیے گئے مناظر کے مفہومات کے ساتھ مکمل ہم آہنگی رکھتے ہیں۔ شفق سے مراد غروبِ آفتاب کے بعد کا وہ سکون کا وقفہ ہے جب روح پر گہری ہیبت طاری ہو جاتی ہے۔ اس وقت دل محسوس کرتا ہے کہ کسی محبوب ساتھی سے جدائی کا کیا مطلب ہے، اور اس سے جو خاموش غم اور گہری اداسی پیدا ہوتی ہے۔ وہ آنے والی تاریکی کا خوف بھی محسوس کرتا ہے۔

The sūrah then refers briefly to some worldly scenes. People, however, continue to overlook the evidence such scenes provide of the deliberate planning that has gone into the making of this world. Indeed, this planning includes the creation of man himself, and his phases and transitions through life: “I swear by the twilight, and by the night and what it envelops, and by the moon in her full perfection, that you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verses 16-19) The oath, which is indirect in the Arabic text, serves to draw man’s attention to these universal scenes. The connotations here are in perfect harmony with those of the opening of the sūrah and the scenes portrayed there. The twilight refers to that period of stillness after sunset when the soul is overwhelmed by a deep feeling of awe. The heart feels, at such a time, the significance of parting with a beloved companion, and the quiet sadness and deep melancholy this involves. It also experiences fear of the approaching darkness.

«و اللَّیْلِ وَ ما وَسَق» (آیهٔ ۱۷) آنچه شب در خود می‌پوشاند، مشخص نشده است تا اثر سخن افزون شود. تخیّل می‌تواند به هر سو سفر کند و درباره‌ی آنچه شب ممکن است از رویدادها و احساس‌ها پنهان کند، بیندیشد. اما سفرهای تخیّل نمی‌تواند همهٔ تصویرهایی را که این آیهٔ کوتاه قرآن، «و شب و آنچه را که در خود می‌پوشاند»، پدید می‌آورد، دربر گیرد. آنچه برای ما باقی می‌ماند، احساس فراگیر تعظیم است که با آرامش و شکوهی که با گرگ‌ومیش همراه است، کاملاً هماهنگ می‌باشد.

“And by the night and what it envelops.” (Verse 17) What the night envelops is left unspecified to enhance the effect. Imagination can travel far and wide as one thinks of what the night may conceal of events and feelings. But the travels of the imagination cannot capture all the images generated by the short Qur’ānic verse, “And by the night and what it envelops.” We are left with an overwhelming feeling of reverence which is in perfect harmony with the stillness and awe associated with the twilight.

«و به ماه در کمال تمامیت خود سوگند.» (آیه ۱۸) این صحنه‌ای دیگر، آرام و باشکوه است که ماه کامل را توصیف می‌کند، آنگاه که نورش بر زمین فرود می‌آید. ماه کامل همواره با آرامش پیوند دارد. تأثیر کلی‌ای که در اینجا شکل می‌گیرد، به شفق و شب تاریک که همه چیز را در خود می‌پوشاند، نزدیک است. این حس، سکونی مکمل و احترامی توأم با وقار است.

“And by the moon in her full perfection.” (Verse 18) This is another quiet and splendid scene, describing the full moon as her light descends over the earth. The full moon is always associated with tranquillity. The general impression formed here is closely associated with twilight, and the dark night as it conceals everything. The feeling is one of a complementary stillness and reverence.

«که قطعاً از مرحلهای به مرحلهٔ دیگر خواهید رفت.» (آیهٔ ۱۹) یعنی شما از یک مرحلهٔ رنج به مرحلهٔ دیگری خواهید رفت، چنانکه برای شما ترسیم شده است. قرآن کریم واژهٔ «رکوب» (سوار شدن) را به کار برده است، هرچند ما در فارسی تعبیر «پیش رفتن» را به کار میبریم، تا از گذر از مراحل گوناگون رنج حکایت کند. در زبان عربی، «رکوب» اغلب برای نشان دادن گذر از خطر و دشواری به کار میرود. این کاربرد نشان میدهد که دشواریها و خطرها همچون اسبها یا قاطرهایی هستند که باید بر آنها سوار شد. هر یک از آنها سوارکار را به مرحلهای که برای او تعیین شده میرساند. بدینسان هر یک او را به مرحلهٔ تازه و از پیش تعیینشدهای میرساند، همانگونه که شفق، شب و ماه کامل از پیش تعیین شدهاند. سرانجام همهٔ اینها به دیدار خدا میانجامد که در بخش پیشین یاد شد. این نظم منسجم بخشهای این سوره و حرکت روان از نکتهای به نکتهٔ دیگر، از ویژگیهای سبک بینظیر قرآنی است.

