این سوره با بحثی درباره قرآن آغاز شد که روشن می‌کرد هدف از نازل شدن آن بر پیامبر محمد ﷺ این نبود که او به سبب آن به رنج و سختی بیفتد. بخشی از قرآن داستان موسی را بازگو می‌کند و نشان می‌دهد که خداوند چگونه از موسی، برادرش هارون و قومشان مراقبت کرد. اکنون که داستان بیان شده، سوره دوباره به سخن گفتن درباره قرآن، نقشی که قرار است ایفا کند و سرنوشتی که گریبانگیر کسانی خواهد شد که از آن روی می‌گردانند، ادامه می‌دهد. این سرنوشت در صحنه‌ای از روز قیامت نشان داده می‌شود که در آن روزهای این زندگی دنیوی بسیار ناچیز به نظر می‌رسند، زمین کوه‌هایش را از دست می‌دهد و هموار و خالی دیده می‌شود؛ صداها در برابر خداوند بخشنده خاموش می‌شوند؛ و چهره‌ها در برابر خداوند زنده و پاینده فروتن می‌گردند. این صحنه و هشدارهایی که در قرآن داده شده، برای برانگیختن احساس خداآگاهی در نظر گرفته شده‌اند و مردم را به پیوندشان با خداوند یادآوری می‌کنند. این بخش با دلداری تازه‌ای به پیامبر درباره قرآنی که بر او نازل می‌شد پایان می‌یابد. او نباید در هنگام دریافت وحی، همچون گذشته، برای تکرار کلمات آن شتاب کند، از این ترس که مبادا بخشی از آن را فراموش کند. او نیازی به چنین ترسی ندارد، زیرا خداوند نگهداری قرآن و آسان ساختن تلاوت و مطالعه آن را بر عهده گرفته است. در این زمینه به پیامبر دستور داده می‌شود که از خداوند بخواهد دانش او را افزون گرداند.

The sūrah started with a discussion on the Qur’ān, making it clear that the purpose of its revelation to the Prophet Muĥammad (peace be upon him) was not that he might be afflicted by it. Part of the Qur’ān covers the story of Moses and how it reflects the care God took of Moses, his brother Aaron and their people. Now that the story has been told, the sūrah resumes speaking about the Qur’ān, the role it is intended to play and the fate which is bound to be suffered by those who turn their backs to it. This fate is shown in a scene of the Day of Judgement in which the days of this present life are seen to be infinitesimal, the earth loses its mountains and is seen flat and bare; sounds are hushed before God the Most Merciful; and faces are humbled before God, the Ever-Living. This scene, and the warnings made in the Qur’ān, are intended to arouse feelings of God- consciousness, reminding people of their relationship with God. This passage concludes by giving the Prophet renewed comfort with respect to the Qur’ān which was being revealed to him. He must not hasten to repeat its words during the process of receiving it as he used to do fearing that he might forget some parts of it. He need not entertain any such fear, because God has taken it upon Himself to preserve the Qur’ān and make it easy for recitation and study. In this context, the Prophet is instructed to pray to God to give him more knowledge.

از آنجا که پیامبر ﷺ به‌سبب ترس از فراموش کردن، حریص بود که آیات قرآن را همان‌گونه که بر او نازل می‌شد تکرار کند، این سوره به فراموش کردن پیمان خدا از سوی آدم اشاره می‌کند. پس از آن، اعلام دشمنی میان او و شیطان آمده است و سرانجام‌های متفاوت کسانی که پیمان خود با خدا را به یاد دارند و کسانی که آن را فراموش می‌کنند بیان شده است. این دو سرانجام متفاوت در یکی از صحنه‌های روز قیامت که قرآن ترسیم می‌کند نشان داده می‌شود، گویی آن روز، پایان سفری است که در بهشت آغاز شده و هدفش بازگشت به همان‌جاست.

