این بخش پایانی سوره حاوی دستورهای بسیار مهمی از جانب خداوند است، برای کسانی که تحت حمایت او هستند، یعنی پیامبرش و کسانی که پیام او را پذیرفته‌اند.

This last passage of the sūrah contains very important directives from God to those under His patronage, i.e. His Messenger and those who have accepted His message.

آنان هنوز در مکه بودند و در برابر یورش جامعه‌ی نادان عربستان ایستاده بودند، جامعه‌ای که در سراسر جهان از جامعه‌های جاهلیت پشتیبانی می‌شد. این دستورها نگرش مؤمنان را در رویارویی با جاهلیت و با انسان‌های گمراه روشن می‌سازد. از پیامبر خدا ﷺ خواسته می‌شود که بردباری نشان دهد و هر آنچه را که فطرت ساده‌ی انسانی آن را نیک می‌شناسد، بی‌آنکه نیازی به پیچیدگی یا سخت‌گیری باشد، تشویق کند. همچنین به او فرمان داده می‌شود که از طرفداران جاهلیت روی برگرداند و با ایشان در جدل بیهوده درنیاید. اگر آنان از حد خرد فراتر روند و با لجاجت خود او را به خشم آورند، و شیطان بر این خشم بیفزاید، آنگاه باید به خدا پناه برد که تنها اوست که می‌تواند به او آرامش دهد: «گذشت را پیشه کن، و به کار نیک فرمان ده، و از نادانان روی بگردان. و اگر وسوسه‌ای از شیطان تو را برانگیزد، به خدا پناه ببر که او شنوای داناست. آنان که پرهیزگارند، چون وسوسه‌ای از شیطان به ایشان رسد، به یاد [خدا] می‌افتند و ناگاه بینا می‌شوند.» (آیات ۱۹۹-۲۰۱)

They were still in Makkah, facing the onslaught of the ignorant society in Arabia, supported by ignorant, or jāhiliyyah, societies all over the world. These directives define the attitude of the believers in their confrontation with jāhiliyyah and human beings who have gone astray. God’s Messenger (peace be upon him) is called upon to show forbearance and to encourage everything that simple human nature can recognize as good, without any need for complication or rigidity. He is further directed to turn away from the advocates of jāhiliyyah and not to engage in futile argument with them. If they go beyond the limits of reason, so as to infuriate him by their obstinate attitude, and Satan stirs up this anger further, then he should seek refuge with God who alone can give him reassurance: “Make due allowance for man’s nature, and enjoin the doing of what is right; and turn away from those who choose to remain ignorant. If a prompting from Satan stirs you up, seek refuge with God; He hears all and knows all. If those who are God-fearing experience a tempting thought from Satan, they bethink themselves [of God]; and they begin to see things clearly.” (Verses 199-201)

سپس درباره ماهیت آن جاهلان روشن‌گری داده می‌شود و آنچه آنان را به گمراهی بیشتر سوق می‌دهد. به اختصار به نگرش آنان نسبت به پیامبر و اینکه چگونه از او معجزه می‌طلبند اشاره می‌شود. آن‌گاه به او دستور داده می‌شود که به آنان چه بگوید تا ماهیت پیام و فرستاده و رابطه‌اش با پروردگارش را دریابند: «و برادرانشان [شیاطین] آنان را پیوسته به گمراهی می‌کشانند، سپس کوتاهی نمی‌کنند. و چون معجزه‌ای برایشان نیاوری، می‌گویند: چرا آن را برنمی‌گزینی؟ بگو: من تنها از آنچه از سوی پروردگارم به من وحی می‌شود پیروی می‌کنم؛ این [قرآن] بصیرت‌هایی از جانب پروردگارتان و هدایت و رحمتی برای گروهی است که ایمان می‌آورند.» (آیات ۲۰۲-۲۰۳)

بدی‌ها را با نیکی پاسخ ده و نیکی را امر کن و از جاهلان روی بگردان. و اگر وسوسه‌ای از شیطان تو را برانگیزد، به خدا پناه ببر؛ که او شنوای داناست. کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، هنگامی که اندیشه‌ای وسوسه‌آمیز از شیطان به آنان برسد، متذکر می‌شوند و در آن هنگام بینا می‌گردند.

