سورہ اس کے بعد خاندانی قانون سازی کی طرف ایک قدم اور بڑھتی ہے، اس عمومی تنظیم کے حصے کے طور پر جسے اسلام معاشرے میں قائم کرنا چاہتا ہے۔ یہ ایسے معاشرے کی تنظیم ہے جو اس قانون پر مبنی ہے جو خدا نے بلندی سے عطا کیا ہے، نہ کہ ان دنیوی عوامل کی تبدیلی پر جو اکثر مادی نوعیت کے ہوتے ہیں اور جن کا تعلق اکثر اشیا کی پیداوار اور مادی دولت سے ہوتا ہے۔
The sūrah then moves a step further with family legislation as part of the general organisation of the society Islam wants to establish. It is a society based on the code God has bestowed from on high, not on changing worldly factors, which are often materialistic in nature and which often are to do with the production of goods and material riches.
اگر زنی از بدرفتاری یا رهاشدن از جانب شوهرش بیمناک باشد، بر آن دو گناهی نیست که با یکدیگر به صلح و سازش بپردازند؛ زیرا صلح بهتر است. بخل همواره در جانهای انسانها حاضر است. اگر نیکی کنید و پرهیزگار باشید، همانا خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است. هرگز نخواهید توانست میان همسرانتان عدالت را برقرار کنید، هرچند که بدان حریص باشید. پس چنان نباشید که یکسره به یکی تمایل نشان دهید و دیگری را گویی در حالت تعلیق رها کنید. و اگر سازش کنید و پرهیزگار باشید، همانا خداوند آمرزندهی مهربان است. (آیات ۱۲۸-۱۲۹)
If a woman has reason to fear ill-treatment or desertion by her husband, it shall not be wrong for the two of them if they should try to set things peacefully to rights between them; for peace is best. Avarice is ever-present in human souls. If you act with kindness and are God-fearing, surely God is aware of all that you do. In no way can you maintain equity between your wives, even though you may be keen to do so. Do not, then, be totally partial towards one to the exclusion of the other, leaving her, as it were, in a state of suspense. If you put things to rights and are God-fearing, God is indeed Much-Forgiving, Merciful. (Verses 128-129)
پیش‌تر در همین سوره، قانون اسلامی به وضعیت نافرمانی یا بدرفتاری‌ای پرداخته که از جانب همسر پدید آید، و راه‌کارهایی را که باید برای حفظ ساختار خانواده به کار گرفته شود بیان کرده است. اکنون در این مرحله، مقرراتی آمده است که به بدرفتاری یا رهاکردن زن از سوی شوهر می‌پردازد؛ امری که امنیت و کرامت زن و همچنین امنیت کل خانواده را تهدید می‌کند. احساسات و تمایلات ممکن است دگرگون شوند. اسلام نظامی برای زندگی است که به هر جزئیاتی می‌پردازد و برای هر پیشامدی، در چارچوب اصول و ارزش‌ها و ساختار جامعه‌ای که برپا می‌دارد، تدبیر دارد.
Earlier in this sūrah, Islamic legislation dealt with the state of rebellion or abuse when caused by a wife. It outlined the procedures that should be taken in order to preserve the structure of the family. At this juncture, we now have regulations dealing with abuse or desertion by the husband, which threatens the security and dignity of the woman as well as the security of the whole family. Feelings and inclinations might change. Islam is a system for life which deals with every detail and caters for every eventuality within the framework of its principles, values and the structure of the society it establishes.
اگر زنی از رها شدن بترسد، که ممکن است گامی به سوی طلاق باشد، و طلاق مشروع‌ترین چیزی است که خداوند بیش از همه آن را ناپسند می‌دارد، یا اگر از این بترسد که به حالتی رها شود که نه جایگاه همسری به او دهد و نه آزادی مطلقه بودن، آنگاه راه‌حل می‌تواند این باشد که او از برخی حقوقش، مالی یا غیرمالی، چشم بپوشد. مثلاً می‌تواند از بخشی یا تمام نفقه‌ای که شوهرش به‌عنوان وظیفه به او بدهکار است صرف‌نظر کند. اگر شوهر زن دیگری دارد که زن احساس می‌کند شوهر او را ترجیح می‌دهد، و خود زن شاید دیگر جذابیت زنانه‌اش را نداشته باشد، می‌تواند از حق خود بر اینکه شوهرش شب‌های نوبتی را نزد او بماند چشم بپوشد. اگر زن از هر یک از این حقوق صرف‌نظر کند، آن تصمیم باید بر پایه انتخابی کاملاً آزادانه گرفته شود. بنابراین، او تنها در صورتی چنین تصمیمی می‌گیرد که احساس کند این گزینه برای او بهتر است: «و اگر زنی از بدرفتاری یا رویگردانی شوهرش بیم داشته باشد، بر آن دو گناهی نیست که با یکدیگر به صلح و سازش بپردازند.» (آیه ۱۲۸) در تفسیر این آیه، سخنی کلی به این مضمون آورده می‌شود که صلح از جدال، اختلاف یا طلاق بهتر است: «و صلح بهتر است.» این امر باید کمک کند که مهربانی جانشین کدورت شود و میل به حفظ روابط خانوادگی تقویت گردد.
