در روزگار نخستین اسلام، شخصیت مسلمان میان رویدادها شکل گرفت. با هر روز تازه و هر موقعیت تازه، این شخصیت به کمال نزدیک‌تر می‌شد و ویژگی‌های متمایز خود را آشکار می‌ساخت. افزون بر این، این جامعه مسلمان که مجموع شخصیت‌های اعضایش را بازتاب می‌داد، ویژگی‌ها و ارزش‌های منحصربه‌فرد خود را نیز داشت که آن را از همه جامعه‌های دیگر جدا می‌کرد. گاهی دشواری‌هایی که جامعه مسلمان با آن روبه‌رو می‌شد، برای اعضایش آزمونی سخت فراهم می‌آورد که حق را از باطل جدا می‌کرد و در عین حال اصالت و توان واقعی هر فرد را آشکار می‌ساخت.

In the early days of Islam, it was in the midst of events that the Muslim personality was moulded. With every new day and every new situation, this personality came closer to maturity, presenting its distinctive features. Furthermore this Muslim community, reflecting the total sum of its members’ personalities, also had its own unique qualities and values that distinguished it from all other communities. At times, the predicaments the Muslim community faced presented its members with an acid test that separated the true from the false and which also proved everyone’s true mettle.

قرآنی وحیوں کا نزول کسی خاص آزمائش سے پہلے یا اس کے بعد ہوتا تھا، جو واقعات کو بیان کرتا اور ان میں پیش آنے والی مشکلات پر روشنی ڈالتا تھا۔ اس سے ان رویوں پر توجہ مرکوز ہو جاتی تھی جو واقعہ کے رونما ہوتے وقت اختیار کیے گئے، اور ان نیتوں اور محرکات پر بھی جو ان رویوں اور احساسات کے پیچھے کارفرما تھے۔ پھر قرآن لوگوں کے دلوں سے خطاب کرتا تھا، جب وہ روشنی کے لیے کھلے ہوتے اور ان پر کوئی پردہ حائل نہ ہوتا۔ وہ دلوں کو عین اسی مقام پر چھوتا تھا تاکہ درست ردِعمل یقینی ہو۔ یہ واقعات اور تجربات کے ذریعے ایک مسلسل تربیتی عمل تھا، جو دن بہ دن، ایک کے بعد ایک جاری رہتا تھا۔

Qur’ānic revelations were given either before or after a particular test, describing events and throwing light on the difficulties involved. This brought into focus the attitudes taken as the event unfolded, and what intentions and motives were behind these attitudes and feelings. The Qur’ān then addressed people’s hearts as they lay open to the light, with no screen to cover them. It touched them at precisely the right spot so as to ensure the right response. This was a continuous educational exercise making use of events and experiences, one after the other, day after day.

مسلمانوں کو قرآن مجید ایک ہی بار مکمل طور پر اس لیے نہیں دیا گیا تھا کہ وہ اسے پڑھیں، اس کے احکام کو سمجھیں، اس کی منع کردہ چیزوں سے رکیں اور اس کے حکموں پر عمل کریں۔

The Muslims were not given the Qur’ān in its totality in one go so that they could study it, understand its directives, observe its prohibitions and fulfil its commands.

در عوض، خداوند آنان را به آزمون‌های گوناگونی دچار کرد، زیرا او کاملاً آگاه است که انسان جز از راه تجربه عملی به کمال بلوغ نمی‌رسد، و همین تجربه است که درس‌ها را در دل جای می‌دهد و شخصیت‌ها را شکل می‌دهد. سپس قرآن حقیقت آنچه رخ داده و اهمیت آن را به مردم بازگو می‌کند. بدین‌ترتیب، دستورهای خود را تنها پس از آنکه مردم آن محنت را از سر گذرانده‌اند صادر می‌کند.

این بخش به یکی از بزرگ‌ترین رویدادها در تاریخ جامعه مسلمانان، و در واقع یکی از سخت‌ترین آزمون‌های آن، می‌پردازد. آن رویداد، حمله نیروهای متحد به مدینه بود که در سال چهارم یا پنجم هجرت پیامبر ﷺ روی داد. ۱ خواندنی دقیق این بخش و شیوه‌ای که در آن رویدادها را تصویر می‌کند و درباره آن‌ها اظهار نظر می‌کند، با برجسته ساختن صحنه‌هایی خاص و آشکار کردن اندیشه‌ها و احساساتی که برخی مسلمانان تجربه کردند، به ما امکان می‌دهد دریابیم که خداوند چگونه شخصیت جامعه مسلمانان را هم از راه خود رویدادها و هم از راه قرآن شکل داد. برای فهم این موضوع، پس از آنکه به‌طور مختصر رویدادها را، چنان‌که در کتاب‌های زندگانی و تاریخ پیامبر ﷺ آمده، بازگو کرده‌ایم، متن قرآنی را توضیح خواهیم داد. این کار تفاوت بزرگ میان شیوه‌ای را که خداوند رویدادهای تاریخی را بازگو می‌کند و روایتی که انسان از آن‌ها می‌دهد، نشان خواهد داد.