این گونه است که ما برخی از اخبار گذشته را برای تو حکایت می‌کنیم، و از جانب خود، به تو یادآوری‌ای داده‌ایم. هر کس از آن روی برتابد، روز قیامت بار سنگینی به دوش خواهد کشید. در آن [بار] جاودانه خواهند ماند، و روز قیامت، وزن آن برای ایشان سنگین خواهد بود. روزی که در صور دمیده می‌شود. و در آن روز، ما گناهکاران را در حالی که چشمانشان از ترس کبود شده است، گرد می‌آوریم. آنان با یکدیگر آهسته سخن می‌گویند که: «جز ده روز [در دنیا] درنگ نکردید.» ما بهتر می‌دانیم که چه می‌گویند، آنگاه که خردمندترین ایشان می‌گوید: «جز یک روز درنگ نکردید!»

Thus do We relate to you some of the history of past events; and thus have We given you, out of Our grace, a reminder. All who shall turn away from it will certainly bear a heavy burden on the Day of Resurrection. For ever shall they bear it; and grievous for them will be its weight on the Day of Resurrection, the day when the Trumpet is blown. For on that day We shall assemble all the guilty ones, their eyes dimmed [by terror], whispering to one another, ‘You have spent but ten days on earth.’ We know best what they will be saying when the most perceptive of them shall say: ‘You have spent there but one day!’ (Verses 99-104)

همان‌گونه که داستان موسی در قرآن نقل شده، ما رویدادهای گذشته‌ی دیگری را نیز بازگو می‌کنیم. قرآن در اینجا «یادآوری» توصیف شده است، زیرا ما را به یاد خدا، نشانه‌ها و پیام‌های او، و همچنین دیگر نشانه‌هایی که به مردمان پیشین داده شد، می‌اندازد.

Just as Moses’ history is related in the Qur’ān, so do We also relate other past events. The Qur’ān is described here as ‘a reminder’, because it reminds us of God, His signs and messages, as well as other signs given to people of old.

کسانی که از این یادآوری روی می‌گردانند، در اینجا گناهکار توصیف شده‌اند و در صحنه‌ای از روز قیامت نشان داده می‌شوند. ما آنان را می‌بینیم که بارهای خود را مانند مسافری که بارِ سفرش را حمل می‌کند، به دوش می‌کشند، اما بارهای آنان ناپسند و دردسرساز است.

Those who turn away from this reminder are described here as guilty, and they are shown in a scene from the Day of Judgement. We see them carrying their burdens like a traveller carries his luggage, but theirs are foul, troublesome burdens.

هنگامی که شیپور دمیده شود تا همه مخلوقات گرد آیند، گناهکاران با چهره‌هایی کبود، که اندوه و نگرانی‌شان را نشان می‌دهد، پیش می‌آیند. آنان که از وحشت به یکدیگر نجوا می‌کنند، می‌گویند:

When the trumpet is blown to gather all creatures, the guilty come forward with blue faces showing their grief and worry. Terrified, they speak to one another in whispers:

آنها نمی‌توانند صدای خود را بلند کنند. همه‌ی این‌ها ترسی را توصیف می‌کند که در آن لحظه، هنگامی که همه‌ی مردگان برانگیخته می‌شوند، بر ایشان چیره می‌شود. اما موضوع نجواهای ایشان چیست؟

این صحنهٔ شگفت‌انگیز با بازگشت به پرسشی که در زندگی دنیوی‌شان درباره‌ی کوه‌ها و سرنوشت آن‌ها پرسیده بودند، بیشتر شکوه می‌یابد. پاسخ، حالت ترسی را که در آن قرار دارند، به‌روشنی توصیف می‌کند:

This awesome scene is further enhanced by returning to a question they had asked during their life on earth about the mountains and what would happen to them. The answer vividly describes the state of fear in which they find themselves:

از تو درباره کوهها میپرسند. بگو: «پروردگارم آنها را پراکنده و متلاشی خواهد کرد، و زمین را هموار و صاف و بیبرجستگی و بیفرورفتگی رها خواهد کرد.» در آن روز، همگان از آوازدهنده پیروی خواهند کرد و هیچ راه گریزی نخواهد بود. همه صداها در برابر خدای رحمان خاموش میشود، و جز زمزمهای آهسته نخواهی شنید. در آن روز، شفاعت سودی نخواهد داشت، مگر برای کسی که خدای رحمان به او اجازه داده و گفتارش را پسندیده باشد. او آنچه را پیش روی آنان و آنچه را پشت سرشان است میداند، ولی آنان به او احاطه علمی ندارند. همه چهرهها در برابر زنده پاینده خاضع میشود، و هر که ستمی [بر دوش] داشته باشد، ناامید خواهد شد. اما کسی که کارهای شایسته کند و مؤمن باشد، نه از ستمی هراس دارد و نه از کاستیای.