If a woman fears being abandoned, which may be a step leading to divorce, the one legitimate thing God dislikes most, or if she fears being left in such a way that gives her neither the status of a wife nor the freedom of a divorcee, then a remedy could take the form of her foregoing some of her rights, financial or otherwise. She may, for example, choose to forego part or all of her maintenance which her husband owes to her as a duty. If he has another wife whom she feels he prefers, while she herself may no longer have her feminine appeal, she may forego her right to have her husband stay with her on alternate nights. If she foregoes any such right, that decision must be made by her on the basis of absolutely free choice. Thus, she makes such a decision only if she feels that it is a better option for her: “If a woman has reason to fear ill-treatment or desertion by her husband, it shall not be wrong for the two of them if they should try to set things peacefully to rights between them.” (Verse 128) By way of comment, a general statement follows to the effect that peace is better than quarrels, disputes or divorce: “For peace is best.” This should help substitute kindness for hard feelings, and strengthen the desire to maintain family relationships.
در پرداختن به روح انسان، اسلام انسان را به عنوان یک کل در نظر می‌گیرد و همه ابزارهایی را که در اختیار دارد به کار می‌گیرد تا او را به والاترین مرتبه‌ای که بنا بر سرشتش توان دستیابی به آن را دارد، ارتقا دهد. در عین حال، نه این سرشت را نادیده می‌گیرد و نه می‌کوشد چیزی را که توان آن را ندارد بر آن تحمیل کند. اسلام برای مردم هدفی تعیین نمی‌کند و به آنان نمی‌گوید: این است آنچه باید به آن دست یابید، خواه در توان شما باشد یا نباشد. از سوی دیگر، ضعف را روا نمی‌دارد و طبیعت انسانی را هنگامی که به ژرفای پایین‌تری فرو می‌رود، با این بهانه که جزئی از واقعیت است، ستایش نمی‌کند. همچنین آن را با این بهانه که می‌خواهد طبیعت انسانی را ارتقا دهد، از گردن به والایی نمی‌بندد و در هوا معلق نمی‌گذارد. اسلام راهی میانه است که به سرشت انسان پاسخ می‌دهد. می‌توان آن را عملگرایی آرمانی یا آرمان‌گرایی عملی توصیف کرد. اسلام می‌پذیرد که انسان موجودی یگانه است که می‌تواند پاهایش را محکم بر زمین نهد و در همان حال به روحش اجازه دهد به سوی آسمان نگاه کند.
In dealing with the human soul, Islam takes man as a whole, and utilises all the means it has at its disposal to elevate it to the most sublime level it is equipped to achieve by its very nature. At the same time, it neither ignores this nature nor tries to force on it anything of which it is not capable. It does not set a target for people and tell them: this is what you have to achieve, whether it is in your power or not. On the other hand, it does not condone weakness or praise human nature when it sinks to a lower depth, under the pretext that it is part of reality. Nor does it tie it to the sublime by its neck and leave it swinging in the air, tinder the pretext of elevating human nature. Islam is a middle road responding to human nature. It can be described as ideal practicality or practical idealism. It recognises that man is a singular creature who can put his feet firmly on the ground and, at the same time, allow his spirit to look up to heaven.