The present passage analyses one of the great events in the history of the Muslim community, indeed, one of its hardest tests. The event was the attack launched by confederate forces on Madinah, which took place in the fourth or fifth year of the Prophet’s migration. 1 A thorough reading of this passage and the way it portrays the events and comments on them, highlighting certain scenes and bringing out certain thoughts and feelings experienced by some Muslims, will enable us to understand how God shaped the personality of the Muslim community through both the events themselves and the Qur’ān. In order to understand this we will explain the Qur’ānic text after we have briefly related the events as given in books on the Prophet’s life and history. This will demonstrate the great difference between how God relates historical events and the narrative man gives of them.

محمد بن اسحاق روایت میکند: «آغاز رویدادهایی که به نبرد خندق انجامید، زمانی بود که گروهی از یهودیان، از جمله سلام بن ابی الحقیق و کنانة بن ابی الحقیق و هر دو از قبیله بنی نضیر، و هوذة بن قیس و ابو عمار از وائل، و نیز دیگرانی از هر دو قبیله یهودی، به مکه سفر کردند و با قریش سخن گفتند. این یهودیان بودند که سخت کوشیدند تا پیمان اتحاد علیه پیامبر خدا ﷺ را شکل دهند. هنگامی که با بزرگان قریش دیدار کردند، از ایشان خواستند که به جنگ با پیامبر ﷺ به آنان بپیوندند. به ایشان گفتند: "ما با شما همپیمان خواهیم شد تا او و پیروانش را نابود کنیم." قریش این پرسش را از ایشان کرد: "شما یهودیان، پیروان نخستین کتاب آسمانی هستید و مسائلی را که ما با محمد ﷺ در آن اختلاف داریم می‌دانید: آیا دین ما بهتر است یا دین او؟" آن بزرگان یهودی پاسخ دادند: "دین شما از دین او بهتر است و شما به حق نزدیکتر از او هستید." درباره همین افراد بود که خداوند در قرآن نازل فرمود:

Muĥammad ibn Isĥāq relates: “The beginning of events leading to the Encounter of the Moat started when a number of Jews, including Sallām ibn Abī Ĥuqayq ibn Akhţab and Kinānah ibn Abī al-Ĥuqayq, all of the al-Nađīr tribe, and Ĥūwathah ibn Qays and Abū `Ammār of Wā’il, as well as others of both Jewish tribes travelled to Makkah and spoke with the Quraysh. It was these Jews who worked hard to forge the alliance against God’s Messenger. When they met the Quraysh elders they called on them to join them in fighting the Prophet. They said to them: ‘We will join forces with you until we have exterminated him and his followers.’ The Quraysh put the following question to them: ‘You, the Jews, are the people who follow the first divine book, and you know the issues over which we differ with Muĥammad: which is better, our religion or his?’ Those Jewish elders answered: ‘Your religion is better than his, and you are closer to the truth than him.’ It is concerning these people that God revealed in the Qur’ān:

آیا به کسانی ننگریسته‌ای که بهره‌ای از کتاب (الهی) به ایشان داده شده است، که به بتان و طاغوت ایمان می‌آورند و به کافران می‌گویند: «اینان از مؤمنان راه‌یافته‌تراند»؟ اینانند که خدا لعنتشان کرده است، و هر که را خدا لعنت کند، برای او یاوری نخواهی یافت. آیا آنان را بهره‌ای از فرمانروایی است؟ اگر چنین بود، به مردم حتی به اندازه فرورفتگی هسته خرما هم نمی‌دادند. یا به مردم بر آنچه خدا از فضل خود به ایشان داده، حسد می‌ورزند؟ ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به ایشان فرمانروایی بزرگی عطا کردیم.

Are you not aware of those who, having been granted a share of Divine revelations, now believe in falsehood and arrogant deviation [from Divine faith], and they say to the unbelievers that they are better guided than the believers. These are the ones whom God has rejected; anyone whom God rejects shall find none to succour him. Have they, perchance, a share in (God’s) dominion? If so, they would not give other people so much as [would fill) the groove of a date- stone. Do they, perchance, envy other people for what God has given them out of His bounty? We have indeed given revelation and wisdom to the House of Abraham, and We did bestow on them a mighty dominion.

