از میدان نبرد کلمات و اندیشه‌ها و مفاهیم، سوره اکنون به میدان نبرد مسلحانه می‌پردازد: غزوه اُحُد.

From the battlefield of words and ideas and concepts the sūrah turns now to that of armed combat: the Battle of Uĥud.

احد تنها یک درگیری مسلحانه نبود؛ بلکه نبردی در درون وجدان مسلمانان بود. دامنهٔ آن تمام طیف رفتار، احساسات، عواطف، آرزوها، غرایز و محدودیت‌های انسانی را در بر می‌گرفت. قرآن آمده بود تا روح انسان را با مهربان‌ترین و ملایم‌ترین شیوه تربیت کند، و به شیوه‌ای که جامع‌تر و مؤثرتر از هر درگیری خشنی است.

Uĥud was not, however, solely an armed confrontation; it was rather a struggle within the Muslim conscience. Its scope encompassed the whole gamut of human behaviour, feelings, emotions, aspirations, instincts and limitations. The Qur’ān was there to coach the human soul in the most caring and gentle way, and in a manner that is more comprehensive and effective than any forceful confrontation.

ابتدا پیروزی آمد و سپس شکست. اما پیروزیِ شیرین‌تر و بزرگ‌تر هنوز در راه بود. این پیروزیِ روشنگری و وضوحِ فهمِ حقایق، آن‌گونه که قرآن آن‌ها را بیان می‌کند، بود. پیروزیِ تثبیت آن حقایق به‌عنوان باورهای راسخ. دل‌های مسلمانان مورد آزمایش قرار گرفت و پاک شد، صفوف‌شان از یکدیگر جدا گشت و کل امت با مفاهیم روشن‌تر، ارزش‌های استوارتر و احساساتی قوی‌تر از پیش به راه خود ادامه داد. افزون بر این، منافقان تا حد زیادی جدا شدند. در آنچه پس از آن رخ داد، ویژگی‌های نفاق و اخلاص، آن‌گونه که در احساسات، سخنان، رفتار و اعمال نمایان می‌شود، بسیار روشن‌تر گردید، و همچنین تکالیف ایمان و مسئولیت‌های برخاسته از آن. این نبرد به‌روشنی آمادگی‌هایی را که مسلمانان در علم، عبادت، سازماندهی، فرمان‌برداری و توکّل کامل بر خداوند متعال در هر گام نیاز داشتند، مشخص کرد. همه‌چیز تنها به دست او بوده و هست، در زمان پیروزی و در زمان شکست، در زندگی و در مرگ.

First came the victory, and then the setback. The sweeter and greater triumph, however, was still to come. It was the triumph of enlightenment and of a clarity of understanding the facts as the Qur’ān lays them down. A triumph of having those facts established as convictions. Muslim hearts were put to the test and purified, their ranks were set apart and the whole community proceeded with clearer concepts, more definite values, and stronger feelings than before. Furthermore, the hypocrites were largely set apart. In what ensued, the characteristics of hypocrisy and sincerity, as manifested in feelings, words, behaviour and actions, became much clearer, as did the obligations of faith and the responsibilities attendant on it. The battle clearly defined the preparations required of the Muslims in knowledge, devotion, organisation, compliance and total dependence on God Almighty, every step of the way. Everything was and is up to Him alone, in times of victory as in times of defeat, in life as in death.

اولین مردی که از قریش به میدان آمد ابوعامر بود، که به «راهب» معروف بود، اما پیامبر ﷺ او را «فاسق» لقب داده بود. او پیش از اسلام رهبر قبیلهٔ اوس بود، اما از پذیرش اسلام سر باز زد و دشمنی آشکار خود را با پیامبر ﷺ اعلام کرد. او با هدف بسیج کردن قریش علیه مسلمانان، مدینه را ترک کرده و به مکه نزد قریش رفته بود. او اهل مکه را به جنگ با مسلمانان ترغیب کرد و به آنان وعدهٔ حمایت قبیلهٔ خود، اوس، را داد و گفت که آنان به محض دیدن او از وی پیروی خواهند کرد. او نخستین کسی بود که به میدان نبرد گام نهاد، خود را معرفی کرد و خطاب به قوم خود در میان سپاه پیامبر ﷺ فریاد زد که به سوی او بیایند. اما او طرد شد و نفرین گردید. او با اعلام اینکه «شری» به قوم او رسیده است، با شور و تعصب بسیار به جنگ با مسلمانان ادامه داد.