“That you shall certainly move onward, stage after stage.” (Verse 19) This means, you will pass from one stage of suffering to another, as has been charted for you. The Qur’ān uses the term ‘ride’, although we use the expression ‘move onward’, to denote the undergoing of various stages of suffering. ‘Ride’ is frequently used in Arabic to signify the passage through risk and difficulty. This usage suggests that difficulties and risks are like horses or mules to be ridden. Each one will take the rider to the stage determined for them. Thus each one will deliver the rider to a new, predetermined stage, in the same way as twilight, the night and perfect moon are predetermined. They eventually end with their meeting with God, which was mentioned in the preceding part. This coherent ordering of the parts of the sūrah and the smooth movement from one point to another is characteristic of the superb Qur’ānic style.

سپس اظہارِ حیرت ہے، یعنی اُن لوگوں پر تعجب کیا گیا ہے جو اپنے انکارِ ایمان پر اڑے رہتے ہیں، حالانکہ اُن کے اپنے اندر اور دنیا میں ہر طرف یہ تمام نشانیاں اور یہ وافر دلائل موجود ہیں جو حق کی طرف اشارہ کرتے ہیں: ﴿فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ﴾ "پھر انہیں کیا ہو گیا ہے کہ وہ ایمان نہیں لاتے؟" یا ﴿وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ﴾ "اور جب اُن کے سامنے قرآن پڑھا جاتا ہے تو وہ سجدہ نہیں کرتے" (آیات 20-21)۔ واقعی، وہ ایمان کیوں نہیں لاتے؟ کائنات میں اور نفس کے اندر متعدد ایسے اشارات موجود ہیں جو واضح کرتے ہیں کہ ایمان کا راستہ ہی سیدھا راستہ ہے۔ یہ اشارات بیک وقت کثیر، گہرے اور طاقتور ہیں، لہٰذا اگر دل ان سے بھاگنے کی کوشش کرے تو وہ اسے گھیر لیتے ہیں۔ لیکن اگر کوئی ان کی بات سن لے تو وہ اس سے دوستانہ اور محبت بھرے انداز میں مخاطب ہوتے ہیں۔

There then follows an expression of wonder at those who persist in their denial of the faith when they have all these signs and all this abundant evidence within themselves and in the world at large which indicates the truth: “Why then do they not accept the faith?” Or, “when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration?” (Verses 20-21) Indeed, why do they not accept the faith? There are numerous indications in the universe and within the soul which point out that the path of faith is the right path. They are at once numerous, profound and powerful, so they besiege the heart if it tries to run away from them. But if someone listens to them, then they address him in a friendly and affectionate way.

قرآن با زبان فطرت خالص انسانی خطاب می‌کند. دل را به سوی حق می‌گشاید و دلیل آن را هم در درون خودشان و هم در افق‌ها نشان می‌دهد. در دل‌های مردم آگاهی به خدا، فروتنی، اطاعت و تسلیم در برابر آفریدگار هستی را برمی‌انگیزد. عبارت «به سجده درافتادن» به همین احساسات اشاره دارد. هستی شکوهمند و الهام‌بخش است: نشانه‌های بسیار، محرک‌های عقلی و لحظه‌های پاکی را فراهم می‌آورد که همه با هم ترکیب می‌شوند تا در ما پاسخی آماده و تسلیمی داوطلبانه برانگیزند. قرآن نیز شگرف و الهام‌بخش است؛ دل انسان را به هستی باشکوه پیوند می‌دهد و در نتیجه به آفریدگاری که آن را پدید آورده است. احساس حقیقتی درباره هستی به ما می‌بخشد که خود نیز حقانیت آفرینش و آفریدگار را نشان می‌دهد. از این رو شگفتی برمی‌انگیزد: «پس چرا ایمان نمی‌آورند؟ یا چون قرآن بر ایشان خوانده شود، به سجده نمی‌افتند؟» (آیات ۲۰ و ۲۱)

The Qur’ān addresses them in the language of pure human nature. It opens the heart to the truth and points out its evidence both within themselves and over the horizon. It kindles in people’s hearts God-consciousness, humbleness, obedience and submission to the Creator of the universe. The expression, “fall down in prostration,” refers to these feelings. The universe is splendid and inspiring: it offers a multitude of signs, mental stimuli and moments of purity which combine to arouse in us a ready response and a willing submission. The Qur’ān is also superb and inspiring; it links the human heart with the splendid universe and, consequently, with the Creator who made it. It gives us a feeling of truth about the universe which also demonstrates the truth of creation and the Creator. Hence the wonder: “Why then do they not accept the faith? Or, when the Qur’ān is read to them, they do not fall down in prostration?” (Verses 20-21)