They ask you about the mountains. Say: ‘My Lord will scatter them far and wide, and leave the earth level and bare, with no curves or ruggedness to be seen. On that day, all will follow the summoning voice from which there will be no escape. All sounds will be hushed before the Most Merciful, and you will hear nothing but a faint sough in the air. On that day, intercession will be of no avail to any except a person in whose case the Most Merciful will have granted permission, and whose word He will have accepted. He knows all that lies open before them and all that is hidden from them, whereas they cannot have thorough knowledge of Him. All faces shall be humbled before the Ever-Living, the Self-Subsisting Lord; and undone shall be he who is burdened with evildoing; but anyone who will have done righteous deeds, being a believer, need have no fear of being wronged or deprived.’ (Verses 105-112)

این تصاویر با وضوح به چشمان ما می‌آید، و کوه‌های بزرگی را می‌بینیم که می‌دانستیم استوار و پابرجا ریشه دوانده‌اند، در حال به باد رفتن و پراکنده شدن هستند. دیگر برافراشته نمی‌شوند؛ در واقع، آن‌ها هموار و یکسان‌اند، بی‌هیچ خمیدگی یا سطح ناهموار. کل زمین هموار و یکنواخت است، نه تپه‌ای دارد و نه دره‌ای.

These images come clearly to our eyes, and we see the great mountains, which we have known to be firmly rooted and stable, being blown and scattered. They are raised no more; indeed they are flat, level with no curves or any rugged surface. The whole earth is flat, level, having neither hills nor valleys.

اما پس از آنکه کوهها از جای کنده و به هوا پراکنده شوند، طوفان فرومینشیند و گروه انبوه مردم با توجه گوش فرا میدهند. هر جنبش و هر صدای کوچکی خاموش میشود. همگی به آن صدایی گوش میدهند که آنان را به گرد آمدن فرا میخواند، و فرمانهایش را با فرمانبرداری دنبال میکنند، بیدرنگ عمل میکنند و نه به این سو و نه به آن سو روی میگردانند. این واکنشی کاملاً متفاوت است با واکنشی که آنان در این زندگی نشان دادند، آنگاه که به پیروی از هدایت الهی فراخوانده شدند، اما روی گرداندند و سر باز زدند. ما به هماهنگی کامل بیان توجه میکنیم، آنجا که پاسخ به آن صدای فراخواننده کامل است و هیچ راه گریزی نیست، در حالی که کوههای کهن اکنون بخشی از زمین هموار و مسطح شدهاند که نه خمیدگی دارد و نه بلندی.

این سوره شرحی مختصر از داستان آدم ارائه می‌دهد؛ آنگاه که او پیمانی را که با خدا بسته بود فراموش کرد. هنگامی که وسوسه‌ی جاودانگی او را در بر گرفت، تسلیم شد و به شیطان و وسوسه‌های او گوش فرا داد. این آزمونی بود که خدا پیش از آنکه زمام زمین به او سپرده شود، می‌خواست او از آن بگذرد. همچنین نمونه‌ای بود از آنچه شیطان می‌تواند انجام دهد، تا فرزندان آدم این درس را بیاموزند. هنگامی که آزمون به پایان رسید، خدا رحمت خود را بر آدم ارزانی داشت، نقش او را به وی واگذار کرد و هدایت را در اختیارش قرار داد.

The sūrah gives a brief account of Adam’s story, when he forgot the commitment he made to God. When he was tempted by the prospect of immortality, he yielded, listening to Satan and his promptings. This was a test which God wanted him to go through before he was placed in charge of the earth. It also provided an example of what Satan can do, so that Adam’s offspring would learn the lesson. When the test was completed, God bestowed His mercy on Adam, assigning his role to him, and providing him with guidance.