The first man to come forward from the Quraysh was Abū. `Āmir, known as “the Monk”, but whom the Prophet nick-named “the Transgressor”. He was a leader of the Aws tribe before Islam but he refused to accept Islam and declared open hostility towards the Prophet. He had left Madinah to join the Quraysh in Makkah with the aim of rallying them against the Muslims. He enticed the Makkans to go to war against the Muslims, promising them the support of his tribe, the Aws, whom he said would follow him as soon as they saw him. He was the first man to step into the fighting arena, introduced himself and called over to his people among the Prophet’s army to come over to his side. He was rejected and cursed. Declaring that “some evil” had befallen his people, he went on to fight the Muslims with fanatical zeal.

ابو دجانه، طلحة بن عبید الله، حمزة بن عبد المطلب، علی بن ابی طالب، النضر بن انس، سعد بن الربیع، و چند تن دیگر، هنگامی که جنگ آغاز شد، شجاعتی فوق‌العاده از خود نشان دادند.

Abū Dujānah, Ţalĥah ibn `Ubayd Allah, Ĥamzah ibn `Abd al-Muţţalib, `Alī ibn Abī Ţālib, al-Nađīr ibn Anas, Sa`d ibn al-Rabī`, to mention but a few, showed tremendous courage when the combat started.

در ساعات آغازین روز، مسلمانان پیروز شدند و هفتاد تن از دلاورترین مردان قریش کشته شدند. بیشتر سپاهیان عرب پراکنده شدند و به سوی جایی گریختند که زنان در آن اردو زده بودند. زنان دامن‌های خود را بالا زدند و خود نیز به گریز افتادند.

In the early part of the day, the Muslims prevailed and 70 of the most valiant of the Quraysh fell. The bulk of the Arab troops were scattered and ran back to where the women were camped. The women lifted their dresses and themselves took flight.

همان‌گونه که تیراندازان مسلمان دیدند کافران در حال عقب‌نشینی‌اند، جایگاه‌هایی را که به آنان سپرده شده بود، رها کردند؛ جایگاه‌هایی که پیامبر ﷺ به آنان دستور داده بود هرگز آن‌ها را ترک نکنند. آنان فریاد می‌زدند: «غنیمت! غنیمت!» فرمانده‌شان آنان را فرا خواند و دستور پیامبر ﷺ را به یادشان آورد، اما آنان به این سخن توجهی نکردند. آنان به دنبال غنایم رفتند و مواضع أُحد را بی‌دفاع گذاشتند.

این خلاصه به هیچ وجه همه ابعاد این نبرد را پوشش نمی‌دهد و تمام رویدادهای مهم آن روز را شرح نمی‌دهد. به عنوان مکمل، بیایید برخی از حوادث شگفت‌انگیز آن واقعه به‌یادماندنی را مرور کنیم.

This summary by no means covers all aspects of the battle or details all the significant events of that day. As a complement, therefore, let us review some of the more remarkable incidents of that memorable episode.

در اوج جنگ، پس از ترک مواضع از سوی تیراندازان مسلمان، محاصره‌شدن از سوی مشرکان، شایع شدن این فریاد که «محمد کشته شده است» و برپا شدن آشفتگی میان مسلمانان، عمرو بن قمیئه از جمله کافرانی بود که توانست به پیامبر ﷺ نزدیک شود. در آن حالت گیج‌کننده و آشفته، زنی به نام نسیبه بنت کعب المازنیه، که به ام عماره نیز معروف بود، با استواری از پیامبر ﷺ محافظت می‌کرد. او چندین بار با شمشیرش به عمرو بن قمیئه ضربه زد، اما او با دو سپرش به خوبی محافظت شده بود. در مقابل، او با شمشیرش به شانه نسیبه ضربه زد و او را به شدت زخمی کرد.

At the climax of the fighting, following the Muslim archers’ desertion of their positions, the encirclement by the idolaters, the cry that “Muĥammad had been killed”, and the outbreak of mayhem among the Muslims, `Amr ibn Qamī’ah was one of the unbelievers who managed to get close to the Prophet. In that bewildering state of confusion, a lady called Nusaibah bint Ka`b al-Māziniyyah, also known as Umm `Imārah, was staunchly covering the Prophet. She hit `Amr ibn Qamī’ah several times with her sword, but he was well-protected by his two shields. In return, he hit Nusaibah on her shoulder with his sword, seriously wounding her.

ابو دجانہ نیز پیامبر ﷺ را پناه می‌داد۔ با وجود باران تیرهایی که بر پشتش فرود می‌آمد، ذرہ‌ای متزلزل نشد و همچنان بر روی پیامبر ﷺ خم شده بود۔

Abū. Dujānah was also shielding the Prophet. Despite the volley of arrows that were hitting his back, he never wavered, all the while leaning over the Prophet.