در گزارش این سوره از رویدادها، در تفسیر آنها و در دستوراتی که به جامعه مسلمانان می‌دهد، نه کسی را با نام یاد می‌کند و نه جایگاه‌ها را مشخص می‌سازد؛ بلکه از گونه‌های انسان‌ها و الگوهای منش سخن می‌گوید. جزئیات اندکی ارائه می‌دهد، اما بر ارزش‌های ثابت و پیامدها تأکید می‌ورزد. تمرکز آن بر عناصری است که پس از پایان رویدادها و رفتن کنشگرانشان باقی می‌مانند. بدین ترتیب، این تمرکز برای درس‌آموزی نسل‌های آینده و جامعه‌های گوناگون به کار می‌آید. متن قرآنی همچنین رویدادها را به اراده خداوند پیوند می‌دهد؛ اراده‌ای که هم بر خود رویداد و هم بر کسانی که در آن شرکت دارند چیره است. نشان می‌دهد که اراده خداوند چگونه به آرامی و بی‌دغدغه عمل می‌کند تا به پایانی که او می‌خواهد برسد. این سوره همچنین پس از هر مرحله از داستان مکث می‌کند تا دستوری بدهد یا تفسیری بیاورد که شنوندگان را به حقیقت اساسی یادآوری کند.

In its reporting of the events and its comments on them and the directives it gives to the Muslim community, the sūrah neither mentions people by name nor specifies positions; rather it describes types of people and patterns of character. It gives few details but highlights constant values and consequences. It focuses on the elements that remain after the events are over and their actors have departed. In this way, its focus serves to draw lessons for future generations and different communities. The Qur’ānic text also relates events to God’s will that controls both the event and those who participate in it. It shows how God’s will operates gently and smoothly to bring about the end He wants. The sūrah also pauses after each stage in the story to give a directive or to make comments reminding the listeners of the essential truth.

اگرچه این سوره داستان را برای کسانی بازگو می‌کند که نخستین بار در آن شرکت داشتند، تنها اطلاعات بیشتری درباره‌ی آن به آنان نمی‌دهد، بلکه جنبه‌هایی از ماجرا را پیش رویشان می‌گذارد که از آن‌ها بی‌خبر بودند. بدین ترتیب، افکار درونی، احساسات، نیات و آنچه در دل‌های مردم پنهان بود را آشکار می‌سازد.

Although the sūrah relates the story to the people who took part in it in the first place, it does not only give them more information about it, but also lays before them certain aspects which they were unaware of. In this way, it brings to light people’s inner thoughts, feelings, intentions and what was hidden within their hearts.

به این همه، سبک نغز، تصویرگری زنده و طراوت تصاویری که ترسیم شده نیز افزوده می‌شود.

Added to all this is the fine style, vividness and freshness of the images drawn.

علاوه بر این، این سوره بزدلی منافقان را با تمسخری گزنده ترسیم می‌کند و همچنین سرشت پیچیده و کجروانه آنان را توصیف می‌نماید. این امر در تضاد با تصویری عمیقاً الهام‌بخش از ایمان است که ترسیم می‌شود و صفاتی که ایمان به مؤمنان می‌بخشد.

Furthermore, the sūrah paints the hypocrites’ cowardice with acid derision as also describes their twisted nature. This contrasts with the profoundly inspiring picture of faith that is drawn and the qualities it imparts to believers.

سوره با یادآوری نعمت‌های خداوند بر مؤمنان، بحث خود را دربارهٔ رویارویی با نیروهای متحد آغاز می‌کند؛ آن هنگام که خداوند لشکرهایی را که قصد نابودی آنان را داشتند، دفع کرد. آیهٔ نخست این بخش، ماهیت این رویداد، آغاز و پایان آن را خلاصه می‌کند، پیش از آنکه به جزئیات بپردازد یا نگرش‌ها را توضیح دهد. بدین ترتیب، نعمت خداوند در کانون توجه قرار می‌گیرد تا مسلمانان همواره آن را به یاد داشته باشند. همچنین روشن می‌سازد که همان‌گونه که خداوند به مؤمنان فرمان می‌دهد که از وحی او پیروی کنند، بر او توکل نمایند و در برابر کافران یا منافقان تسلیم نشوند، همو نیز کسانی را که پیام و آیین او را برای زندگی انسان‌ها فرا می‌خوانند، در برابر تجاوز حفظ می‌کند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت‌های خداوند را بر خود به یاد آورید، آن‌گاه که سپاهیانی بر شما هجوم آوردند. ما بادی سخت و سپاهیانی را که شما نمی‌دیدید، بر آنان فرستادیم. و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.» (آیهٔ ۹)

The sūrah begins its discussion of the encounter with the confederate forces by reminding the believers of God’s favours when He repelled the armies that were intent on exterminating them. The first verse in the passage sums up the nature of the event, its beginning and end, before giving any details or explaining any attitudes. Thus, God’s favour is brought into focus so that the Muslims will always remember it. It also makes it clear that as God commands the believers to follow His revelations, place their trust in Him and not yield to the unbelievers or the hypocrites, it is also He who protects those advocating His message and code for human life against aggression: “Believers! Remember the blessings God bestowed on you when hosts came down upon you. We let loose against them a windstorm and hosts that you could not see. Yet God sees all that you do.” (Verse 9)

در این آیهٔ آغازین تصویری از آغاز و پایان نبرد داریم، همراه با عواملی تعیین‌کننده که با هم ترکیب می‌شوند و نتیجهٔ آن را پدید می‌آورند: آمدن نیروهای دشمن؛ فرستادن بادهای سخت از سوی خداوند و سپاهیانی دیگر که مؤمنان آن‌ها را نمی‌دیدند؛ و یاری او که به نگرش و کردار مؤمنان بستگی دارد، زیرا خداوند از هر آنچه آنان انجام می‌دهند کاملاً آگاه است.

