در این مرحله، سوره به ما می‌گوید که داستان انسان چگونه آغاز شد و در عالم بالا چه گذشت. این امر، مسیر و سرنوشت و مقصد آن را تعیین می‌کند.
At this point, the sūrah tells us how the human story first began and what happened on high. This defines its course as well as its fate and destination.
محمدﷺ در پایان زمان فرستاده شد تا مردم را از همه‌ی اینها برحذر دارد.
Muĥammad was sent at the end of time to warn people of all this:
پروردگارت به فرشتگان گفت: «من به‌زودی از گِل انسانی را خواهم آفرید؛ و چون او را به شکل درآوردم و از روح خود در او دمیدم، برای او به سجده درافتید.» (آیات ۷۱-۷۲)
Your Lord said to the angels: I am about to create a human being out of clay; when I have fashioned him and breathed of My spirit into him, kneel down before him in prostration. (Verses 71-72)
ما نمی‌دانیم خداوند این سخن را چگونه به فرشتگان گفت و چگونه با آنان سخن می‌گوید. همچنین نمی‌دانیم فرشتگان چگونه آنچه را که خداوند به ایشان القا می‌کند دریافت می‌کنند. ما از سرشت فرشتگان هیچ چیزی جز آنچه خداوند در کتاب وحیی‌اش دربارهٔ ایشان به ما خبر داده نمی‌دانیم. بنابراین، کوشیدن برای کاوش بیشتر در این باره بیهوده است. به جای آن باید به معنا و پیام این داستان، آنگونه که در قرآن آمده، بیندیشیم.
We do not know how God said this to the angels or how He speaks to them. Nor do we know how the angels receive what God imparts to them. We do not know anything of the angels’ nature except what God has told us about them in His revealed hook. Therefore, it is useless to try to delve further into this. We should instead consider the significance of the story as told in the Qur’ān.
خداوند انسان را از گل آفرید، همانگونه که سایر موجودات زنده روی زمین را. همه عناصر تشکیل‌دهنده وجود آنها از گل گرفته شده است، به استثنای راز حیات که نمی‌دانیم چگونه و از کجا آمده است. جز این راز و دمیدن روح در انسان، همه اجزای بدن او از مادر زمین سرچشمه می‌گیرد. او دوباره به همین اجزا بازگردانده خواهد شد، هنگامی که آن راز ناشناخته همراه با آثار نفخه‌ی والای روح که مسیر زندگی او را تعیین می‌کرد، از بدنش جدا شود.
God created man out of clay, just like the rest of living things on earth. All the elements in their constitutions are derived from clay, with the exception of the secret of life, about which we do not know how or where it came from. Apart from this secret and the breathing of a soul into man, all the constituents of his body stem from mother earth. He will be transformed again into these constituents when the unknown secret departs from his body together with the effects of the sublime breath of soul which defined his course in life.
دوباره باید بگوییم که ما ماهیت دمیدن روح والا در انسان را نمی‌دانیم، اما آثار آن را می‌شناسیم؛ آثاری که انسان را از سایر آفریدگان روی زمین متمایز ساخته است. این دمیدن، او را با ویژگی تمایل به والایی متمایز کرده، با عقل و روحی که به او امکان می‌دهد به تجربه‌های گذشته بنگرد و برای آینده برنامه‌ریزی کند، و روحش را یاری می‌دهد که از آنچه حواس دریافت می‌کنند و عقل درمی‌یابد فراتر رود و به آنچه نه حواس و نه عقل می‌توانند درک کنند برسد. این ویژگی تمایل به والایی، مختص انسان است و هیچ موجود زنده‌ی دیگری روی زمین در آن با او شریک نیست.
Again we do not know the nature of the sublime breathing of a soul into man, but we know its effects which distinguished man from the rest of creation on earth. It distinguished him with the quality of aspiring to the sublime, with mind and spirit, which allowed him to look at past experiences and make future plans, and facilitated his spirit to go beyond what is received by his senses and understood by his mind to reach to what neither the senses nor the mind can comprehend. This quality of aspiring to the sublime is unique to man, shared by no other living creature on earth.
هرگز در تاریخ طولانی زمین اتفاق نیفتاده است که هیچ گونه‌ای، یا هیچ فردی از هیچ گونه‌ای، این جهش را انجام داده باشد، حتی اگر بپذیریم که تکامل فیزیکی رخ می‌دهد.