یک‌بار طلحة بن عبیدالله به سوی پیامبر ﷺ شتافت و تنها کسی بود که از او دفاع می‌کرد. او تا زمانی که افتاد همان جایگاه را حفظ کرد. ابن حبان از عائشه، همسر پیامبر ﷺ، روایت می‌کند که پدرش ابوبکر گفت: «هنگامی که پیامبر ﷺ در احد تنها ماند، من نخستین کسی بودم که به سوی او رفتم. مردی را یافتم که از او دفاع می‌کرد و گفتم: "بگذار طلحه باشد؛ بگذار طلحه باشد." اندکی بعد ابوعبیده بن جراح مانند پرنده‌ای به سوی من آمد و هر دو به سوی پیامبر ﷺ شتافتیم و طلحه را دیدیم که زخمی افتاده است. پیامبر ﷺ از ما خواست که به او رسیدگی کنیم. پیامبر ﷺ تیر خورده بود و دو حلقه از کلاه‌خودش در گونه‌اش فرو رفته بود. من رفتم تا یکی از آن‌ها را بیرون بکشم که ابوعبیده از من خواهش کرد اجازه دهم او این کار را انجام دهد. او حلقه را با دندان‌هایش گرفت و با احتیاط شروع به بیرون کشیدن آن کرد، مراقب بود که به پیامبر ﷺ آسیبی نرساند. توانست آن را بیرون بکشد، اما یکی از دندان‌های پیشین خودش افتاد. سپس رفتم تا حلقه دوم را از گونه پیامبر ﷺ بیرون بکشم، اما ابوعبیده بار دیگر از من خواست که اجازه دهم او این کار را بکند. او آن را با احتیاط با دندان‌هایش بیرون کشید و دندان پیشین دیگری از او افتاد. پیامبر ﷺ در تمام این مدت ما را تشویق می‌کرد که برویم و به «طلحه» که بیش از ده جا زخمی شده بود کمک کنیم.» علی بن ابی‌طالب زخم پیامبر ﷺ را با آب می‌شست و فاطمه، همسرش و یکی از دختران پیامبر ﷺ، به او کمک می‌کرد. هنگامی که فاطمه دید خون از زخم می‌تراود، حصیر را سوزاند و خاکستر آن را روی زخم گذاشت تا خونریزی بند آید.

این‌ها چند نگاه‌گذرا به میدان نبردی است که میان پیروزی و شکست در نوسان بود و تنها با یک نافرمانی گذرا یا غفلتی لحظه‌ای از وظیفه از هم جدا می‌شد. احد شاهد بلندترین بلندی‌ها و پست‌ترین پستی‌ها بود و نمونه‌های بی‌همتایی از دلاوری و شجاعت و نیز از نفاق و شکست‌طلبی را به چشم دید.

These are some glimpses from the battlefield of a confrontation that oscillated between victory and defeat, separated only by a passing disobedience or a fleeting neglect of duty. Uĥud witnessed the highest of the high and the lowest of the low, and saw unique examples of bravery and courage as well as of hypocrisy and defeatism.

تصویر کلی، نشان‌دهنده فقدان انسجام و ناهماهنگی میان مسلمانان و وجود سردرگمی و ابهام در ذهن برخی از آنان است. بنا به مشیت خداوند، این وضعیت به نتیجه‌ای تلخ و قربانی‌های سنگین برای مسلمانان انجامید. مهم‌ترین آن‌ها، زخمی شدن خود پیامبر ﷺ بود که برای یارانش باید بسیار دردناک و اندوه‌بار بوده باشد. بدین‌ترتیب، آنان بهای سنگینی پرداختند، اما درسی بسیار عمیق آموختند. خداوند می‌خواست دل‌های آنان را بیازماید و صف‌هایشان را پاک‌سازی کند. همچنین می‌خواست جامعه‌ی آنان را برای رسالت بزرگ‌تر رهبری بشریت و برقراری نظام او بر زمین، در کامل‌ترین و در عین حال واقع‌بینانه‌ترین شکل آن، آماده سازد.

The overall picture reflects a lack of cohesion and inconsistency among the Muslims and a state of confusion and haziness in some of their minds. As was God’s will, the situation led to a bitter outcome and heavy sacrifices for the Muslims. The most serious of these was the wounding of the Prophet himself, which must have been extremely painful and distressing for his companions. Thus they paid a heavy price, but they learnt a most profound lesson. God wanted to test their hearts and cleanse their ranks. He also wished to prepare their community for the greater mission of leading humankind and establishing His order on earth in its most perfect but realistic form.

حالا بیایید ببینیم قرآن، با سبک منحصربه‌فرد خود، این وضعیت را چگونه مورد بحث قرار داده است۔ متن قرآنی وقایع جنگ را به ترتیب زمانی نقل نمی‌کند، بلکه آنچه را در دل‌ها و اذهان شرکت‌کنندگان می‌گذرد، دنبال می‌کند۔ رویدادها و حوادث، مصالحی برای روشن‌سازی و هدایت به کار گرفته می‌شوند۔

Let us now see how the Qur’ān, in its unique style, tackled the situation. The Qur’ānic text does not relate the events of battle in sequence, but traces what goes on inside the hearts and minds of the participants. Events and incidents are used as material for clarification and guidance.