In this short opening verse we have a picture of the beginning and end of the battle, along with the decisive factors that combine to produce its result: the arrival of the enemy forces; God’s sending strong winds and other troops unseen by the believers; and His support which is dependent on their attitude and action as God is fully aware of all that they do.

سوره سپس جزئیات این وضعیت را بیان می‌کند:

The sūrah then gives details of the situation:

{إِذْ جَاءُوكُم مِّن فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} ... آنان از بالا و پایین شما به سوی‌تان آمدند، و آن‌گاه که چشم‌ها [از ترس] خیره شد و دل‌ها به گلوگاه‌ها رسید و گمان‌های گوناگون درباره خدا در دل‌هاتان می‌گذشت. آن‌جا بود که مؤمنان به شدت آزموده شدند و سخت تکان خوردند. منافقان و کسانی که در دلشان بیماری بود، می‌گفتند: «خدا و پیامبرش جز فریب به ما وعده نداده‌اند.» و گروهی از آنان گفتند: «ای اهل یثرب! اینجا جای ایستادن نیست، پس بازگردید.» و گروهی از ایشان از پیامبر ﷺ اجازه بازگشت خواستند و می‌گفتند: «خانه‌های ما بی‌حفاظ است»، در حالی که بی‌حفاظ نبود. آنان تنها می‌خواستند بگریزند. (آیات ۱۰ تا ۱۳)

سورہ یہاں لحظہ بھر کے لیے رک کر ان منافقین کے سامنے ایک ذہنی تصویر کھینچتی ہے کہ ان کا ایمان کتنا کھوکھلا تھا اور وہ معمولی سی وجہ سے بھی صف توڑنے کے لیے ہمیشہ تیار رہتے تھے۔ وہ اپنی کمزوریوں کو چھپانے کی کوشش بھی نہیں کرتے تھے: "اگر ان کے شہر پر چاروں طرف سے حملہ کیا جاتا اور ان سے کفر اختیار کرنے کو کہا جاتا تو وہ بغیر کسی تاخیر کے ایسا کر گزرتے۔" (آیت 14) پچھلی آیات میں بیان کیا گیا رویہ وہ تھا جو انہوں نے اس وقت اپنایا تھا جب دشمن ابھی مدینہ کے باہر تھا اور اسے فتح کرنے سے قاصر تھا۔ حالات خواہ کتنے ہی سخت اور پریشان کن ہوں، ایک ممکنہ خطرہ حقیقی خطرے کے مقابلے میں بہت کم ہوتا ہے۔ اگر ان کے بدترین خدشات سچ ثابت ہوتے، مدینہ پر چاروں طرف سے حملہ ہو جاتا اور ان سے اسلام چھوڑنے کو کہا جاتا تو وہ بہت کم تامل کے ساتھ ایسا کر گزرتے، یا کچھ لوگ کچھ دیر ہچکچاتے اور پھر کفر کی طرف لوٹ جاتے۔ خلاصہ یہ کہ ان کے دعوائے ایمان کی کوئی مضبوط جڑ نہیں تھی، جبکہ ان کی بزدلی انہیں مزاحمت کرنے سے عاجز رکھتی تھی۔

The sūrah pauses a little here in order to draw a mental picture for those hypocrites as to how hollow their faith was and how they were always ready to break ranks, even for the slightest reason. They would not even try to cover their weaknesses: “Had their city been stormed from all sides, and had they been asked to renounce their faith they would have done so without much delay.” (Verse 14) The attitude described in the previous verses was the one they adopted when the enemy were still outside Madinah, unable to storm it. No matter how hard and stressful a situation is, a potential danger is far less than a real one. Should their worst fears come true and Madinah be stormed from all sides, and should they be asked to renounce Islam, they would do so with little hesitation, or a few would hesitate for a while before then reverting to disbelief. In essence, their claimed faith lacked firm roots while their cowardice made them unable to resist.