It never happened in the long history of the earth that any species, or any individual from any species, made this leap even when we accept that physical evolution occurs.
خداوند از روح خود در انسان دمید، زیرا اراده‌اش بر آن بود که او را بر زمین خلیفه گرداند تا امور آن را در چارچوبی که خود تعیین کرده است اداره کند و زندگی انسانی را بر آن بنا نهد. خداوند به انسان توانایی دستیابی به دانش‌های والاتر را عطا کرد. از آن زمان تاکنون، هر گاه انسان با سرچشمهٔ روحش در ارتباط بوده و ارزش‌های خود را از آن گرفته و در راه راست پایدار مانده، به مراتب بالاتر رسیده است. اما هنگامی که از این سرچشمه منحرف شود، دانشی که در درونش است دچار ناهماهنگی خواهد شد و نمی‌تواند از حرکتی منسجم، پیش‌رونده و رو به جلو پیروی کند. در حقیقت، این گرایش‌های ناهماهنگ مسیر او را تهدید می‌کنند و ممکن است به عقب‌گرد در کیفیت انسانی‌اش بینجامند و او را فرو کشند، حتی اگر دانش علمی و تجربهٔ او در برخی حوزه‌ها دست‌کم بسیار پیشرفته باشد.
God breathed of His soul into man because His will wished to place him in charge of the earth, managing its affairs within the limits He set, so that he would build human life on it. God gave man the ability to gain higher knowledge. Ever since, man has risen higher whenever he is in contact with the source of his soul, deriving his values from there and maintaining a straight course. When he deviates from this source, the knowledge within him will be in discordance, unable to follow a coherent, progressive, and forward movement. In fact, these discordant trends will threaten his course and may lead to a setback in his human quality, pulling him down, even though his scientific knowledge and experience in some areas at least are well advanced.
این موجود کوچک‌اندام، با توانایی محدود، عمر کوتاه و دانش اندک، هرگز نمی‌توانست به چنین شرافتی دست یابد، جز به‌واسطه‌ی این جلوه‌ی لطف الهی که بر او ارزانی شده است. وگرنه انسان چیست؟ او این موجود کوچک و ناتوانی است که در کنار میلیون‌ها گونه‌ی دیگر بر روی زمین زندگی می‌کند. زمین تنها ماهواره‌ای کوچک از ستاره‌ای ناچیز است، و ستارگانی که میلیون‌ها میلیون‌اند در فضای بی‌کرانی که مرزهایش تنها بر خداوند معلوم است. این موجود، یعنی انسان، کیست که فرشتگان مأمورند در برابرش سجده کنند؟ این به‌سبب آن راز ظریف و در عین حال بزرگ است که انسان سزاوار جایگاه شرافتمندانه‌ی خویش است. هنگامی که این راز کنار گذاشته شود، انسان به منشأ خود، یعنی خاکِ زمین، بازمی‌گردد.
This creature of small stature, limited ability, short life duration and basic knowledge could not have attained such honour except for this aspect of divine grace bestowed on him. Otherwise, what is man? He is this small, weak creature living on earth alongside millions of other species. The earth is only a small satellite of a mere star of which there are millions and millions in the great space whose boundaries are known only to God. Who is this creature, man, before whom the angels are required to prostrate? It is because of this subtle, yet great secret that man deserves his position of honour. When this is discarded, man goes back to his origin, the clay of the earth.
فرشتگان به فرمان خداوند عمل کردند، همانگونه که طبیعتاً چنین می‌کنند: «فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ». (آیه ۷۳) چگونه، کی و کجا؟ همه‌ی اینها بخشی از دانش خداوند است. دانستن این جزئیات به داستان اهمیتی نمی‌افزاید. بلکه اهمیت آن در جایگاه و ارزشی دیده می‌شود که به انسان، آفریده‌ای از گل، داده شده است؛ هنگامی که به واسطه‌ی این دَمِ روح خداوند، از سرشت خویش برتر ایستاد. فرشتگان در اطاعت از فرمان خداوند سجده کردند، با این آگاهی که حکمت او بی‌پایان است.
The angels acted on God’s orders, as they naturally do: “The angels prostrated themselves, all of them together.” (Verse 73) How, when and where? All this is part of God’s knowledge. To know does not add significance to the story. Instead, the significance is seen in the position and value given to man, a creature made of clay, when he rose above his origin through this breath of God’s soul. The angels prostrated themselves in compliance with God’s order, knowing that His wisdom is infinite.