هدف این نیست که گزارشی زمانی از آنچه رخ داده ارائه شود، بلکه هدف آن است که درس‌ها، پندها و ارزش‌هایی را که فراتر از رویدادها قرار دارند شناسایی و تمیز دهیم، به‌منظور آموزش و روشن‌بینی. قرآن احساسات و نگرانی‌هایی را که حال و هوای غالب را تشکیل می‌دهند درمی‌یابد و قوانین و اصول بنیادین الهی مرتبط با آن را بیان می‌کند. بنابراین، رویدادها به مبنا یا نقاط محوری برای مجموعه‌ای گسترده از احساسات، ویژگی‌ها، نتیجه‌گیری‌ها و استنباط‌ها بدل می‌شوند که کل گفتار حول آن می‌چرخد. قرآن به پیچیدگی‌های وجدان انسان و زندگی انسانی می‌پردازد. این الگو بارها و بارها تکرار می‌شود و در نهایت گزارشی کامل از رویدادها به دست می‌دهد. در واقع، روایت چیزی جز وسیله یا ابزاری نیست که استدلال‌ها را متمرکز کند و تأثیر آن رویدادها را بر وجدان انسان روشن سازد. بدین ترتیب، فهم آنچه روی داده دشوار نیست و در شناخت علل و اهداف آن دچار سردرگمی نمی‌شویم.

{به یاد آور} هنگامی را که صبحگاهان از خانه‌ات بیرون رفتی تا مؤمنان را در جایگاه‌های نبرد مستقر سازی، و خدا شنوای داناست. {آنگاه که دو گروه از شما می‌خواستند سست شوند، و خدا سرپرست آن دو بود، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.}

Remember when you set out from your home at an early hour to assign the believers to their battle posts. God hears all and knows all. Two of your groups were about to lose heart, but God was their protector. In God shall the believers trust. (Verses 121-2)

این صحنهٔ آغازین است که با تمام واقعیت و شور و حرارتش، در حالی که هنوز در ذهن کسانی که خطاب به ایشان است تازه و روشن است، بازگو می‌شود. اما این سوره عواملی دیگر را پیش چشم می‌آورد که در آن زمان دیده نمی‌شدند. نخست، حضور و آگاهی خداوند از همهٔ آنچه در جریان بود. قرآن همواره این حقیقت را بر مسلمانان نقش می‌کند تا ایمان و فهمی روشن‌تر و ژرف‌تر در دل‌هایشان استوار گردد. این بزرگ‌ترین و بنیادی‌ترین جنبهٔ نظام اسلامی است و هیچ‌کس نمی‌تواند ادعای فهم کامل این دین را داشته باشد مگر آنکه این حقیقت در وجدان و عقل او به‌طور استوار جای گرفته باشد.

This is the opening scene, recalled in all its reality and vigour whilst still fresh and clear in the minds of those being so addressed. The sūrah, however, brings into focus other factors that were not visible at the time. First, God’s presence and knowledge of all that was going on. The Qur’ān always impresses this fact upon the Muslims so as to reinforce in their hearts a clearer and deeper faith and understanding. It is the major and most fundamental facet of the Islamic system and no one can claim a full understanding of this religion without it being firmly established in both their conscience and their mind.

«و(یاد کن) هنگامی را که صبحگاهان از خانوادهٔ خود بیرون آمدی تا مؤمنان را در جایگاه‌های نبرد مستقر سازی، و خداوند شنوای داناست.» {آیهٔ ۱۲۱} این اشاره به آن است که پیامبر ﷺ پس از پوشیدن لباس جنگ از خانهٔ عایشه بیرون آمد، با یارانش مشورت کرد و همه به این توافق رسیدند که مسلمانان بیرون از مدینه به دیدار دشمن بروند. پیامبر ﷺ سپس سپاه مسلمانان، از جمله تیراندازان را سازمان داد و هر یک را به وظیفه و جایگاهی در میدان نبرد گمارد. اما این سوره واقعیتی تازه را نیز بیان می‌کند: «و خداوند شنوای داناست.» این رویداد چه عظمتی دارد! خداوند متعال ناظر این گفتگوها بود. چه شگفت‌انگیز! خداوند شاهد مشورت بود و از آنچه در دل‌ها و اندیشهٔ همهٔ حاضران می‌گذشت آگاه بود.

“Remember when you set out from your home at an early hour to assign the believers to their battle posts. God hears all and knows all.” (Verse 121) This is a reference to the Prophet setting out from `Ā’ishah’s home, having donned his battle dress, consulted with his Companions and all of them having arrived at the consensus that the Muslims should go and meet the enemy outside Madinah. The Prophet went on to organise the Muslim troops, including the archers, assigning them duties and positions around the battlefield. But the sūrah also introduces a new fact: “God hears all and knows all.” What a momentous event. God Almighty was witnessing the proceedings. How awesome! God was witnessing the consultation and was aware of what was going on inside the hearts and minds of all those present.