بدین ترتیب، قرآن واقعیت آنان را آشکار ساخت و ایشان را برهنه در برابر آینه قرار داد تا خودشان را آنچنان که واقعاً بودند ببینند. سپس آنان را به شکستن پیمان‌های روشنی که پیش‌تر جز با خداوند نبسته بودند متهم کرد. اما ایشان نسبت به عهد و پیمان‌های خود بی‌توجه بودند: «آنان پیش‌تر در برابر خداوند عهد کرده بودند که هرگز پشت به دشمن نکنند؛ و از عهدی که با خداوند بسته شده، بی‌تردید پرسش خواهد شد.» (آیه ۱۵)

Thus the Qur’ān exposed their reality and put them naked before the mirror to see themselves as they truly were. It then accused them of breaking their clear pledges which they had earlier given to none other than God. Yet they were heedless of their promises and pledges: “They had previously vowed before God that they would never turn their backs in flight. A vow made to God must surely be answered for.” (Verse 15)

ابن هشام روایت می‌کند: «این اشاره به قبیله حارثه است که همراه با قبیله سلمه، پیش از نبرد اُحد، در شرف ترک اردوگاه مسلمانان بودند.

Ibn Hishām reports: “This is a reference to the Ĥārithah clan who, together with the Salamah clan, were about to desert the Muslim camp before the Battle of Uĥud.

سوره سپس روشن بیان می‌کند که خداوند از افکار درونی کسانی آگاه است که نه تنها در هنگام جهاد کنار می‌نشینند، بلکه می‌کوشند دیگران را نیز از پیوستن به نبرد بازدارند. این سوره تصویری بسیار راستین از روحیهٔ آنان ترسیم می‌کند؛ تصویری که انسان را به خنده و تمسخر وامی‌دارد، زیرا چنین افرادی در همهٔ جوامع دیده می‌شوند. این تصویر ترکیبی است از ترس و وحشت در هنگام سختی، خودبزرگ‌بینی و خودستایی در هنگام آسایش، بخل‌ورزیدن نسبت به هر کار نیک، بی‌میلی به شرکت در هر امر خیر، و در عین حال حالتی از وحشت و هیستری کامل هنگامی که خطری از دور نمایان می‌شود. قرآن این تصویر را با چند نکتهٔ شگفت‌انگیز ترسیم می‌کند که نه می‌توان آن‌ها را جایگزین کرد و نه می‌توان به جای آن‌ها چیز دیگری نهاد:

The sūrah then clearly states that God knows the inner thoughts of those who not only stay behind at times of Jihād, but who also try to dissuade others from joining the battle. It draws a very truthful picture of their mentality, yet it provokes laughter and derision at such people who are encountered in all communities. It is a picture of cowardice composed of lines of fright and panic in times of hardship, arrogance and presumptuousness in times of ease, a begrudging nature of every good thing, a reluctance to participate in anything good, yet a state of utter terror and hysteria when danger looms from afar. The Qur’ān paints this picture with some fascinating touches that can neither be substituted nor replaced:

خداوند از کسانی از شما که مردم را بازمی‌دارند و به برادران خود می‌گویند: «به سوی ما بیایید»، در حالی که خود به ندرت در نبرد شرکت می‌کنند و از هیچ کمکی به شما دریغ می‌ورزند، کاملاً آگاه است. اما هنگامی که خطری پیش آید، می‌بینی که به تو نگاه می‌کنند و چشمانشان در حدقه می‌گردد، گویی که مرگ بر آنان سایه افکنده است.

God is indeed aware of those of you who hold others back; and those who say to their brethren: ‘Come and join us,’ while they themselves hardly ever take part in the fighting, begrudging you all help. But then, when danger threatens, you see them looking to you for help, their eyes rolling as though they were overshadowed by death.

اما هنگامی که خطر گذشت، با زبان‌های تیز شما [مؤمنان] را خواهند آزرد و همه‌ی خوبی‌ها را بر شما حسد می‌برند. چنین کسانی ایمان را تجربه نکرده‌اند. خداوند اعمالشان را نابود خواهد کرد. و این برای خدا بسیار آسان است. آنان می‌پندارند که احزاب [مشرکان] عقب‌نشینی نکرده‌اند. و اگر احزاب بازگردند، آرزو خواهند کرد که کاش در بیابان، در میان بادیه‌نشینان، بودند و از خبرهای شما می‌پرسیدند. و حتی اگر با شما می‌بودند، جز اندکی در جنگ شرکت نمی‌کردند. (آیات ۱۸-۲۰)

Yet when the danger has passed, they will assail you [believers] with sharp tongues, begrudging you all that is good. Such people have not experienced faith. God will bring their deeds to nothing. That is all too easy for God. They think that the Confederates have not withdrawn. Should the Confederates return, they would wish they were in the desert, among the Bedouins, asking for news about you. Even if they were with you, they would take but little part in the fighting. (Verses 18-20)