«نه، ابلیس نبود. او از سر غرور و تکبّرش [اکبار ورزید] و از کافران گشت.» (آیهٔ ۷۴)
آیا ابلیس از فرشتگان بود؟ به احتمال زیاد نه، زیرا اگر او فرشته بود، از فرمان خداوند سرپیچی نمی‌کرد. فرشتگان از هیچ فرمانی که خداوند به آنان صادر کند سرپیچی نمی‌کنند و همواره آنچه را که مأمور شده‌اند انجام می‌دهند. در قرآن آمده است که او از آتش آفریده شده، در حالی که دانسته است فرشتگان از نور آفریده شده‌اند. با این حال او همراه فرشتگان بود و فرمان سجده بر آدم شامل او نیز می‌شد. او به‌طور مشخص در ارتباط با این فرمان ذکر نشده تا جایگاهش کوچک شمرده شود. با این همه می‌دانیم که این فرمان شامل او نیز می‌شد، به سبب سرزنشی که در نتیجهٔ نافرمانی‌اش دریافت کرد.
“Not so Iblīs. He gloried in his arrogance and was one of those who reject the truth.” (Verse 74) Was Iblīs one of the angels? Most probably not, because if he were an angel, he would not have disobeyed God. Angels do not disobey any order issued to them by God, and they always do what they are bidden. It is mentioned in the Qur’ān that he was created of fire, while it is known that the angels were created from light. Yet he was with the angels and the order to prostrate before Adam included him. He is not specifically mentioned in connection with the order so as to belittle his position. Yet we know that the order applied to him because of the reproach he received as a result of his disobedience.
«فرمود: ای ابلیس! چه چیز تو را بازداشت از اینکه برای آنچه با دو دست خود آفریده‌ام سجده کنی؟ آیا تکبر کردی یا از برتر‌بینان هستی؟» (آیه ۷۵) خداوند آفریدگار همه چیز است. از این رو، یادکرد اینکه او انسان را آفریده، به‌ویژه شایان توجه است، زیرا به این مخلوق که نفخه‌ای از روح خود به او داده شده، عنایت ویژه‌ای شده است. § آیا از فرمان من سرپیچی کردی و تکبر ورزیدی؟ یا مانند دیگرانی که از فرمانبرداری سرباز می‌زنند، خود را برتر می‌دانی؟
“Said [God]: Iblīs! What prevents you from bowing down to one whom I have created with My hands? Are you too proud, or do you deem yourself superior?” (Verse 75) God is the Creator of all. Therefore, the mention that He has created man is particularly significant because it refers to the special care given to this creature who has been given a breath of His soul. § Are you too proud to obey My orders? Or do you deem yourself superior like all others who refuse to submit?
«پاسخ داد [إبلیس]: من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریدی و او را از گل.» (آیه ۷۶) این پاسخ سرشار از حسد است. همچنین آن عنصر شریفی را که آدم علاوه بر آفرینش از گل داشت نادیده می‌گیرد. بدین ترتیب، این پاسخی گستاخانه است که از سرشتی برمی‌خیزد که هرگونه خیر را رها کرده بود.
“Answered [Iblīs]: I am better than he: You have created me out of fire, but created him from clay.” (Verse 76) The answer overflows with envy. It also ignores the noble element that Adam has in addition to his creation from clay. Thus, it is a rude retort stemming from a nature that had abandoned all goodness.
در این هنگام، فرمان الهی صادر شد که این موجود سرکش را بیرون کند: «فرمود: پس از آن بیرون شو، که تو رانده‌شده‌ای؛ و لعنت من تا روز جزا بر تو خواهد بود.» (آیات ۷۷ و ۷۸) نمی‌توانیم مرجع ضمیر «آن» را معین کنیم. ممکن است به بهشت بازگردد، یا به فضل و رحمت خداوند. هر دو تفسیر محتمل است و نیازی به مناقشه بر سر آن نیست. در هر دو صورت معنا روشن است: ابلیس از آن رانده شد و نفرین گردید، زیرا با سرپیچی از فرمان‌های الهی مورد غضب او قرار گرفت.
