در این سوره از پروردگار، فرمانروا و معبود مردم پناه جسته میشود، از شر وسوسه‌گرِ پنهانکار، چه از جن باشد و چه از انسان، که اندیشه‌های بد را در ذهن مردم القا میکند. این سوره صفات مرتبط خداوند را بیان میکند تا این شرِ نامرئی را که ذهن به‌تنهایی نمی‌تواند از خود دور سازد، دفع کند. زیرا او کسی است که مردم را نگه می‌دارد، راهنمایی میکند، پرورش میدهد و محافظت میکند؛ فرمانروا کسی است که جهان را مالک است، اداره میکند و به‌طور مستقل می‌گرداند؛ و معبود کسی است که بر همه موجودات دیگر برتری دارد و بر تمامی امور آنان نظارت میکند. ذکر ویژه‌ی «مردم» در اینجا، انسان را به حفاظت و عنایت خداوند نزدیک‌تر می‌سازد.
In this sūrah refuge is sought in the Lord, Sovereign and God of mankind from the insidious whisperer, jinn or human, who prompts evil ideas in people’s minds. The sūrah presents God’s relevant attributes to keep away this invisible evil which the mind on its own cannot shut out. For the Lord is He who preserves, directs, cherishes and protects mankind; the Sovereign is He who owns, governs and independently runs the world; and God is the One who supersedes all other beings and supervises over all their affairs. The particular mention of mankind here brings man closer to God’s protection and care.
خداوند، از سر لطف خود، پیامبرش و امت او را فرمان میدهد که این صفات او را بشناسند و از این شر پنهانی و وسوسه‌گری که در دل‌های آنان جای می‌گیرد، به او پناه ببرند. زیرا آنان نمی‌توانند خود را از چنین شری که پنهانی و ناگهان در دل‌هایشان می‌خزد رها سازند، مگر آنکه خداوند، پروردگار و فرمانروا، یاریشان کند.
God, in His grace, instructs His Messenger and his community of followers to recognize these of His attributes, and to seek His protection against this sneaking evil which locates itself within their hearts. For they cannot rid themselves of such an evil which surreptitiously and imperceptibly creeps into their hearts, unless they are helped by God, the Lord, the Sovereign.
این که ماهیت این وسیلهٔ وسوسهگر و القاکنندهٔ شر، ابتدا با عنوان «الوسواس الخناس» توصیف شده، کارکرد آن این است که «در سینههای مردم وسوسه میکند»، و سپس منشأ آن «از میان جن و انس» معرفی شده است. سبک بهکاررفته در اینجا بسیار معنادار است، زیرا پس از توصیف ماهیت آن، توجه ما را کاملاً به هویت این وسوسهگر پنهانکار جلب میکند تا فرایند نفوذ چنین شری را نشان دهد. این امر به ما امکان میدهد که هشیار باشیم و بتوانیم با آن مقابله کنیم. وقتی تصویر کامل به ما داده میشود، درمییابیم که این وسوسهگر پنهانکار بهصورت مخفیانه عمل میکند. همچنین درمییابیم که میتواند جن یا انسان باشد، زیرا انسانها نیز میتوانند بهآسانی و با نهانکاری شر خود را منتشر کنند.
The nature of this evil-importing medium is identified in the text first as ‘the slinking prompter.’ Its function is outlined as to ‘whisper in the hearts of mankind.’ Then its origin is specified as ‘from among jinn and mankind.’ The style adopted here is quite significant because it draws our attention fully to the identity of this sneaking whisperer after describing its nature in order to show the process by which such evil is insinuated. This enables us to be alert and able to confront it. When we are given the full picture we know that this sneaking whisperer operates secretly. We also realize that it can be either jinn or human, for human beings can easily spread their evil stealthily.
ما نمی‌دانیم که جن این وسوسه‌کردن را چگونه انجام میدهد، اما قطعاً آثار آن را در رفتار افراد و همچنین در زندگی انسانی به‌طور کلی می‌بینیم. ما یقین داریم که نبرد میان آدم (انسان) و ابلیس (شیطان) نبردی بسیار کهن است.
We do not know how the jinn perform this whispering, but we certainly find its repercussions in the behaviour of individuals as well as in human life generally. We know for sure that the battle between Adam (man) and Iblīs (Satan) is a very old one.
جنگ میان این دو را شیطان، از روی شرارتی که در ذاتش است، خودپسندی، حسادت و کینه‌ای که نسبت به انسان دارد، اعلام کرد. او به اذن خداوند برای انجام این نبرد اجازه یافت، به دلیلی که تنها خداوند از آن آگاه است. اما نکته مهم این است که انسان را تنها و بی‌بهره از وسایل لازم برای حفاظت رها نکرده‌اند. به او نیروی ایمان عطا شده است، [یعنی باور آگاهانه به خداوند و صفات او، و شناخت او از راه یقین و عبودیت خالصانه]. تفکر و پناه بردن به خداوند از مؤثرترین سلاح‌ها هستند. هرگاه انسان این وسایل امنیت و دفاع را نادیده بگیرد، در واقع تنها خودش را باید سرزنش کند.