این سوره به بحث درباره جنگی می‌پردازد که در آن، با آنکه مسلمانان به پیروزی نزدیک بودند، غلبه نیافتند. آغاز سوره به عبدالله بن أبی، منافق، و پیروانش اشاره دارد که منافع شخصی خود را بر منافع دین مقدم داشتند. همچنین به دو گروه از مسلمانان اشاره می‌کند که نزدیک بود دلسرد شوند و عقب‌نشینی کنند، و سرانجام به ترک مواضع تیراندازان اشاره دارد که از سر حرص برای به دست آوردن غنیمت چنین کردند. رفتار نمونه‌وار برخی مسلمانان در میدان نبرد، لشکر مسلمانان را از پایان تلخ و ناامیدکننده‌ای که در انتظارشان بود نجات نداد. این نتیجه، نتیجه نقص‌هایی در صفوف آنان و آشفتگی در اندیشه‌شان بود.

The sūrah takes up the discussion of the battle in which, though they were close to victory, the Muslims did not prevail. It begins with a reference to the hypocrite `Abdullāh ibn Ubayy and his followers, who put their own selfish interests ahead of the interests of the faith. It alludes to the two Muslim groups who almost lost heart and withdrew, and concludes with the archers’ desertion of their positions, driven by greed in pursuit of booty. The exemplary conduct of some Muslims on the battlefield did not spare the Muslim camp the final and dismal outcome. This was the result of flaws in their ranks and confusion in their thinking.

پیش از آنکه این سوره به تحلیل و بررسی رویدادهای احد بپردازد، مسلمانان به یاد پیروزی‌شان در نبرد بدر یادآوری می‌شوند. این امر به ایشان فرصت می‌دهد تا دو وضعیت را با یکدیگر مقایسه کنند و درباره‌ی ریشه‌ها و نتایج پیروزی و شکست، و نیز درباره‌ی نقاط ضعف و قوت خودشان اندیشه کنند.

Before the sūrah goes on to analyse and review the events of Uĥud, however, the Muslims are reminded of their victory at the Battle of Badr. This provides them with the opportunity to compare the two situations and to reflect on the root causes and results of both victory and defeat, as also on their own weaknesses and strengths.

آنان باید دریابند که پیروزی و شکست، نتیجه‌ی تقدیر الهی است که برای هدفی مشخص و از پیش تعیین‌شده رخ می‌دهد. باید باور داشته باشند که سرانجام، همه‌چیز در تمام احوال به دست خداست. سوره در این زمینه می‌فرماید:

They have to realise that victory and defeat are the result of Divine providence, brought about for a specific, predetermined purpose. They have to believe that, after all, everything is in God’s hands in all circumstances. The sūrah says in this respect:

خداوند در بدر، آنگاه که به شدت ناتوان بودید، به شما پیروزی داد. پس از خداوند پروا کنید، باشد که سپاسگزار باشید. و هنگامی که به مؤمنان گفتی: «آیا برای شما کافی نیست که پروردگارتان سه هزار فرشته فرو فرستد تا یاریتان کنند؟

God gave you victory at Badr when you were utterly weak. Therefore fear God, that you may have cause to be grateful. You said to the believers: “Is it not enough for you [to know] that your Lord should send down three thousand angels to support you?

قبل از آنکه این سوره به ذکر مشخص جنگ اُحُد بپردازد، بخش کوتاهی شامل هفت آیه وجود دارد که درباره ربا و معاملات ربوی، اطاعت از خداوند و پیامبرش، انفاق در راه خدا در زمان‌های رفاه و سختی، نظام تعاونی اسلامی در برابر نظام ربوی ظالمانه، مهار کردن خشم، بخشیدن اشتباهات دیگران، دعا برای آمرزش از خداوند و بازگشت به سوی او با توبه در هنگام ارتکاب خطا سخن می‌گوید.

Before the sūrah moves on to refer specifically to the Battle of Uĥud, we have a short passage of seven verses which speak about usury and its transactions, obeying God and His Messenger, spending money in God’s cause at times of prosperity and adversity, the Islamic co-operative system as opposed to the evil usurious system, controlling one’s anger, forgiving other people’s mistakes, praying to God for forgiveness and turning to Him in repentance when a mistake is committed.

این دستورات درست پیش از بحث درباره رویارویی نظامی بیان می‌شوند و به‌طور ضمنی به یکی از ویژگی‌های بنیادین دین اسلام اشاره دارند.

These directives are given immediately before the discussion of the military confrontation by way of implicit reference to a basic characteristic of the Islamic faith.