At this point, the divine order was issued expelling this rebellious creature: “Said He: Then get out from it: you are accursed; My rejection shall follow you until the Day of Judgement.” (Verses 77-78) We cannot define the referent of the pronoun ‘it’. It could refer either to heaven, or to God’s grace. Both interpretations are possible. There need be no argument over this. In both cases the meaning is clear: Iblīs was expelled and cursed as he incurred God’s displeasure by rebelling against His orders.
اما حسادت ابلیس به کینه و تصمیم به انتقام‌گیری از آدم و فرزندانش تبدیل شد: «گفت: پروردگارا، مرا تا روز رستاخیز مهلت ده.» (آیه ۷۹) خداوند به دلیلی، درخواست ابلیس را پذیرفت و فرصتی را که او می‌خواست به او داد: «فرمود: تو از مهلت‌یافتگانی تا روز وقت معین.» (آیه ۸۱) سپس شیطان هدف خود را که خلاصه کینه‌اش بود آشکار کرد: «گفت: به عزت تو سوگند که همه ایشان را گمراه خواهم کرد، جز بندگان مخلصت.» (آیات ۸۲-۸۳) بدین ترتیب ابلیس برنامه عمل خود را مشخص کرد. او به پروردگار عزت سوگند خورد که همه انسان‌ها را فریب خواهد داد، به جز کسانی که بر آنان هیچ تسلطی نداشت. این کار نشانه بزرگواری از سوی او نبود، بلکه اعترافی به بیهودگی تلاش‌هایش بود. بدین ترتیب او به ما از مرزی میان خود و کسانی که از فریب او در امانند و در برابر وسوسه‌اش مصونند خبر داد. پرستش خداوند است که ایشان را ایمن می‌سازد. این موافق با طرح و اراده خداوند است. خداوند اراده خود را اعلام می‌کند و راه پیش رو را مشخص می‌سازد: «فرمود: پس حق است، و حق می‌گویم: یقیناً جهنم را از تو و از هرکس که از تو پیروی کند پر خواهم کرد.» (آیات ۸۴-۸۵)
However, Iblīs’s envy turned into a grudge and determination to avenge himself on Adam and his progeny: “Said [Iblīs]: My Lord! Grant me a respite till Resurrection Day.” (Verse 79) For some purpose, God granted ‘Iblīs his request, allowing him the chance he wanted: “Said He: You are one of those granted respite till the day of the appointed time.” (Verse 81) Satan then revealed his -goal which summed up his grudge: “[Iblīs] then said I swear by Your very might: I shall certainly tempt them all except Your true servants.” (Verses 82-83) Thus Iblīs defined his plan of action. He swore by the Lord of power that he would tempt all human beings, except those over whom he had no power. This was not a gesture of nobility on his part; but rather an acknowledgement of the uselessness of his efforts. Thus he told us about the barrier between him and those who are safe from, and immune to his temptation. It is their worship of God that makes them safe. This is in accordance with God’s design and will. God declares His will, defining the way ahead: “[And God] said: This, then, is the truth! And the truth do I state: I will most certainly fill hell with you and such of them as shall follow you.” (Verses 84-85)
خداوند همواره حق را بیان می‌کند. قرآن کریم این حقیقت را بارها بیان داشته و به شیوه‌های گوناگون بر آن تأکید می‌ورزد. در این سوره به جنبه‌های مختلفی از حق اشاره شده است، از جمله درخواست آن دو طرف دعوایی که از دیوار محراب داوود بالا رفتند، که او میان ایشان به عدل داوری کند. متن عربی آیه نیز دلالت روشنی دارد بر اینکه داوری باید بر پایه حق باشد.
God always states the truth. The Qur’ān repeatedly states this fact and re- emphasizes it in a variety of ways. In this sūrah there are several references to different aspects of the truth, such as the demand of the disputants who climbed the walls of David’s sanctuary that he should judge between them in fairness. The Arabic text adds clear connotations that the judgement should be made on the basis of truth.