در این حکم، اسلام انسان را با همه ویژگی‌هایش در نظر می‌گیرد، اما یک ویژگی را به‌طور خاص برجسته می‌کند: «و حرص [و طمع] همواره در جانهای انسانها حاضر است.» این ویژگی در همه حال و با همه جنبه‌هایش، چه مادی و چه معنوی، وجود دارد. ممکن است در درون خانواده عواملی وجود داشته باشد که حرص شوهر نسبت به همسرش را برمی‌انگیزد. اگر زن بخشی از مهریه مؤجل یا دیگر حقوق مالی خود را واگذارد، ممکن است طمع او را فرو بنشاند و زندگی زناشویی‌اش را حفظ کند. به همین ترتیب، اگر زن از حق خود در اینکه شوهر به نوبت شب‌هایش را نزد او بماند چشم بپوشد، در صورتی که شوهر همسر دیگری داشته باشد، ممکن است طمع عاطفی او را فرو بنشاند و زندگی‌اش را نجات دهد. اما همه این‌ها تنها با انتخاب آزادانه‌ی خود زن امکان‌پذیر است، بر اساس آنچه که آن را در راستای منافعش می‌داند. در اینجا هیچ الزامی بر او نیست، بلکه این یک رخصت است که به او آزادی می‌دهد تا در امری که به خودش مربوط است تصمیم بگیرد.
In giving this ruling, Islam is dealing with man with all his characteristics, but where one in particular is singled out: “Avarice is ever present in human souls.” It is there all the time with all its aspects, material and spiritual. There may exist within the family certain causes which enhance the husband’s avarice with regard to his wife. If she foregoes part of her deferred dowry or other financial rights, she may satisfy his greed and preserve her marriage. Similarly, if she foregoes her right to have him stay with her on alternate nights, if he has another wife, she may satisfy his emotional avarice and save her marriage. But all this can only come about by her free choice, according to what she deems to serve her interests best. There is no imposition here on her, rather a dispensation which gives her the freedom to decide in a matter which concerns her.
اسلام با این شکل خاص از حرص و آز متوقف نمی‌شود، زیرا این حرص همه ابعاد روح انسان و سرشت او را در بر می‌گیرد. بلکه به سراغ دیگر احساسات و انگیزه‌ها می‌رود: «اگر نیکوکاری کنید و پرهیزگار باشید، قطعاً خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است.» (آیه ۱۲۸) زیرا نیکوکاری و آگاهی از خدا مهم‌ترین انگیزه‌ها هستند. کسی که بر پایهٔ آنها عمل کند، چیزی از دست نخواهد داد.
Islam does not stop here with this particular form of avarice, considering that it represents all aspects of the human soul and its nature. Instead, it proceeds to touch on other feelings and motives: “If you act with kindness and are God-fearing, surely God is aware of all that you do.” (Verse 128) Kindness and consciousness of God are, after all, the most important motives. A person who acts on their basis will lose nothing.
خداوند از تمام انگیزه‌ها و اعمال ما آگاه است. برانگیختن احساسات مهربانی و آگاهی از خدا، و خطاب قرار دادن انسان به نام خدایی که از هر آنچه انجام می‌دهیم باخبر است، شیوه‌ای بسیار مؤثر برای تأثیرگذاری بر رفتار است. در واقع، این همان نوع فراخوانی است که بهترین نتایج را تضمین می‌کند.
God is aware of all our motives and actions. To arouse feelings of kindness and consciousness of God and to address man in the name of God, who is aware of everything we do, is a very effective way of influencing behaviour. Indeed, it is the sort of appeal which ensures the best results.
یکی دیگر از نمونه‌های آرمان‌گرایی عملی یا عملگرایی آرمانی اسلام در آیه بعدی آمده است: «و هرگز نمی‌توانید میان زنان [خود] عدالت ورزید، هرچند که بر آن حریص باشید. پس [چنان] تمایل کامل به یکی [از آنان] نداشته باشید که دیگری را همچون زنی آویزان [و بلاتکلیف] رها کنید. و اگر اصلاح کنید و پرهیزگار باشید، خداوند همانا آمرزندهی مهربان است.» (آیه ۱۲۹)
Another example of the ideal practicality or the practical idealism of Islam is provided in the next verse: “In no way can you maintain equity between your wives, even though you may be keen to do so. Do not, then, be totally partial towards one to the exclusion of the other, leaving her, as it were, in a state of suspense. If you put things to rights and are God-fearing, God is indeed Much-Forgiving, Merciful.” (Verse 129)
خداوندی که انسان را آفریده است، می‌داند که او احساساتی دارد که نمی‌تواند آنها را مهار کند.
God, who has created man, knows that he has feelings which he cannot control.