اسلام نظامی واحد و جامع است که برای هر جنبه‌ی زندگی انسان برنامه دارد و هر فعالیت انسانی را حول یک ارزش اساسی می‌چرخاند، یعنی تسلیم در برابر خدا که با پرستش تنها او و وقف کردن همه‌ی امور زندگی انسان به او نمایانده می‌شود. در هر عرصه‌ی زندگی انسان، نخست باید از آنچه خدا به ما فرمان داده آگاه شویم و با میل و رغبت به فرمان او عمل کنیم. اینکه این دستورها در این سوره این‌گونه کنار هم آمده‌اند، اشاره‌ی روشنی است به این که همه‌ی جنبه‌های فعالیت انسانی با یکدیگر در ارتباط متقابل‌اند و این وابستگی متقابل تأثیر قابل توجهی بر مجموع کل فعالیت انسانی دارد.

Islam is a single and comprehensive system which caters for every aspect of human life and makes every human activity revolve around one essential value, namely, submission to God as represented by worshipping Him alone and dedicating everything in human life to Him. In every sphere of human life, we must first make sure of what God bids us and willingly do His bidding. The fact that these instructions are so grouped together in the sūrah is a clear reference to the fact that all aspects of human activity are mutually interdependent, and their interdependence has a considerable effect on the total sum of human activity.

اسلام انسان را به عنوان یک کلِ واحد در نظر می‌گیرد. این نظام تمامِ زندگیِ جامعهٔ مسلمانان را به شکلی کاملاً فراگیر سامان می‌دهد؛ شیوه‌ای که آن را بر هر راه‌حل پاره‌پاره‌ای ترجیح می‌دهد. از همین منظر باید به این ترکیب نگریست: از یک سو آمادگی برای رویارویی نظامی، و از سوی دیگر پاکیزه‌ساختن جان‌ها و دل‌ها، مهار کردن خواسته‌های نفسانی، و گسترش مهر و دوستی در درون جامعه. همهٔ این جنبه‌ها بر یکدیگر اثر متقابل دارند. هنگامی که هر یک از این دستورها را جداگانه و به تفصیل بررسی کنیم، ناگزیر به نقش اساسی آن‌ها در زندگیِ جامعهٔ مسلمانان و تأثیرشان بر توان و قابلیت‌های این جامعه در میدان نبرد، و نیز در همهٔ عرصه‌های دیگر زندگی، پی خواهیم برد.

ای مؤمنان، ربا را چند برابر چند برابر نخورید.

Believers, do not gorge yourselves on usury, doubling (your money] again and again.

از خدا بترسید، باشد که رستگار شوید. و از آتشی که برای کافران آماده شده است بپرهیزید؛ و خدا و پیامبر را اطاعت کنید، باشد که مشمول رحمت گردید. (آیات ۱۳۰ تا ۱۳۲)

Have fear of God, so that you may prosper. Guard yourselves against the Fire which has been prepared for the unbelievers; and obey God and the messenger, that you may be graced with mercy. (Verses 130-2)

در تفسیر خود بر آیات ۲۷۵ تا ۲۸۱ سوره ۲، با عنوان البقرة یا گاو، درباره موضوع ربا به تفصیل بحث کرده‌ایم. در اینجا تنها به‌طور مختصر درباره موضوع افزایش مبلغ اصلی وام تفسیر می‌کنیم. برخی افراد در زمان ما می‌خواهند این آیه را به گونه‌ای تفسیر کنند که آنچه خدا حرام کرده است را حلال جلوه دهند. آنان می‌گویند که این نهی تنها به ربای فزاینده‌ای محدود است که به افزایش مکرر مبلغ اصلی پول منجر می‌شود. افزون بر این ادعا می‌کنند که نرخ‌های بهره‌ای مانند ۴، ۵، ۷ یا ۹ درصد و نرخ‌های مشابه، به چنین افزایشی منجر نمی‌شوند. از این رو، استدلال می‌کنند که آنها در نهی ربا داخل نیستند.

We have discussed the subject of usury in detail in our commentary on verses 275- 81 of sūrah 2, entitled al-Baqarah, or The Cow. Here we will only briefly comment on the subject of multiplication of the principal sum of a loan. Some people in our modern times want to manipulate this verse in order to make lawful what God has forbidden. They say that the prohibition is limited only to excessive usury which leads to the multiplication of the principal amount of money time after time. They further claim that rates of interest of 4, 5, 7 or 9 per cent and similar rates do not lead to any such multiplication. Hence, they argue, they are not included in the prohibition of usury.