این‌گونه سخت‌آزمایی‌ها همه‌ی مردم را به این شکل زشت دستخوش نگرانی نکرد. در واقع، صحنه‌ای کاملاً متفاوت در جریان بود؛ صحنه‌ای که در میان این همه تاریکی نوری می‌افکند، که با وجود سختی‌ها پابرجا می‌ماند، که بر خدا توکل می‌کرد، اراده‌ی او را می‌پذیرفت، مطمئن بود که یاری‌اش خواهد رسید، و با وجود همه‌ی ترس و سردرگمی تزلزل‌ناپذیر باقی می‌ماند. قرآن کریم با استناد به الگویی که پیامبر ﷺ ارائه کرد، این تصویر دلپذیر را ترسیم می‌کند: «قطعاً برای شما در [زندگی] رسول خدا ﷺ الگوی نیکویی است، برای کسی که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند.» (آیه‌ی ۲۱)

Such severely testing times did not make all people look about in such an ugly way. Indeed, there was a totally different scenario going on, one casting light within all this darkness, one that remained stable despite the hardship, one that trusted to God, accepted His will, was reassured that His help would be forthcoming, and one that remained unshaken despite all the fear and confusion. The Qur’ān begins drawing this delightful image by citing the example given by the Prophet: “In God’s Messenger you have a good model for everyone who looks with hope to God and the Last Day, and always remembers God.” (Verse 21)

در میان همه نگرانی، فشار و ترس، پیامبر ﷺ برای مسلمانان پناهگاه بود؛ او سرچشمه امید، اعتماد به نفس و آرامش خاطرشان بود. بررسی رفتار او در جریان رویدادهای این دوره برای رهبران جوامع مسلمان و سازمان‌های احیاگر امروز ضروری است تا بتوانند راه پیش رو را ترسیم کنند.

In the midst of all the worry, stress and fear, the Prophet provided shelter for the Muslims: he was the source of their hope, confidence and reassurance. Studying his attitude during the unfolding events of this period is necessary for leaders of Muslim communities and revivalist organizations today so that they can chart the way ahead.

روش و رفتار او نمونهای نیکو برای کسانی است که امید دارند در روز قیامت خشنودی خدا را به دست آورند و برای کسانی که همواره خدا را یاد میکنند. شاید بهتر باشد برای نمونه به برخی جنبههای رفتار او بنگریم، هرچند در این تفسیر نمیتوانیم به تفصیل دربارهٔ آن سخن بگوییم.

His attitude provides a good example for those who hope to earn God’s pleasure on the Day of Judgement, and for those who always remember God. We should perhaps look at some aspects of his attitude, by way of example, though we cannot discuss this at any great length in this commentary.

پیامبر ﷺ برای کندن خندق همراه مسلمانان بیرون رفت و با تبر کار می‌کرد، خاک را برمی‌داشت و در سبد حمل می‌کرد. یارانش در حین کار، شعرهای کوتاه و مُسجّع‌گونه‌ای می‌خواندند که همان لحظه، برگرفته از آنچه در حال رخ دادن بود، می‌ساختند. پیامبر ﷺ واژه‌های قافیه‌دار پایان هر مصراع را تکرار می‌کرد. برای نمونه، یکی از یارانش به نام جُعَیل بود، اما پیامبر ﷺ از نام او خوشش نمی‌آمد، زیرا به معنای «سوسک کوچکِ سرگین‌غلتان» بود، پس او را «عَمرو» نامید. به همین مناسبت، اطرافیان یک بیت دوبیتی قافیه‌دار درباره همین موضوع، یعنی دادن نام نیکوتر به انسان، سرودند. پیامبر ﷺ آن دو واژه قافیه را همراه با آنان تکرار کرد. می‌توان حال و هوایی را که حضور پیامبر ﷺ به ایشان می‌بخشید و چگونه می‌توانست آنان را سرشار از آرامش و شور و نشاط کند، تصور کرد.

این سوره سپس تصویری از ایمان استوار و مؤمنانی را ترسیم می‌کند که با خطری واقعی روبه‌رو می‌شوند؛ خطری آنقدر بزرگ که حتی دل‌های مؤمنان را به لرزه می‌اندازد. با این حال، مؤمنان این لرزش را به چیزی بدل می‌کنند که به ایشان امید و آرامش می‌بخشد: «وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَٰذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا» (احزاب: ۲۲)

The sūrah then depicts an image of firm faith and believers confronting real danger, one which is great enough to make even believers’ hearts tremble. Yet the believers transform this trembling into something that gives them hope and reassurance: “When the believers saw the Confederate forces they said: ‘This is what God and His Messenger have promised us! Truly spoke God and His Messenger.’ This only served to strengthen their faith and their submission to God.” (Verse 22)

وضعیتی که مسلمانان در این واقعه با آن روبه‌رو بودند آنقدر سخت و توان‌فرسا بود که خود خداوند آن را چنین توصیف کرده است: «آنجا بود که مؤمنان آزموده شدند و به شدت تکان داده شدند.» (آیه ۱۱) آنان انسان‌های عادی بودند و انسان توانایی محدودی دارد. خداوند هیچ کس را بیش از آنچه طاقتش را دارد تکلیف نمی‌کند.