به همین ترتیب، تفسیرهایی که درباره‌ی داستان داوود آمده‌اند به آفرینش آسمانها و زمین بر پایه‌ی حق اشاره دارند. اکنون خداوند متعال حق را دوباره تأیید می‌کند و می‌فرماید: «پس حق این است و حق را می‌گویم.» (آیه ۸۴) بنابراین، این اشارات جنبه‌های گوناگونِ حق را برجسته می‌کنند، اما ماهیت آن همواره یکسان است. این حق شامل این وعده‌ی راستین نیز می‌شود: «قطعاً جهنم را از تو و از کسانی که از تو پیروی کنند، همگی پر خواهم کرد.» (آیه ۸۵)
Similarly, the comments on David’s story refer to the creation of the heavens and the earth on the basis of the truth. Now, God Almighty reaffirms the truth, saying: “This, then, is the truth! And the truth do I state.” (Verse 84) Thus, these references emphasize different aspects of the truth, but its nature is always the same. It includes this true promise: “I will most certainly fill hell with you and such of them as shall follow you.” (Verse 85)
پس این نبردی است میان شیطان و فرزندان آدم؛ آنان با آگاهی کامل به آن وارد می‌شوند و از پیامدهایی که در این وعده‌ی راستین روشن شده است، آگاه‌اند.
It is, then, a battle between Satan and Adam’s children: they go into it with full knowledge, aware of the consequences which are made clear in this true promise.
آنان مسئولیت انتخاب‌های خود را بر عهده دارند. با این حال، خداوند در رحمت خود تصمیم گرفته است که ایشان را بی‌هدایت نگذارد. از این رو، پیامبرانش را به سوی ایشان فرستاد تا آنان را بیم دهند.
They bear responsibility for their choices. Yet in His mercy, God has decided not to leave them without enlightenment. Therefore, he sent them His messengers to warn them.
در پایان سوره، به پیامبر ﷺ دستور داده می‌شود که آخرین سخن خود را بگوید:
At the end of the sūrah, the Prophet is instructed to say his final word:
بگو: «من در برابر این [دعوت] هیچ مزدی از شما نمی‌خواهم، و من از متکلفان نیستم. این [قرآن] جز یادآوری‌ای برای جهانیان نیست، و پس از مدتی یقیناً خبر آن را خواهید دانست.» (آیات ۸۶ تا ۸۸)
Say: No reward do I ask of you for this, and I am not one to claim what I am not. This is no less than a reminder to all the worlds, and in time you will certainly come to know its truth. (Verses 86-88)
این دعوتی صادقانه به سوی ایشان است تا خود را نجات دهند، آن‌گاه که هشدار داده شده و سرنوشت آشکار گشته است. دعوتگر، که حق را آشکار و ساده ارائه می‌دهد، هیچ ادعای دروغین یا تظاهری ندارد و از هیچ‌کس پاداشی نمی‌طلبد. او جز آنچه را که فطرت سالم انسانی به آسانی می‌پذیرد، دستور نمی‌دهد. او تنها یادآوری‌ای را برای همه جهانیان ابلاغ می‌کند، زیرا مردم ممکن است فراموش کنند یا خود را به غفلت بزنند. ممکن است آن پیام بزرگی را که به ایشان ابلاغ شده نادیده بگیرند، اما سرانجام به حقانیت آن پی خواهند برد. در حقیقت، چند سال پس از دریافت این پیام، عربها به حقیقت این پیام آگاه شدند و در روز قیامت نیز به آن آگاه خواهند شد، روزی که وعده خداوند تحقق می‌یابد: «قطعاً جهنم را از تو و از کسانی که از ایشان پیروی کنند، پر خواهم کرد.» (آیه ۸۵)
It is a sincere call to them to save themselves when the warning has been given and the fate has been shown. The caller, advocating the truth, plain and simple, makes no false claims or pretensions, demanding no reward from anyone. He orders nothing except what sound human nature readily endorses. He simply delivers a reminder to all the worlds, since people may forget or choose to be oblivious. They may ignore the great message that has been delivered to them, but they will eventually come to know its truth. Indeed within a few years of receiving this address, the Arabs knew the truth of this message, and they will come to know it on Judgement Day, when God’s promise will be fulfilled: “I will most certainly fill hell with you and such of them as shall follow you.” (Verse 85)
بنابراین، پایان این سوره با آغاز آن و نیز با موضوعات و مسائلی که مطرح کرده است، کاملاً هماهنگ است. این پایان با لحنی قاطع و هشداردهنده بیان شده که نشان می‌دهد آنچه در پیش است بسیار جدی است: «و قطعاً پس از مدتی خبر آن را خواهید دانست.» (آیه ۸۸)
Thus, the ending of the sūrah is in full harmony with its beginning as also with the themes and issues it has tackled. It is given in a powerful note suggesting that what is to come is grave indeed: “in time you will certainly come to know its truth.” (Verse 88)