بنابراین، او راهی در اختیار انسان قرار داده است تا این تمایلات را هدایت کند، نه آنکه آنها را سرکوب یا خفه کند. یکی از این تمایلات، این است که نسبت به یک همسر بیش از سایر همسران تمایل ورزد. چنین تمایلی فراتر از کنترل انسان است. او نمی‌تواند به آسانی آن را سرکوب کند. اسلام انسان را به‌خاطر چیزی که خارج از کنترل اوست، مورد مؤاخذه قرار نمی‌دهد. این تمایل را گناهی که مستوجب مجازات باشد به شمار نمی‌آورد. وگرنه، انسان میان گزینه‌هایی که توان مواجهه با آنها را ندارد، پاره‌پاره می‌شد. اسلام دیدگاهی واقع‌گرایانه دارد و صریحاً به مردم می‌گوید که با وجود اشتیاقشان برای برقراری عدالت میان همسرانشان، نمی‌توانند چنین کنند، زیرا این امر خارج از کنترل آن‌هاست.
Therefore, He has given man a way to direct these feelings, not to suppress or smother them. One such inclination is to be partial to one wife over and above other wives. Such partiality is beyond a man’s control. He cannot easily suppress it. Islam does not hold man to account for something which is beyond his control. It does not make such partiality a sin incurring punishment. Otherwise, man would be torn apart choosing between alternatives with which he cannot cope. Islam takes a realistic view and tells people frankly that they cannot maintain equity between their wives, keen as they may be to do so, because the matter is beyond their control.
با این حال، برخی امور در توان انسان است، مانند عدالت در رفتار، تقسیم زمان، پشتیبانی مالی و دیگر وظایف زناشویی. این عدالت تا آنجا پیش می‌رود که شامل لبخند گاه‌به‌گاه و کلام مهربانانه نیز می‌شود. آنان موظفند این کار را انجام دهند تا تمایل قلبی‌شان را تنظیم کنند، نه اینکه آن را خفه سازند.
There are, however, certain matters that are within their ability such as fairness in treatment, distribution of time, financial support and other marital obligations. Such fairness goes so far as to include the occasional smile and word of kindness. This they are required to do in order to regulate their partiality not to smother it.
«پس تا آنجا که ممکن است، از میل کامل به یکی و رها کردن دیگری، همچون زنی معلّق، بپرهیزید.» (آیه ۱۲۹) این تمایل در رفتار ظاهری، همان چیزی است که منع شده؛ زیرا حقوق یکی از همسران را پایمال می‌کند و او را در موقعیتی قرار می‌دهد که نه همسر است و نه مطلّقه. این نهی با خطابی مؤثر به دل‌های مؤمنان همراه شده و با اطمینانی همراه است که آنچه بیرون از اختیار انسان است، بخشوده خواهد شد: «و اگر کار را اصلاح کنید و پرهیزگار باشید، بی‌گمان خداوند بس آمرزنده و مهربان است.» (آیه ۱۲۹)
از آنجا که اسلام با جان آدمی و سرشت ویژه‌اش سروکار دارد؛ سرشتی که از آمیختن گِلی اندک با دمیدن روح خدا پدید آمده است، و با واقع‌گرایی آرمانی یا آرمان‌گرایی عملی‌اش، پیامبر اسلام ﷺ الگوی کامل انسانیت بود، آنگاه که به بالاترین کمال خود می‌رسد. این کمال زمانی حاصل می‌شود که همه ویژگی‌ها و توانایی‌های درون انسان، در چارچوب محدودیت‌های سرشت انسانی، به شکلی متعادل و مکمل یکدیگر رشد کنند. پیامبر اسلام ﷺ همان‌گونه که رفتار عادلانه‌اش را به همسرانش گسترش می‌داد و زمان خود را میان ایشان به‌طور برابر تقسیم می‌کرد، انکار نمی‌کرد که در عشق و محبت، به برخی از آنان بیش از دیگران تمایل داشت. او این را امری فراتر از اختیار خود می‌دانست و می‌فرمود:
“Do not, then, be totally partial towards one to the exclusion of the other, leaving her, as it were, in a state of suspense.” (Verse 129) This partiality in outward treatment is what is forbidden because it deprives one wife of her rights and places her in a situation where she is neither a wife nor a divorcee. The prohibition is coupled with an effective appeal to believing hearts and a reassurance of overlooking what lies beyond man’s control: “If you put things to rights and are God-fearing, God is indeed Much-Forgiving, Merciful.” (Verse 129) Because Islam deals with the human soul with its unique temperament, which is the product of mixing a handful of clay with the breathing of God’s spirit, and with its ideal practicality or practical idealism, the Prophet of Islam (peace be upon him) was the complete example of humanity when it attains its utmost perfection. That perfection is achieved when all characteristics and abilities within man are allowed to develop in a balanced and mutually complementary way within the limitations of human nature. As the Prophet of Islam extended his fair treatment to his wives and distributed his time equally between them, he did not deny that in love and affection he was more inclined towards some of them than others. He recognised that that was beyond his control. He used to say:
«پروردگارا، این است آنچه من در توان دارم که میان ایشان تقسیم کنم؛ پس مرا بر آنچه که تو در اختیار داری و من ندارم، سرزنش مکن.» اما چه باید کرد وقتی رابطهٔ زناشویی چنان تیره شده که دیگر نمی‌توان آن را حفظ کرد؟ ممکن است هم مرد و هم زن هر آنچه را که برای یک زندگی خانوادگی آرام و خوشبخت لازم است از دست بدهند. در چنین وضعیتی، جدایی بهتر است. اسلام همسران را با طناب، زنجیر و بند به هم نمی‌بندد. زندگی خانوادگی را با مهر، رأفت، یا در غیر این صورت با حس وظیفه‌شناسی و بردباری حفظ می‌کند. اگر هیچ یک از این عناصر نتواند دل‌های بیگانه‌شده را به هم نزدیک کند، اسلام آنان را به زندان کینه محکوم نمی‌کند و نیز نمی‌کوشد فروپاشی واقعی و کامل رابطهٔ زناشویی را با تظاهر به آشتی‌ای که تنها ظاهری است، پنهان سازد.