The situation the Muslims faced on this occasion was so testing and stressful that it is described as such by none other than God: “That was a situation when the believers were sorely tested and severely shaken.” (Verse 11) They were ordinary people, and people have limited ability. God does not charge them with more than they can hear.

با وجود اطمینانی که به یاری نهایی خداوند داشتند و بشارتی که پیامبر ﷺ به ایشان داد، و فراتر از مشکلات فوری‌شان، از گسترش اسلام به زودی به یمن و شام و حتی فراتر به شرق و غرب خبر داد، خطر درست پیش چشمشان بود و فشاری تقریباً بیش از حد تحمل بر ایشان وارد می‌کرد.

Despite being assured of God’s eventual support and the good news the Prophet gave them, going beyond their immediate problems to tell them of where Islam would soon expand to, spreading into Yemen and Syria and even further east and west, danger was staring them in the eye, giving them almost too much stress to cope with.

حدیفہ کا واقعہ شاید وہ روایت ہے جو مسلمانوں کے احساسات کو سب سے درست انداز میں بیان کرتی ہے۔

Ĥudhayfah’s story is perhaps the most accurate in relaying how the Muslims felt.

پیامبر ﷺ این ترس و نگرانی را احساس کرد. از این رو، هرگاه می‌خواست کاری به عهده گرفته شود، پاداش آن را روشن می‌ساخت. ایشان فرمود: «چه کسی حاضر است برود و کارهای دشمنان ما را بررسی کند و بازگردد؟ من از خداوند خواهم خواست که همراه این داوطلب در بهشت، همنشین من باشد.» با این حال، با وجود این وعدهٔ قطعی برای بازگشت سالم و اطمینان از جایگاهی بلند در بهشت، هنوز داوطلبی پیدا نشد. هنگامی که پیامبر ﷺ حذیفه را به نام صدا زد، او گفت: «در آن هنگام جز رفتن چاره‌ای نداشتم.» این اتفاق جز در شرایطی از سختی و تنگنای شدید رخ نمی‌داد.

تنها قریش و غطفان نبودند که شکست خفت‌باری خوردند.

It was not only the Quraysh and the Ghaţafān that suffered a miserable defeat.

متحدانشان، یهودیان قریظه، نیز سرنوشت مشابهی داشتند: «و آن‌ها را که از اهل کتاب پشتیبانی‌شان کرده بودند، از دژهایشان پایین آورد و در دل‌هایشان ترس افکند؛ گروهی را کشتید و گروهی را اسیر کردید. و زمین و خانه‌ها و اموالشان را به شما میراث داد، و سرزمینی را که هرگز بر آن گام ننهاده بودید. و خدا بر هر چیزی تواناست.» (آیات ۲۶ و ۲۷) با این حال، پیش از آن‌که به بررسی این آیات بپردازیم، لازم است روشن کنیم که یهودیان مدینه چه موضعی در برابر اسلام اتخاذ کرده بودند.

Their allies, the Jews of Qurayżah also shared the same outcome: “He brought down from their strongholds those of the people of earlier revelations who aided them, casting terror in their hearts: some you slew, and some you took captive. And He passed on to you their land, their houses and their goods, as well as a land on which you had never yet set foot. God has power over all things.” (Verses 26-27) However, before we discuss these verses we need to throw some light on the attitude the Jews in Madinah adopted towards Islam.

هنگامی که اسلام به مدینه آمد، یهودیان ساکن آنجا تنها برای مدت کوتاهی با آن روابط مسالمت‌آمیز داشتند. اندکی پس از ورود پیامبر ﷺ به مدینه، ایشان با آنان پیمانی امضا کرد که دارای تعهدات متقابل برای پشتیبانی از یکدیگر در برابر دشمنان بیرونی بود، و شروط روشنی داشت مبنی بر اینکه آنان هرگز به تعهدات خود پایبند نباشند، یا به دشمنی کمک نکنند، یا هیچ اقدام خصمانه‌ای علیه مسلمانان انجام ندهند ﷺ.

When Islam arrived in Madinah, the Jews there maintained peaceful relations with it for only a short period. Shortly after his arrival in Madinah, the Prophet signed a treaty with them with mutual obligations of support against outside enemies and clear conditions that they would never be in breach of their commitments, or aid any enemy, or take any hostile action against the Muslims.