هر داستانی که در قرآن نقل شده، با زمینه‌ای که در آن آمده هماهنگ شده است. در این سوره، داستان آدم بلافاصله پس از اشاره به شتاب پیامبر ﷺ در تکرار آیات وحی، از ترس فراموش کردن آن‌ها، آمده است. از این رو، فراموشی آدم نسبت به پیمانش در آغاز سخن به آن اشاره شده است. افزون بر این، این داستان در سوره‌ای آمده که جلوه‌های بسیاری از فضل خداوند را نسبت به بندگان برگزیده‌ای که زیر سرپرستی خود قرار می‌دهد آشکار می‌سازد. بنابراین، در این داستان این نکته بیان می‌شود که خداوند آدم را برگزید، توبه‌اش را پذیرفت و او را هدایت کرد.

Every story related in the Qur’ān is made to fit with the context in which it is given. In this sūrah, Adam’s story follows soon after the reference to the Prophet’s hasty repetition of Qur’ānic revelations, for fear of forgetting them. Hence, Adam’s forgetting of his commitment is referred to at the outset. Moreover, the story is given in a sūrah which reveals many aspects of God’s grace bestowed on those chosen servants whom He places under His care. Therefore, in this story the point is made that God chose Adam, accepted his repentance and provided him with guidance.

این با صحنه‌ای از روز قیامت دنبال می‌شود که دو سرانجام متفاوت را به تصویر می‌کشد: از یک سو سرانجام بندگان فرمان‌بردار خدا، و از سوی دیگر سرانجام کسانی که بر نافرمانی پافشاری می‌کنند. این تصویر همچون بازگشتی از زمین به نخستین سرای است، جایی که هرکس پاداش شایسته‌ی خود را دریافت می‌کند. اکنون به داستانی بپردازیم که در این سوره روایت شده است.

This is followed by a scene of the Day of Resurrection portraying the two different ends of God’s obedient servants on the one hand and, on the other, those who persist in disobedience. This is shown like a journey back from earth to the first abode where everyone is given their rightful reward. Let us now look at the story as it is related in this sūrah.

آنگاه به آن دو طرف نزاع دستور داده شد که به زمین فرود آیند، که میدان نبرد این جنگ طولانی خواهد بود: «همگی فرود آیید، و یکدیگرِ دشمن باشید.» (آیه ۱۲۳) بدین ترتیب، دشمنی در سراسر جهان اعلام شد. این بدان معناست که برای آدم و فرزندانش هیچ عذری باقی نمی‌ماند.

The order was then given to the two combatants to descend to earth, which would be the battleground in this long-lasting war: “Get down, both of you, and be out of it; each of you shall be an enemy to the other.” (Verse 123) Thus, the enmity was declared the whole world over. This means that there is no excuse for Adam and his progeny.

هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که غافلگیر شده است. همه از وضع و از دشمنی بی‌امان آگاهند. تمام جهان این را می‌داند: «برخی از شما دشمن برخی دیگرید.» (آیه ۱۲۳)

None can claim to have been taken unawares. Everyone knows the score and the unabating hostility. The whole universe is aware of it: “Each of you shall be an enemy to the other.” (Verse 123)

همراه با این اعلام که در آسمان‌ها و زمین طنین‌انداز شد و همه فرشتگان شاهد آن بودند، خداوند از روی فضل خود خواست که پیامبرانش را برای هدایت بشر بفرستد، پیش از آنکه آنان را به سبب گناهانشان مجازات کند. بدین‌ترتیب، در همان حال که بندگانش را از این دشمنی میان آدم و شیطان آگاه می‌سازد، به آنان خبر می‌دهد که هدایت را برایشان فراهم خواهد کرد.

Along with this declaration which resounded throughout the heavens and the earth, and which was witnessed by all the angels, God has willed, out of His grace, to send His messengers bringing guidance to mankind, before He punishes them for their sins. Thus, at the same time He alerts His servants to this enmity between Adam and Satan, He announces to them that He will provide them with guidance.

سپس [الله] آنان را بر اساس اینکه از هدایت او پیروی کنند یا آن را رد کنند، پاداش خواهد داد.