این واقعاً شگفت‌انگیز است، اما قرآن زیاد بر این موضوع درنگ نمی‌کند. قرآن به توصیف رفتار کافران و سرنوشتی که در انتظار آنان است ادامه می‌دهد: «و اگر کافران در انکار [حق] پافشاری می‌کنند، [بدانند که] خدا به آنچه پنهان می‌دارند داناتر است. پس آنان را به عذابی دردناک بشارت ده.» (آیات ۲۲ تا ۲۴) کافران فریاد می‌زنند که «دروغ است»، اما متعلق این تکذیب و اتهام دروغ مشخص نشده است. در زبان عربی، حذف مفعول موجب می‌شود دامنه‌ی ارجاع فعل گسترده‌تر شود. بنابراین در اینجا درمی‌یابیم که تکذیب و دروغ خواندن، عادتی ریشه‌دار و ویژگی کافران است. اما خداوند از بدی‌هایی که آنان در دلهای خود پنهان می‌دارند کاملاً آگاه است و انگیزه‌های آنان را در انکار حق به خوبی می‌داند.

It is indeed amazing, but the Qur’ān does not dwell on this for long. It proceeds to describe the behaviour of the unbelievers and the end which awaits them. “But the unbelievers persist in rejecting [the truth], yet God knows very well what they are hiding. So give them the tidings of a grievous suffering.” (Verses 22-24) The unbelievers shout, ‘lies’, but the object of their denunciation as lies is unspecified. In Arabic, omission of the object serves to widen the scope of reference for the verb. Thus, here we understand that the denunciation as lies is an entrenched habit and a characteristic of unbelievers. But God is fully aware of the evil they conceal in their hearts and He knows perfectly well their motives for denouncing the truth.

سوره سپس بحث خود را درباره وضعیت آنان متوقف می‌کند و خطاب به فرستاده خدا ﷺ می‌فرماید:

The sūrah then halts its discussion of their state and addresses God’s Messenger:

«فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ» — بشارتی ناخوشایند برای هر کسی که چشم به خبرِ آینده‌ی خود دوخته است.

“So give them the tidings of a grievous suffering,” an unpleasant tiding for anyone who is awaiting news of his future.

در همان حال، این سوره آنچه را که برای مؤمنانی که با اعمال نیک خود برای آینده‌شان آماده می‌شوند، در انتظارشان است، توصیف می‌کند. این توصیف در قالب استثنایی از آنچه در انتظار کافران است بیان شده است: «مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند؛ زیرا پاداش آنان پایان‌ناپذیر است.» (آیه ۲۵) این نوع استثنا در زبان‌شناسی عربی به «استثنای منقطع» معروف است. مؤمنان که در ابتدا از دریافت‌کنندگان خبر اندوه‌بار نبوده‌اند، سپس از آن مستثنا می‌شوند. این شیوه بیان برای جلب توجه به آنچه در ادامه می‌آید به کار می‌رود. پاداش پایان‌ناپذیر، پاداشی است که پیوسته و بی‌وقفه است و در آخرت داده خواهد شد، آن‌گاه که مردم جاودانه خواهند بود.

At the same time the sūrah describes what awaits the believers who prepare for their future by good deeds. This description is made in the form of an exception from what awaits the unbelievers: “except for those who believe and do good deeds; for theirs is an unfailing reward.” (Verse 25) This type of exception is known in Arabic linguistics as “unrelated exception”. The believers, not originally among the recipients of the gloomy news, are then excepted from it. This form of expression serves to draw attention to what follows. The unfailing recompense is one which is continuous and unceasing, and will be given in the hereafter, when people will be immortal.

با این نکتهٔ قاطع، این سوره پایان می‌یابد. این سوره‌ای است با آیاتی کوتاه اما بسیار پرقدرت.

On this decisive note the sūrah ends. It is a sūrah of short yet immensely powerful verses.

سورۃ الانشقاق (پارہ شکافتن) این ترجمہ ایک عنوان ہے: «الانشقاق (The Rending) 1-25» — یعنی سورۃ الانشقاق، آیات ۱ تا ۲۵.

نمای کلی

تسلیمِ کامل و همه‌جانبه

کار سخت انسان

رنج کشیدن در زندگی

پاداش بی‌کاستی