یہودی، تاہم، جلد ہی یہ محسوس کرنے لگے کہ اسلام ان کی اس روایتی حیثیت کے لیے خطرہ ہے جو وہ خدائی دین کے پیروکار ہونے کے ناتے رکھتے تھے۔ درحقیقت اسی حقیقت کی وجہ سے مدینہ کے لوگ ان کا بہت احترام کرتے تھے۔ مزید برآں، انہیں یہ بھی محسوس ہوا کہ وہ نیا سماجی نظام جو اسلام نے مدینہ میں نبی ﷺ کی قیادت میں قائم کیا، وہ بھی ان کی حیثیت کے لیے خطرہ ہے۔ اس سے پہلے وہ بڑی چالاکی سے مدینہ کے دو بڑے عرب قبیلوں، اوس اور خزرج، کے درمیان اختلاف سے فائدہ اٹھاتے رہے تھے تاکہ خود برتری حاصل رہے۔ نبی ﷺ نے دونوں قبیلوں کو ایک نئے سماجی نظام میں متحد کر دیا، جس کے نتیجے میں یہودیوں سے ان کے درمیان فساد ڈالنے کا موقع چھن گیا۔

The Jews, however, soon felt that Islam represented a threat to their traditional position as followers of the divine faith. Indeed they enjoyed much respect by the people of Madinah on account of this fact. Moreover, they felt that the new social system Islam established in Madinah under the leadership of the Prophet also constituted a threat to their position. Previously, they had very cleverly exploited the conflict between the two main Arab tribes in Madinah, the Aws and the Khazraj, to ensure that they themselves had the upper hand. The Prophet united the two tribes in a new social system which deprived the Jews of the chance to sew discord between them.

این‌که تنها قبیله‌ی قریظه باقی ماند، سومین قبیله‌ی بزرگ یهودی در مدینه. همان‌طور که اکنون می‌دانیم، آنان نیز در کنار قبایل متحد علیه مسلمانان قرار گرفته بودند، و این کار به تحریک سران بنی‌النضیر، به‌ویژه حیی بن اخطب، انجام شد. این خیانت قریظه، که نقض پیمانشان با پیامبر ﷺ بود، برای مسلمانان آزمونی بسیار سخت‌تر از حمله‌ی بیرونی‌ای بود که با قبایل متحد با آن روبه‌رو بودند.

This left only the Qurayżah, the third major Jewish tribe in Madinah. As we now know, they too had sided with the confederate tribes against the Muslims, this at the instigation of the al-Nađīr chiefs, particularly Ĥuyay ibn Akhţab. This treachery by the Qurayżah, in violation of their treaty with the Prophet, was a much harder test for the Muslims than the external attack they faced from the confederates.

برای اطمینان کامل از این وضعیت جدید، پیامبر ﷺ چهار تن از یارانش — سعد بن معاذ، سرور قبیله اوس، سعد بن عبادة، سرور قبیله خزرج، عبدالله بن رواحه و خوات بن جبیر — را نزد بنی قریظه فرستاد تا از موضع آنان آگاه شوند: «اگر دریافتید که خبری که به ما رسیده درست است، اشارهای به من بدهید که آن را بفهمم. تا جایی که ممکن است، روحیه مسلمانان را تضعیف نکنید.»

To be absolutely sure of this new situation, the Prophet sent four of his Companions — Sa`d ibn Mu`ādh, the chief of the Aws, Sa`d ibn `Ubādah, the chief of the Khazraj, `Abdullah ibn Rawāĥah and Khawāt ibn Jubayr — to the Qurayżah to ascertain their position: “If you find out that the intelligence we have received is true, give me a hint which I will understand. Try to avoid affecting the Muslims’ morale.

اگر در مقابل، دیدید که قریظه به پیمانی که با ما بستند وفادار مانده‌اند، این خبر را در میان همه اعلام کنید.» این نشان می‌دهد که او چقدر جدی انتظار داشت خبر خیانت، جامعهٔ مسلمانان را در مجموع تحت تأثیر قرار دهد.

If, on the other hand, you find that the Qurayżah remain faithful to their treaty with us, make the news known to everyone.” This shows how seriously he expected the news of treachery to affect the Muslim community as a whole.

هیئت به سوی قریظه رفت و با مردم آنجا دیدار کرد، و آنان را فراخواند که روابط مسالمت‌آمیز خود را حفظ کنند و پیمان خویش را با پیامبر ﷺ تأیید نمایند.

The delegation went to the Qurayżah and met the people there, calling on them to maintain their peaceful relations and to confirm their alliance with the Prophet.

اما آنان دریافتند که قبیله قریظه موضعی بدتر از آنچه شنیده بودند اتخاذ کرده است. با گستاخی گفتند: «می‌خواهید اکنون که با رفتن بنی‌نضیر ضعیف شده‌ایم، پیمان را تأیید کنیم؟ فرستادهٔ خدا کیست؟ ما او را نمی‌شناسیم. ما نه پیمان و نه قراردادی با محمد ﷺ نداریم.» سپس هیئت مسلمانان قریظه را ترک کرد و با خبر ناگوار بازگشت که یهودیان دیگر پیمان صلح خود با پیامبر ﷺ را به رسمیت نمی‌شناسند. هنگام ورود، پیامبر ﷺ را در جمعی از یارانش یافتند. به پیشنهاد او، به جای آنکه این واقعیت را علناً اعلام کنند، اشاره‌ای روشن به خیانت قریظه کردند. پیامبر ﷺ مضطرب نشد. برعکس، فرمود: «خدا بزرگ است.