“My Lord, this is how I divide between them what I can control. Do not blame me for that which You control and I do not.” But what happens when the marital relationship is so strained that it cannot be maintained? It may happen that both man and wife lose everything needed for a settled, happy family life. In such a situation, separation is better. Islam does not hold marital partners with ropes, chains and fetters. It maintains family life with affection, compassion, or else with a sense of duty and forbearance. If none of these elements can reconcile estranged hearts, Islam does not condemn them to a prison of hate, nor does it try to cover up a real and total breakdown of the marital relationship with a pretence of reconciliation that is only skin deep.
«و اگر آن دو از هم جدا شوند، خداوند هر یک از ایشان را از فراخی خود بی‌نیاز می‌گرداند؛ و خداوند گشایش‌بخشِ حکیم است.» (آیه ۱۳۰) این وعده‌ای از جانب خداوند است که به هر یک از زن و شوهرِ جدا‌شده، از فراخی و بخشش خود آنچه کافی باشد عطا می‌کند. او همه بندگانش را روزی می‌دهد و بر پایه حکمت و دانش خویش، آنچه را که در هر حال مناسب است از فضل خود به ایشان ارزانی می‌دارد.
“But if the two separate, God shall provide for each of them out of His abundance: God is indeed Munificent, Wise.” (Verse 130) This is a promise by God that He will give to each of the separating couple out of His own abundance what will be sufficient for them. He provides for all His servants and grants them of His grace what is suitable for every situation, according to His wisdom and knowledge.
جب ہم اسلامی نظام کا مطالعہ کرتے ہیں، جو جذبات، محرکات اور تعصبات سے نمٹتا ہے اور عملی صورتِ حال کے لیے حل فراہم کرتا ہے، تو ہم حیرت میں پڑ جاتے ہیں کہ لوگ ایسے سادہ اور بے پیچ طریقے سے کیوں منہ موڑ لیتے ہیں جو خاص طور پر انسانی زندگی کے لیے وضع کیا گیا ہے۔ یہ نظام انسان کو اس کی پست حالت سے نکال کر بلندیوں کی راہ پر لے جاتا ہے، اور ہمیشہ اسے وہی کچھ دیتا ہے جو اس کی فطرت اور صلاحیتوں کے مطابق ہو۔ یہ اس پر کسی ایسی راہ کو مسلط نہیں کرتا جو بلندی کے کسی اعلیٰ درجے کی طرف لے جائے، جب تک اس کی جڑیں خود اس کی فطرت میں نہ ہوں۔ مزید برآں، اسلام ایک ایسا معیار حاصل کرتا ہے جو کسی اور نظام کے ذریعے حاصل نہیں ہو سکتا، اور ساتھ ہی وہ اپنی مثالی عملیت یا عملی مثالیت کو بھی برقرار رکھتا ہے۔
When we study the Islamic system as it deals with feelings, motives and prejudices and as it provides solutions for practical situations, we are amazed at people turning away from such a simple, uncomplicated method devised especially for human life. It leads people from their lowly position, along the road to great heights, always giving them what is suitable for their nature and capabilities. It does not impose on them any course leading to a higher level of sublimity, unless this has roots within their own nature. What is more, Islam attains a standard which cannot be achieved through any other system, and, all the while, it maintains its ideal practicality or practical idealism.