War between the two was declared by Satan out of the evil inherent in him, his conceit, envy and resentment of man. He was given God’s permission to carry out this battle for some purpose which only God knows. But, significantly, man has not been left alone, dispossessed of the necessary means of protection. He has been provided with the power of faith, [that is, conscious belief in, and knowledge of, God and His attributes through conviction and sincere devotion]. Meditation and seeking refuge in God are among the most effective weapons. When man neglects these means of security and defence, he indeed has only himself to blame.
ابن عباس از پیامبر ﷺ نقل میکند که فرمود: «شیطان بر دل آدمی احاطه دارد، اما هرگاه بندهٔ مؤمن با آگاهی و توجه خدا را یاد کند، عقب می‌نشیند، و تنها زمانی وسوسه‌های بدِ خود را القا میکند که انسان از یاد خدا غافل باشد.» و اما در میان انسانها نیز شیوه‌های عجیبِ زمزمه و تحریک فراوان دیده میشود. برخی از این گونه‌ها از خودِ شیطان شیطان‌ترند، از جمله: ۱) همنشین بد که بی‌آنکه دوستش بداند، شر را به دل و ذهن او می‌ریزد، در حالی که او را امین می‌پندارد؛ ۲) مشاور یا درباری‌ای که به فرمانروا انواع اندیشه‌های بد را زمزمه میکند و می‌کوشد او را به ستمگری بکشاند؛ ۳) سخن‌چین بی‌پروایی که داستان‌هایی را می‌سازد و می‌آراید تا واقعی و قانع‌کننده به نظر آید؛ ۴) دلال معاملات ناپاک و غیراخلاقی که می‌کوشد با بهره‌برداری از خواسته‌های نفسانی و شهوانی مردم به آنان دست یابد. ده‌ها «زمزمه‌گر» دیگر نیز هستند که بی‌سروصدا دام‌های خود را می‌گسترانند و از نقاط ضعفی که عمداً جستجو می‌کنند بهره می‌گیرند. این‌ها از خودِ جن‌ها شیطانی‌ترند. انسان در برابر شرّی که به این شکل ظاهر میشود، به‌تنهایی توان تأمین امنیت خویش را ندارد. از این رو خداوند راه‌هایی را که میتواند در این نبرد سخت به کار گیرد به او نشان میدهد. همچنین توصیف «وسوسهگر» به «خنّاس» معنای بسیار روشنی دارد؛ زیرا این توصیف از یک سو نشان‌دهندهٔ پنهان‌کاری وسوسهگر است و از سوی دیگر اشاره‌ای است به ناتوانی ذاتی آن هنگامی که کشف یا با آن مقابله شود. آن‌گاه که در آشکارا با آن روبه‌رو شوند، فرو می‌نشیند و به آرامی کنار می‌رود؛ یا همان‌گونه که پیامبر ﷺ در تمثیل دقیق خود فرمود: «او [شیطان] هرگاه انسان با آگاهی خدا را یاد کند فرو می‌نشیند، و هرگاه انسان از یاد او غافل باشد، وسوسهٔ بدِ خود را القا میکند.» این سخن دل هر مؤمن را در برابر این زمزمه‌گرِ ترسو و فروخزنده استوار می‌سازد.
Ibn `Abbās quotes the Prophet as saying: “Satan besieges a person’s heart, but he subsides whenever that person conscientiously remembers God. He only insinuates his evil when a person is heedless of Him.” As for humans, we know a great deal of their curious ways of whispering and prompting. Some types are more devilish than the Devil, such as: 1) a bad companion who injects evil into his comrade’s heart and mind while he is unaware, thinking his friend to be trustworthy; 2) a ruler’s counsellor or advisor who ‘whispers’ all sorts of evil thoughts to him, trying to turn him into a tyrant; 3) an unscrupulous slanderer who fabricates and decorates tales to make them sound factual and convincing; 4) a hustler of immoral business dealings who tries to get through to people by exploiting their sensual, carnal desires. There are scores of other ‘whisperers’ who inconspicuously lay their traps, utilizing different weak points which they deliberately look for. These are more devilish than even the jinn themselves. Faced with evil in this guise, man is incapable of ensuring his own safety. God therefore points out to him the means he can employ in this fierce battle. There is also a very direct significance in describing the ‘prompter’ as ‘slinking’. While this description indicates the secretiveness of the whisperer on the one hand, it is, on the other, an illusion to its intrinsic feebleness whenever it is discovered or resisted. It subsides and meekly withdraws when met in the open; or, as the Messenger said in his accurate illustration: “He (Satan) subsides whenever one conscientiously remembers God, but insinuates his evil whenever one is heedless of Him.” This fortifies any believer’s heart against this timid, subsiding whisperer.
با این حال، این نبرد همیشگی است، زیرا این «وسوسهگر» همواره در کمین لحظه‌ای است که انسان از یاد خدا غافل شود تا بدی‌های خود را در دل او بکارد. برای یک مؤمن، اینکه گاه‌گاهی به خدا آگاه باشد کافی نیست، زیرا این جنگ تا پایان زمان ادامه دارد. قرآن این حقیقت را در صحنه‌ای پر از جان و حرکت بیان میکند:
Nevertheless, the battle is everlasting since this ‘prompter’ is always watchful for the right moment, when one neglects remembrance of God, to implant its evils. For a believer to be conscious of God once in a while is not sufficient, as the war continues till the end of time. The Qur’ān vividly states this in a scene that is full of life:
هنگامی که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید»، همگی سجده کردند، جز ابلیس. او گفت: «آیا من برای کسی سجده کنم که او را از گِل آفریده‌ای؟» و افزود: «ببین این کسی را که بر من برتری دادی! اگر مرا تا روز قیامت مهلت دهی، نسل او را جز اندکی، زیر فرمان خود خواهم آورد.» [خدا] فرمود: «برو! هر کدام از آنان که از تو پیروی کند، جزای همه‌تان جهنم خواهد بود، جزایی کامل. هر یک از آنان را که می‌توانی با صدای خود فریب ده، و سواران و پیادگانت را علیه آنان بسیج کن، و در مال و فرزند با ایشان شریک شو، و به ایشان وعده بده - و البته شیطان جز فریب به آنان وعده‌ای نمی‌دهد. اما تو را بر بندگان من هیچ تسلطی نیست. و پروردگارت کافی است که کارساز باشد.» (۱۷: ۶۱-۶۵)
When We said to the angels, ‘Prostrate yourselves before Adam,’ they all prostrated themselves; but not so Iblīs [Satan]. He said, Am I to bow down before one whom You have created out of clay?’ [And] he added: ‘Do You see this being whom You have exalted above me? Indeed, if You will give me respite until the Day of Resurrection, I shall bring his descendants, all but a few, under my sway.’ [God] said: “Begone! As for those of them who follow you, hell will be the recompense of you all, a most ample recompense. Entice with your voice such of them as you can. Muster against them all your cavalry and your infantry, and share with them wealth and offspring, and promise them [what you will] — indeed, whatever Satan promises them is nothing but a means of deception. But over My servants you shall have no power. Your Lord is sufficient as a Guardian. (17: 61-65)
این تصور از نبرد و از منشأ شر در آن، خواه برانگیخته‌ی خود شیطان باشد یا عامل انسانی او، به انسان این احساس را میدهد که در آن بی‌یار و درمانده نیست؛ زیرا خداوند، پروردگار و فرمانروای جهان، همه‌ی مخلوقات و رویدادها را در اختیار دارد.
This concept of the battle and the source of evil in it, whether provoked by Satan himself or by his human agent, inspires man to feel that he is not helpless in it; since God, his Lord and Sovereign of the universe controls all creations and events.
اگرچه خداوند به شیطان اجازه داده که حمله کند، اما قدرت مطلق بر او دارد و همچنین برای انسانها هدایت فراهم کرده است. خداوند شیطان را تنها بر کسانی رها میکند که از او غافل‌اند. در مقابل، کسانی که با آگاهی از خداوند زندگی می‌کنند، در امان‌اند و در برابر ترساندن و وسوسه‌های او محفوظ می‌مانند. بدین‌ترتیب، نیکی و درستکاری از سوی تنها قدرت حقیقی، یعنی قدرت خداوند، پشتیبانی میشود، در حالی که بدی به «وسوسهگر خزنده»، یعنی پچ‌پچ‌کننده‌ای مکار که در میدان آشکار ترسوست، در جنگ زود عقب می‌نشیند و هنگامی که به خداوند پناه می‌بریم به آسانی شکست می‌خورد، تکیه دارد.
Though He has permitted Satan to attack, He has supreme power over him and He has also provided guidance for mankind. God leaves to Satan only those who neglect Him. By contrast, those who live in consciousness of Him are safe and protected against his intimidation and incitements. Thus, righteousness is supported by the only true power, God’s, whereas evil is backed by a ‘slinking prompter’, a sneaky whisperer, cowardly in the open field, quick to retreat in war, and easily defeated when we seek refuge with God.
این، کامل‌ترین مفهوم از نبرد میان خیر و شر است. مفهومی که انسان را در برابر شکست حفظ میکند و به او قدرت، اعتماد به نفس و رضایت خاطر می‌بخشد.
This is the most perfect concept of the battle between good and evil. It is a concept which protects human beings against defeat and provides them with strength, confidence and contentment.
الحمدُ لله در آغاز و در پایان. از او اعتماد و موفقیت را می‌گیریم. به او رو می‌آوریم برای پشتیبانی بی‌پایان.
Praise be to God at the beginning and at the end. From Him we derive confidence and success. To Him we turn for unfailing support.