بیایید با این نکته آغاز کنیم که اشاره به دوچندان شدن صرفاً توصیفی از چیزی است که در زندگی آن زمان رخ می‌داد. این اشاره شرطی برای جاری شدن حکم تحریم نیست. عبارت قرآنی در سورۀ البقرہ، یعنی سورۀ دوم، تحریم روشنی بر هر نوع ربا دارد. این آیه خطاب به مؤمنان است و به آنان فرمان می‌دهد: «آنچه از ربا باقی مانده است رها کنید.» (۲: ۲۷۸) این حکم بدون هیچ قیدی، بر هر چه بیش از اصل مال باشد اطلاق می‌شود.

Let us begin by stating clearly that the reference to multiples is simply a description of something that was happening in life. It is not a condition for the prohibition to operate. The Qur’ānic statement in sūrah 2, The Cow, makes a clear prohibition of all usury. It addresses the believers and bids them “give up what remains outstanding of usury.” (2: 278) It applies to all that exceeds the principal amount, without qualification.

اب جب ہم اس اصول کو قائم کر چکے ہیں تو اس کی توضیح کے بارے میں بھی ہمیں ایک بات کہنی ہے۔ درحقیقت یہ جزیرۂ عرب میں تاریخ کے ایک خاص مرحلے پر رائج سودی لین دین کی توصیف نہیں ہے۔ یہ خود سودی نظام کی، شرح سود سے قطع نظر، ایک مکروہ توصیف ہے۔ جب کوئی مالیاتی نظام سود پر قائم ہوتا ہے تو مالی گردش اسی کے گرد گھومنے لگتی ہے۔ ہمیں یاد رکھنا چاہیے کہ سودی لین دین نہ تو منفرد اور الگ تھلگ ہوتے ہیں اور نہ ہی سادہ۔ وہ بار بار ہونے والے بھی ہوتے ہیں اور مرکب بھی۔ جب ہم ان دونوں پہلوؤں کے ساتھ وقت کا عنصر شامل کرتے ہیں تو معلوم ہوتا ہے کہ یہ لازماً اصل رقم کو بار بار بڑھاتے چلے جاتے ہیں۔

پاداشی که ارزش رقابت دارد به سوی آمرزش پروردگارتان و بهشتی که پهنایش آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است، شتاب کنید؛ همانان که در فراخی و تنگی انفاق می‌کنند، و خشم خود را فرومی‌خورند، و از مردم درمی‌گذرند. و خدا نیکوکاران را دوست دارد. (آیات ۱۳۳-۱۳۴)

A Reward Worth Competing For Hasten, all of you, to the achievement of your Lord’s forgiveness, and a paradise as vast as the heavens and the earth, prepared for the God-fearing, who spend [in His way] in time of plenty and in time of hardship, and restrain their anger, and forgive their fellow men. God loves the benevolent. (Verses 133-4)

ربا کی حرمت سورۃ البقرہ میں، جو اس سے پہلے ہے، زیادہ جامع اور زیادہ تفصیل کے ساتھ بیان ہوئی ہے۔ جلد اول میں ان آیات پر ہماری گفتگو کے دوران ہم نے نشان دہی کی تھی کہ جب سورت ربا کی حرمت بیان کرتی ہے تو وہ رضاکارانہ صدقے کی بھی تعریف کرتی ہے، کیونکہ یہ دونوں معاشی نظام کے اندر سماجی تعلقات کے دو متضاد طرزِ عمل کی نمائندگی کرتے ہیں۔

The prohibition of usury is stated more comprehensively and in greater detail in the preceding sūrah al-Baqarah, or The Cow. In our discussion of those verses in Volume I, we noted that when the sūrah states the prohibition of usury, it also speaks highly of voluntary charity since the two represent opposite approaches to social relations within the economic system.

اینها برجسته‌ترین ویژگی‌های دو نظام کاملاً متضاد هستند: نظامی که بر ربا استوار است و نظامی که بر پایه‌ی همکاری تعاونی بنا شده است. در اینجا نیز می‌بینیم که پس از منع ربا، بر فضیلت انفاق داوطلبانه در زمان‌های رفاه و سختی یکسان تأکید شده است.

They are the most prominent characteristics of two diametrically opposed systems: the one based on usury the other on the cooperative system. Here again we find that the prohibition of usury is followed by an emphasis on the virtue of voluntary spending at times of prosperity and hardship alike.