Make due allowance for man’s nature, and enjoin the doing of what is right; and turn away from those who choose to remain ignorant. If a prompting from Satan stirs you up, seek refuge with God; He hears all and knows all. If those who are God-fearing experience a tempting thought from Satan, they bethink themselves [of God]; and they begin to see things clearly. (Verses 199-201)

دستور نخست این بخش، پذیرش ضعف‌های انسانی و گرفتن آنچه نیکو و آسان است از آنان است. به پیامبر ﷺ دستور داده شده که کمال‌طلب نباشد و انتظار اخلاقی بسیار بالایی از مردم نداشته باشد. او باید از کوتاهی‌ها و ضعف‌های آنان درگذرد. اما این همه تنها در امور شخصی صدق می‌کند، نه در مسائل ایمان یا تکالیف دینی. در اصول ایمان و شریعت اسلامی نمی‌توان چشم‌پوشی کرد. گذشت و مدارا می‌تواند در معاملات و روابط شخصی جاری باشد. چنین مداراکردنی، شیوهٔ شایسته‌ای است که افراد نیرومند باید نسبت به انسان‌های ضعیف‌تر در پیش گیرند. پیام‌آور خدا ﷺ راهنما و معلم است. از این رو، بردباری و بخشش، صفات شایسته‌ی او هستند. در واقع، این‌ها ویژگی‌های برجستهٔ پیامبر محمد ﷺ بودند. او هرگز در امور شخصی خشم نشان نمی‌داد. اما اگر چیزی مربوط به دین او را به خشم می‌آورد، خشمش برای همه هراس‌انگیز بود. همهٔ دعوتگران پیام الهی موظف‌اند از شیوهٔ پیامبر ﷺ پیروی کنند. دعوتگر پیام الهی که ناگزیر با انسان‌ها سروکار دارد، باید مهربان و آسان‌گیر باشد، اما نباید سهل‌انگار باشد.

The first directive given in this passage is to make allowances for the weaknesses of human beings and accept what is decent and easy from them. The Prophet is instructed not to require perfection or expect a very high standard of morality. He should overlook their shortfalls and weaknesses. But all that applies in personal matters, not in questions of faith or religious duties. There can be no overlooking of the essentials of faith or Islamic law. Forbearance can apply in business and personal dealings. Such forbearance is the appropriate attitude to be shown by those who are strong towards people who are weak. God’s Messenger (peace be upon him) is a guide and a teacher. Hence, forbearance and forgiveness are appropriate qualities for him. Indeed, these were distinctive qualities of the Prophet Muhammad. He never showed anger over personal matters. But if something related to the faith made him angry, then his anger was feared by all. All advocates of the divine faith are required to follow the Prophet’s suit. An advocate of the divine message, who inevitably deals with human beings, must be kind and easy, but without being negligent.

«امر کن به آنچه نیک است» (آیهٔ ۱۹۹). این فرمان شامل هر کاری می‌شود که آشکارا نیک باشد و به‌طور عمومی از سوی انسان‌های درستکار با فطرت سالم و پاک، نیک شمرده شود. وقتی مردم به انجام کارهای نیک خو می‌گیرند، آمادگی می‌یابند که آن‌ها را با میل و رغبت انجام دهند، بی‌آنکه آن را بار سنگینی بدانند. هیچ چیز مانند سختگیری و پیچیدگی، مردم را از انجام کار نیک بازنمی‌دارد، به‌ویژه در آغاز آگاه شدن به تکالیف دینی. در مراحل نخست باید تکالیفی آسان و همگانی به آنان داده شود تا به پاسخ‌گویی درست عادت کنند. این امر، مردم را برای آنچه به تلاش بیشتری نیاز دارد آماده می‌سازد و آنان بی‌دشواری به آن روی می‌آورند.

پس پرهیزگاران هرگاه اندیشه‌ای شیطانی به ذهنشان راه یابد که ممکن است آنان را از راه راست منحرف کند، خدا را به یاد می‌آورند. اما این مطلب به‌عنوان موضوعی فرعی بیان شده که میان فرمان الهی به پیامبر ﷺ برای روی‌گرداندن از افراد نادان و توضیح این‌که چه کسانی و چه چیزی آنان را به پیروی از نادانی برمی‌انگیزد، قرار گرفته است؛ نادانی‌ای که تمام رفتارشان را تعیین می‌کند. پس از آن‌که رویکرد پرهیزگاران توضیح داده شد، سوره دوباره به شرح انگیزه نادانان بازمی‌گردد: «و برادرانشان [یعنی شیاطین] ایشان را به سوی گمراهی می‌کشانند و از آن باز نمی‌ایستند.»

The God-fearing, then, remind themselves of God whenever they experience an evil thought that may tempt them away from the right path. But this is given as a side issue that intervenes between the divine order to the Prophet to turn away from ignorant people and an explanation of who and what motivates them to adopt ignorance which determines all their behaviour. When the attitude of the Godfearing has been explained, the sūrah goes back to explaining the motivation of the ignorant: “Their [evil] brethren try to draw them into error with unceasing determination.

وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا ۚ قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ مِن رَّبِّي ۚ هَٰذَا بَصَائِرُ مِن رَّبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

When you do not bring them a sign, they say: `Why do you not seek to have one?’ Say: ‘I only follow what is revealed to me by my Lord: this [revelation] is a means of clear insight from your Lord, and a guidance and grace for people who will believe.’” (Verses 202-203)

برادرانشان که می‌کوشند آنان را بیش از پیش در گمراهی فرو برند، شیاطینِ جن‌اند. ممکن است شیاطینِ انسان‌ها نیز همان باشند. این شیاطین هرگز از راندن آنان به ژرفای گمراهی خسته نمی‌شوند. از این رو آنان در حماقت به کار خود ادامه می‌دهند، بی‌آنکه بدانند به کجا برده می‌شوند.

Their brethren who try to sink them deeper into error are the satans from among the jinn. They may well be the satans of human beings as well. These satans never tire of driving them deeper into error. Hence they continue to act in folly, unaware of where they are being led.

کافران در درخواست معجزه از فرستادهٔ خدا ﷺ بسیار سرسخت بودند. این سوره برخی از سخنان آنان را نقل می‌کند که نادانی‌شان را نسبت به ماهیت پیام الهی و نقش فرستادهٔ او آشکار می‌سازد:

The unbelievers were very persistent in demanding miracles from God’s Messenger (peace be upon him). The sūrah quotes here some of their statements that betray their ignorance of the nature of God’s message and the role of His Messenger:

«وقتی برای آنها معجزه‌ای نمی‌آوری، می‌گویند: "چرا خودت معجزه‌ای نمی‌طلبی؟"» (آیهٔ ۲۰۳) آنان از پیامبر ﷺ می‌خواهند که از خدا بخواهد برای ایشان معجزه‌ای نازل کند، یا حتی پیشنهاد می‌کنند که خودش معجزه‌ای انجام دهد. از نظر آنان، چون او ادعای پیامبری دارد، باید بتواند چنین کاری کند. این نشان می‌دهد که آنان نقش پیامبر ﷺ را درک نمی‌کردند. آنان به‌یقین نمی‌توانستند فروتنی او در برابر پروردگارش را دریابند، و نیز اینکه او تنها آنچه را خدا به او می‌دهد می‌پذیرد. او به پروردگارش پیشنهاد روش‌ها یا تدابیری نمی‌دهد و به خواست خود کاری را آغاز نمی‌کند. خداوند به او فرمان می‌دهد که این را برای آنان روشن کند: «بگو: "من تنها از آنچه پروردگارم به من وحی می‌کند پیروی می‌کنم."» (آیهٔ ۲۰۳) من کسی نیستم که به او پیشنهاد دهم یا امور را از خود بسازم. تنها آنچه به من وحی می‌شود را دارم و تنها کاری را انجام می‌دهم که به آن فرمان داده شده‌ام. اما خود آنان جز به آن مدعیان دروغینی نمی‌اندیشیدند که در هر دورهٔ جاهلیت ادعای پیامبری می‌کردند. از همین رو بود که چنین درخواست‌هایی داشتند.

حقیقت این است که قرآن کریم در ارائهٔ حقیقتِ هستی به فطرتِ انسان، روشی شگفت‌انگیز دارد. این روش، فطرت را در کلیتش مخاطب قرار می‌دهد، و در هر بافتی، به‌طور همزمان به همهٔ جنبه‌های آن می‌پردازد. از هر دریچهٔ فطرت انسان وارد می‌شود و با تمامی اندیشه‌ها و احساساتش سروکار دارد. روش قرآنی همچنین شگفت‌انگیز است، زیرا به مسائل اصلی هستی می‌پردازد و جنبه‌هایی از آن را آشکار می‌کند که هم فطرت انسان و هم خرد بشری آن‌ها را به‌آسانی می‌پذیرند. آن‌ها به این جنبه‌ها پاسخ می‌دهند و دیدگاه روشن خود را دربارهٔ آن‌ها شکل می‌دهند. قرآن همچنین نیازهای فطرت انسان را برآورده می‌سازد، استعدادهای آن را شکوفا می‌کند و آن را در مسیر درست قرار می‌دهد.