He will then give them their reward according to whether they follow His guidance or reject it:

{اگر از جانب من هدایتی به سوی شما آمد، هر کس از هدایت من پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت. و هر کس از یاد من روی بگرداند، زندگی تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا برمی‌انگیزیم. می‌گوید: پروردگارا، چرا مرا نابینا برانگیختی، حال آنکه بینا بودم؟ می‌فرماید: چنین است؛ آیات ما به سوی تو آمد، اما آن‌ها را فراموش کردی، و امروز تو نیز فراموش خواهی شد. و این‌گونه کسی را که اسراف کند و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد جزا می‌دهیم، و قطعاً عذاب آخرت سخت‌تر و پایدارتر است.} (طه: ۱۲۳-۱۲۷)

When guidance shall come to you from Me, he who follows My guidance will not go astray, nor will he suffer misery; but he who turns away from My message shall have a straitened lift and We shall raise him up blind on the Day of Resurrection. ‘Lord,’ he will say, ‘why have You raised me up blind, while I was endowed with sight?’ He will reply: ‘Thus it is: Our revelations were brought to you, but you were oblivious to them. So today shall you be consigned to oblivion. ‘For thus shall We reward him who transgresses and does not believe in his Lord’s revelations. Indeed the suffering in the life to come shall be most severe and most enduring. (Verses 123-127)

سوره اکنون ما را به بررسی سرنوشت امت‌های پیشین می‌برد، که بسیار نزدیک‌تر از روز قیامت به ما است. افزون بر این، ما نابودی آنان و آنچه از ایشان باقی مانده را با چشمان خود می‌بینیم، در حالی که رستاخیز را نمی‌توانیم ببینیم.

The sūrah now moves us along to look at how earlier communities met their fate, which is much closer to us than the Day of Judgement. Moreover, we can see their destruction and what is left of them with our own eyes, while we cannot see resurrection.

آیا برایشان روشن نشده است که چه بسیار نسل‌ها را پیش از ایشان هلاک کردیم؟ در حالی که اینان در مساکن آنان راه می‌روند. بی‌گمان در این [امور] برای خردمندان نشانه‌هایی است. و اگر نبود کلمه‌ای که از پروردگارت پیشی گرفته و مدتی معین شده، [عذاب] ناگزیر بود. (آیات ۱۲۸-۱۲۹)

Can they not see how many generations We have destroyed before their time? They walk about in the very places where they dwelt. In this there are signs for men of wisdom. Now, were it not for a decree from your Lord already gone forth, setting a term, their destruction would have been inescapable. (Verses 128-129)

وقتی با چشم و عقل خود به سرنوشت امت‌های پیشین می‌نگریم؛ وقتی به سرزمین‌هایی که در آن زندگی می‌کردند و رونق داشتند دقیق می‌شویم؛ وقتی خانه‌های ایشان را در نظر می‌آوریم و می‌بینیم که چگونه خالی شدند و کسی در آن‌ها ساکن نماند؛ وقتی تخیل خود را به کار می‌اندازیم تا ایشان را ببینیم که در سرزمین‌هایشان راه می‌رفتند، این‌سو و آن‌سو می‌رفتند، در حرکت بودند، استراحت می‌کردند، به آینده‌شان می‌اندیشیدند و با نگرانی‌هایشان دست‌وپنجه نرم می‌کردند، و سپس چشم می‌گشاییم و جز خالی بودن چیزی نمی‌بینیم، درمی‌یابیم که بر لبه پرتگاهی ایستاده‌ایم که همچون امت‌های پیشین ما را نیز در خود فرو خواهد برد. می‌دانیم که آن قدرت بزرگی که نسل‌های گذشته را درهم شکست، می‌تواند نسل‌های کنونی را نیز درهم شکند. آنگاه معنای هشداری را که به ما داده شده درمی‌یابیم، زیرا درس عبرت در برابر چشمان ماست. پس چگونه است که مردم هدایت الهی را نمی‌شناسند، در حالی که سرنوشت نسل‌های پیشین هر نشانه راهنمایی را برای هر کسی که اهل تفکر باشد فراهم می‌آورد: «در این [ماجرا] برای خردمندان نشانه‌هاست.» (آیه ۱۲۸)