این آیات ربای را به‌طور قطعی حرام می‌کنند، مؤمنان را از آتشی که برای کافران آماده شده است برحذر می‌دارند و آنان را فرا می‌خوانند که همواره از خدا بترسند، به این امید که مورد رحمت او قرار گیرند و به رستگاری دست یابند. بلافاصله پس از آن، فرمان داده می‌شود که برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و ورود به بهشتی که پهنای آن آسمان‌ها و زمین است، شتاب کنید. گفته می‌شود که این بهشت برای پرهیزگاران آماده شده است. «نخستین ویژگی‌ای که در اینجا برای این گروه از مردم بیان می‌شود این است که آنان "در توانگری و تنگدستی انفاق می‌کنند." بنابراین، آنان گروهی کاملاً متفاوت با کسانی هستند که با ربا خود را سیر می‌کنند و بی‌آنکه خود تلاشی کرده باشند، ثروتشان را افزایش می‌دهند. ویژگی‌های دیگر ایشان نیز چنین تعریف شده است: "همگی به سوی آمرزش پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن آسمان‌ها و زمین است، شتاب کنید؛ بهشتی که برای پرهیزگاران آماده شده است، همان کسانی که در توانگری و تنگدستی انفاق می‌کنند، و خشم خود را فرو می‌برند، و از مردم درمی‌گذرند. و خدا نیکوکاران را دوست دارد.»

و آنان که چون کار زشتی کنند یا به خود ستم روا دارند، خدا را یاد می‌کنند و برای گناهان خویش آمرزش می‌طلبند — و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد؟ — و آگاهانه بر آنچه کرده‌اند پافشاری نمی‌کنند. اینانند که پاداششان آمرزشی از جانب پروردگارشان است و باغ‌هایی که از زیر آنها نهرها جاری است، در آن جاودانه خواهند ماند. چه نیکوست پاداش کسانی که [نیکو] عمل می‌کنند. (آیات ۱۳۵-۱۳۶)

Those who, when they commit a gross indecency or wrong themselves, remember God and pray for the forgiveness of their sins — for who but God can forgive sins? — and do not knowingly persist in doing the wrong they may have done. These shall have the reward of forgiveness by their Lord, and gardens underneath which rivers flow, where they shall abide. Excellent is the reward for those who labour [well]. (Verses 135-6)

این ویژگی دیگری از پرهیزگاران است که در اینجا برجسته شده است: آنان کسانی هستند که هرگاه به گناه لغزش کنند، از خدا طلب آمرزش می‌کنند و مراقب‌اند که آگاهانه از فرمان‌های خدا سرپیچی نکنند. این دین چقدر مهربان است! پیش از آنکه خداوند مردم را به مهربانی نسبت به یکدیگر فرا خواند، خود، که منزه است در بزرگی‌اش، یکی از جلوه‌های مهربانی خویش را که خود آنان گیرندهٔ آن هستند به ایشان نشان می‌دهد، تا بیاموزند.

Another quality of the God-fearing is highlighted here. They are those who seek forgiveness whenever they slip into sin and make sure of not knowingly disobeying God’s orders. How compassionate this religion is. Before He calls on people to be compassionate to one another, God, limitless is He in His glory, shows them one aspect of His own compassion of which they themselves are the recipients, so that they may learn.

در اصطلاح اسلامی، پرهیزگاران از نخبگان مؤمنان به شمار می‌آیند. با این حال، رحمت و مهربانی خداوند کسانی را نیز در بر می‌گیرد که پس از ارتکاب فحشای آشکار، خدا را یاد می‌کنند، یا به خویشتن ستم می‌کنند و برای آمرزش گناهانشان از او طلب مغفرت می‌نمایند. عبارت «فحشای آشکار» شامل زشت‌ترین همه گناهان می‌شود. اما این دین ما چنان بردبار و بخشنده است که نه کسانی را که به ژرفای آن گناهان فرو می‌افتند طرد شده به شمار می‌آورد، و نه آنان را از رحمت خداوند محروم می‌سازد. حتی آنان در پایین‌ترین مرتبه میان مؤمنان قرار داده نمی‌شوند. بلکه به مرتبه نخبگان، یعنی پرهیزگاران، ارتقا می‌یابند، تنها به یک شرط. این شرط آن است که خدا را یاد کنند و از او بخواهند گناهانشان را ببخشد، که بر ستم خود پافشاری نکنند، در حالی که می‌دانند آن کار گناه است، و که بی‌شرمانه از گناهانی که مرتکب شده‌اند فخر نفروشند. به بیان دیگر، باید در چارچوب بندگی خدا و تسلیم مطلق در برابر او باقی بمانند.

In Islamic terminology, the God-fearing are among the elite of believers. God’s compassion and mercy, however, include among them those who remember God after committing a gross indecency or who wrong themselves and pray to Him for forgiveness of their sins. The term “gross indecency” includes the most ghastly of all sins. This religion of ours, however, is so tolerant that it neither considers those who sink to its depth as outcasts, nor deprives them of God’s mercy. They are not even given the bottom rank among the believers. Rather, they are elevated to the rank of the elite, the God-fearing, on one condition only. That condition is that they should remember God and pray to Him to forgive their sins, that they should not persist with their wrongdoing, knowing that it is sinful, and that they should not unashamedly boast about the sins they have committed. In other words, they should remain within the framework of servitude to God and ultimate submission to Him.