The fact is that the Qur’ān has a remarkable method in presenting the truth of existence to human nature. It appeals to it as a whole, yet it addresses every one of its aspects in every single context. It goes through every opening in human nature, deals with all its thoughts and feelings. The Qur’ānic method is also remarkable as it tackles the main issues of existence, revealing certain aspects of it which are readily acknowledged both by human nature and the human intellect. They respond to these and formulate their clear vision on them. It also answers the needs of human nature, releases its potentials and puts it on the right course.

ما نمیتوانیم جز این که از رویکرد منحصر به فرد قرآن در شگفت شویم؛ رویکردی که دست در دست طبیعت انسانی میگذارد و به آرامی و گام به گام، اما با نیرو و وضوح دید فراوان، با آن به سوی بالا حرکت میکند. آن را به ارتفاعی والا میرساند و به آن دانش حقیقی، پاسخی قطعی، اطمینان خاطری استوار، هماهنگی در عمل و آگاهی روشن و آرام نسبت به حقایق بنیادین هستی میبخشد.

We cannot but marvel at the unique Qur’ānic approach as it takes human nature by the hand and moves up with it gently, step by step, yet with much energy and clarity of vision. It takes it to a sublime height, giving it true knowledge, definite response, firm reassurance, consistency of action and a clear and relaxed awareness of the fundamental truths of existence.

رویکرد قرآن کریم بی‌همتاست، زیرا از زاویه‌هایی به فطرت انسان روی می‌آورد که هیچ پاسخی از آن‌ها قابل تصور نبود. با این همه، می‌بینیم که فطرت انسان با پاسخ مثبت خود آماده است. حقیقت آن است که کسی که قرآن را نازل کرده، آفریدگار انسان است که از آفریدهٔ خود آگاه است. او از رگ گردن انسان به او نزدیک‌تر است.

The Qur’ānic approach is unparalleled as it appeals to human nature from angles where no response could have been imagined to come. Yet we find human nature ready with its positive response. The fact is the One who has revealed the Qur’ān is the Creator of man who knows His creation. He is closer to man than his jugular vein.

اب رہا وہ موضوع جس کو قرآن مجید اختیار کرتا ہے؟

So far for the approach, but what about the subject matter the Qur’ān tackles?

از آنجا که قرآن چنین است، به مؤمنان دستوری صریح داده شده است: «هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، به آن گوش فرا دهید و در سکوت آن را بشنوید، تا شاید مشمول رحمت خدا شوید.» (آیه ۲۰۴) این آیه در پایان سوره‌ای قرار دارد که با اشاره‌ای روشن به قرآن آغاز می‌شود: «این کتابی است که بر تو فرو فرستاده شده است — پس نباید در آن تردیدی به دل راه دهی — تا به وسیله آن مردم را بیم دهی و مؤمنان را اندرز دهی.» (آیه ۲)

Because the Qur’ān is such, the believers are given an express directive: “When the Qur’ān is recited, hearken to it, and listen in silence, so that you may be graced with God’s mercy.” (Verse 204) This verse comes towards the end of the sūrah which begins with a clear reference to the Qur’ān: “This is a book that has been bestowed on you from on high — so do not entertain any doubt about it — in order that you may warn people with its message, and admonish the believers.” (Verse 2)

مطالب متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد این دستور که باید هنگام تلاوت قرآن با دقت و در سکوت گوش داد، در چه شرایطی اعمال می‌شود. برخی از عالمان بر این باورند که این حکم در نماز واجب، زمانی که امام با صدای بلند قرائت می‌کند، جاری است. حدیثی صحیح که امام أحمد و همچنین أبو داود، ترمذی، نسائی و ابن ماجه روایت کرده‌اند، از ابوهریره نقل می‌کند که روزی پیامبر ﷺ پس از پایان نمازی که در آن با صدای بلند قرائت کرده بود، فرمود: «آیا کسی از شما هنگامی که من قرائت می‌کردم، چیزی از قرآن را خواند؟» مردی گفت: «بله، ای فرستاده خدا!» پیامبر ﷺ فرمود: «با خود می‌اندیشیدم که چرا قرآن از من گرفته می‌شود.» از آن روز، مردم هنگامی که پیامبر ﷺ با صدای بلند قرائت می‌کرد، در نماز از خواندن قرآن خودداری کردند. گزارش دیگری نقل می‌کند که عبدالله بن مسعود، که از برجسته‌ترین عالمان میان یاران پیامبر ﷺ بود، در حال نماز بود که شنید برخی از افراد جماعت همراه با امام قرآن می‌خوانند. هنگامی که نمازش تمام شد، گفت: «کی می‌فهمید؟ کی از عقل خود بهره می‌گیرید؟ باید آنچه خدا به شما فرمان داده است، انجام دهید: "و چون قرآن خوانده شود، به آن گوش فرا دهید و خاموش باشید."» (آیه ۲۰۴)