When we look with our eyes and minds at the fate of earlier communities; when we look closely at the lands were they lived and prospered; when we imagine their dwellings and how they became empty with no one living in them; when we stretch our imagination to see them walking through their lands, going here and there, moving along, taking rest, looking to their futures, dealing with their worries, and then open our eyes to see nothing but emptiness, we realize that we are at the edge of a precipice that threatens to engulf us like it did earlier communities. We know that the great power that overwhelmed earlier generations is able to overwhelm the present ones as well. We understand then the meaning of the warning given to us, because the lesson is there for us to see. How come, then, that people do not recognize divine guidance when the fate of earlier generations provides every guiding indication to anyone who has a mind to use: “In this there are signs for people of wisdom.” (Verse 128)

ما ذکرنا که کافران مهلت داده شدهاند. آنان مدت معیّن خود را خواهند داشت، اما قطعاً رها نشدهاند. به پیامبر ﷺ گفته میشود که به آنان و به تجملات و نعمتهایی که در این زندگی دنیا به ایشان داده شده، زیاد توجّه نکند. همه اینها آزمونی برای آنان است. آنچه خدا از نعمتهای خود به او عطا کرده، بسیار بهتر و بزرگتر است. او باید شکیبا و استوار بماند:

We mentioned that the unbelievers had been given respite. They will have their term, but they have definitely not been abandoned. The Prophet is told not to pay much attention to them or to the luxuries and comforts they have been given in this life. All this is a test for them. What God has given him of His blessings is much better and greater. He is to remain patient and steadfast:

پس در برابر آنچه می‌گویند شکیبا باش، و پیش از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن، پروردگارت را با ستایش تسبیح گوی؛ و در ساعات شب و در ساعات روز نیز او را تسبیح گوی، باشد که خشنود شوی. چشم خود را به آنچه از زیورهای زندگی دنیا به گروه‌هایی از آنان بهره داده‌ایم مدوز، تا ایشان را در آن بیازماییم. و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است. خانواده‌ات را به نماز فرمان ده و خود بر آن پایداری کن. ما از تو روزی نمی‌خواهیم؛ ما هستیم که به تو روزی می‌دهیم. و فرجام نیک از آنِ پرهیزگاران است. (آیات ۱۳۰-۱۳۲)

Hence, bear with patience whatever they may say, and extol your Lord’s limitless glory and praise Him before the rising of the sun and before its setting; and extol His glory, too, during the hours of the night as well as during the hours of the day, so that you may attain a state of contentment. Do not turn your eyes covetously towards whatever splendour of this world’s life We have allowed many of them to enjoy in order that We may test them thereby. Whatever provisions your Lord may give are indeed better and longer lasting. Enjoin prayer on your people, and be diligent in its observance. We do not ask you for any provisions. It is We who provide for you. The future belongs to the God-fearing. (Verses 130-132)

پیامبر ﷺ مأمور است که در برابر آنچه کافران می‌گویند صبر کند. او نباید به کفر، انکار و ریشخند آنان پاسخ دهد. نه باید از سخنان ایشان اندوهگین شود و نه از آنچه ممکن است در انتظار ایشان باشد دلتنگ گردد. او باید به پروردگارش روی آورد و پیش از طلوع خورشید و پیش از غروب آن، او را تسبیح گوید: صبحگاهان، با نسیم تازهٔ سپیده‌دم، هنگامی که زندگی بیدار می‌شود، و شامگاهان، هنگامی که همه‌چیز رو به خنکی می‌گذارد، آن‌گاه که خورشید در شرف غروب است و تمام هستی گویی چشم فرو می‌بندد و آمادهٔ خواب می‌شود. او باید در طول روز و شب، گاه‌به‌گاه خدا را تسبیح گوید و ستایش کند، تا در تمام لحظات پیوند خود با او را حفظ کند.

The Prophet is instructed to bear with patience whatever the unbelievers say. He is not to answer their blasphemy, rejection or ridicule. He should be neither distressed by what they say, nor grieved at what may await them. He is to turn to his Lord, glorifying Him before sunrise and sunset: early with the fresh breath of dawn as life awakens, and late as everything begins to cool down when the sun is about to set and the whole universe seems to close its eyes, ready to sleep. He is to glorify God and praise Him intermittently through the day and the night, so as to keep his link with Him throughout.