There are various reports suggesting different situations when the order applies to listen attentively and in silence to Qur’ānic recitation. Some scholars are of the view that it applies in obligatory prayer when the imām reads aloud. An authentic ĥadīth related by Imām Aĥmad as well as Abū Dāwūd, al-Tirmidhī, al-Nasā’ī and Ibn Mājah mentions a report by Abū Hurayrah that one day, on finishing a prayer in which he recited aloud, the Prophet said: “Has any of you read something of the Qur’ān while I was reading?” A man said: “Yes, Messenger of God!” The Prophet said: “I was wondering why the Qur’ān was being pulled away from me.” From that day, people stopped reading the Qur’ān in prayer when the Prophet was reading aloud. Another report mentions that `Abdullāh ibn Mas`ūd, a leading scholar among the Prophet’s companions, was praying when he heard some people in the congregation reading the Qur’ān with the imām. When he finished, he said: “When will you understand? When will you use your reason? You must do as God has commanded you: “When the Qur’ān is recited, hearken to it and listen in silence.” (Verse 204)

سپس این سوره یک دستور نهایی می‌دهد: «و پروردگارت را در دل خود، با فروتنی و ترس، و بی‌آنکه صدایت را بلند کنی، صبح و شام یاد کن و از غافلان مباش. کسانی که نزد پروردگارت هستند، هرگز از عبادت او سرباز نمی‌زنند؛ او را از هر عیبی منزه می‌دانند و تنها در برابر او سجده می‌کنند.» (آیات ۲۰۵ و ۲۰۶)

The sūrah then gives a final directive: “And bethink yourself of your Lord humbly and with awe, and without raising your voice, in the morning and evening; and do not be negligent. Those who are near to your Lord are never too proud to worship Him. They extol His limitless glory, and before Him alone prostrate themselves.” (Verses 205-206)

در تفسیر قرآن، عالم مشهور ابن کثیر می‌گوید: «خداوند این دستور کلی را می‌دهد که در آغاز و پایان هر روز او را بسیار یاد کنیم، همان‌گونه که دستور داد در این دو وقت او را عبادت کنیم، آنجا که می‌فرماید: "و پروردگارت را به ستایش و تسبیح بگو، پیش از برآمدن آفتاب و پیش از غروب آن." (50: 39) این وضع پیش از آن بود که نمازهای روزانه در شب معراج پیامبر ﷺ واجب شد.» این آیه در مکه نازل شده است. در اینجا خداوند می‌فرماید که باید او را «صبح و شام» یاد کنیم، و این کار باید با فروتنی و خشیت و بدون بلند کردن صدا انجام شود؛ این بهترین راه یاد خداوند است، نه آنکه او را با صدای بلند خطاب کنیم. یاران پیامبر ﷺ از او پرسیدند: «آیا پروردگار ما نزدیک است تا آهسته با او سخن گفته شود، یا دور است تا با صدای بلند او را بخوانیم؟» در پاسخ، خداوند این آیه قرآن را نازل کرد: «و هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند، بدان که من نزدیکم. دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند پاسخ می‌دهم.» (2: 186) بخاری و مسلم هر دو در کتاب‌های صحیح خود از ابو موسی اشعری روایت کرده‌اند: «روزی در سفری، مردم هنگام دعا صدای خود را بلند کردند. پیامبر ﷺ به ایشان فرمود:

In his commentary on the Qur’ān, the famous scholar, Ibn Kathīr says: “God gives this general order that we should remember Him often at the beginning and end of each day, just as He ordered that we should worship Him at these two times, when He says: “Extol your Lord’s limitless glory and praise before the rising of the sun and before its setting.” (50: 39) This used to be the case before the daily prayers were made obligatory during the Prophet’s night journey.” This present verse was revealed in Makkah. Here God says that we should remember Him “in the morning and evening”, and this should be done humbly, and with awe, without raising our voices; this is the best way to remember God, not to address Him loudly. The Prophet’s companions asked him: “Is our Lord near to be addressed softly, or distant so that we should appeal to Him aloud?” In reply God revealed the Qur’ānic verse: “When My servants ask you about Me, well, I am near. I answer the prayer of the supplicant when he calls to Me.” (2: 186) Both al-Bukhārī and Muslim relate in their Şahīh collections on the authority of Abū Mūsā al-Ash`arī: “Once on a journey, people raised their voices when they made their supplication. The Prophet (peace be upon him) said to them: