سوره در تاریخ‌نگاری‌های خود بر محور یگانگی خداوند متمرکز بوده است. در تمام این روایت‌ها، پیامبران خدا حقیقت یگانگی خدا را به قوم خود تأکید می‌کردند و آنان را از شریک قرار دادن برای او بر حذر می‌داشتند. در هر یک از این روایت‌ها می‌بینیم که هشدارهای آن پیامبران چگونه تحقق یافت. اکنون سوره به بحث محوری یگانگی خداوند از زاویه‌ای دیگر می‌پردازد که به‌ویژه به سرشت انسان، آن‌گونه که خدا آفریده است، مربوط می‌شود. سوره از پیمانی استوار سخن می‌گوید که پیامدهای گسترده‌ای برای سرشت انسان و ساختار آن دارد. در حقیقت، پذیرش خدا به‌عنوان تنها پروردگار جهان در سرشت انسان ریشه دارد؛ سرشتی که با هستی خود و با آنچه در ژرفای دلش احساس می‌کند، به آن اقرار می‌کند. فرستادگان الهی یادآوری‌ها و هشدارهایی برای کسانی می‌آورند که از سرشت اصلی خود منحرف شده‌اند. ایمان به یگانگی خدا، موضوع اساسی پیمانی میان سرشت انسان و آفریدگار انسان‌هاست. از این رو، آنان حتی اگر خدا هیچ فرستاده‌ای برای یادآوری و هشدار به سویشان نمی‌فرستاد، هیچ توجیهی برای شکستن این پیمان ندارند. اما این فضل خداست که اقتضا می‌کند انسان‌ها تنها به سرشت خود واگذارده نشوند، زیرا ممکن است آن منحرف شود، و نه تنها به عقل خود، زیرا ممکن است به خطا رود.

The historical accounts given in this sūrah have centred on the theme of God’s oneness. In all these accounts, God’s messengers emphasized the truth of God’s oneness to their peoples, and warned them against associating partners with Him. In each account we see how the warnings of those messengers came to pass. Now the sūrah moves on to deal with the central issue of God’s oneness from a different angle, which refers particularly to human nature as created by God. It speaks of a firm pledge with far-reaching implications for human nature and its constitution. Indeed, acknowledging God as the only Lord in the universe is ingrained in human nature, which admits to it by its very existence and by what it feels deeply at heart. Divine messengers bring reminders and warnings to those who deviate from their essential nature. Believing in God’s oneness is the basic issue of a covenant between human nature and the Creator of human beings. Therefore, they have no justification for breaking this covenant, even if God did not send them any messenger to remind and warn them. But it is God’s grace that dictates that human beings should not be left to their nature alone, because it may deviate, or to their minds because they may err.

از این رو، خداوند پیامبرانی را به سوی ایشان فرستاد تا به آنان مژده دهند و بیم دهند، تا مردم پس از فرستادن آن پیامبران، در برابر خداوند هیچ حجتی نداشته باشند.

Hence, He sends them messengers to bring them happy news and to warn them so that people may not have an argument to press against God after He sent them those messengers.

در این بخش، سوره از زاویهٔ یکتایی خداوند چند مسیر را دنبال می‌کند. نخستین آنها روایتی است که به گفتهٔ برخی گزارش‌ها، به وضعیتی در گذشتهٔ تاریخ بنی‌اسرائیل اشاره دارد. به‌طور دقیق‌تر، این روایت از نوعی از مردم سخن می‌گوید که ممکن است در هر زمان و مکانی وجود داشته باشند. در هر جامعه یا نسلی، کسانی را می‌یابیم که دانش کافی دارند تا آنان را به حقیقت رهنمون شود و به هدایت راه یابند، اما با این حال دانش خود را نادیده می‌گیرند و همچون کسانی که از هر دانشی بی‌بهره‌اند، در گمراهی فرو می‌روند. در واقع، دانش خودشان بر بدبختی و انحرافشان می‌افزاید، زیرا از ایمانی که دانش را به چراغ راهنما بدل می‌کند، تهی مانده‌اند.

و پروردگارت از پشت فرزندان آدم، ذریه‌ی ایشان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه گرفت: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: «آری، گواهی می‌دهیم.» [این کار را کرد] تا مبادا روز قیامت بگویید: «ما از این بی‌خبر بودیم.» یا بگویید: «پدران ما پیش از این شریک برای خدا قرار دادند و ما فرزندانی بودیم که پس از ایشان آمدیم. آیا ما را به خاطر کارهای باطلِ آن مبطلان هلاک می‌کنی؟» این‌گونه آیات خود را به روشنی بیان می‌کنیم، باشد که بازگردند. (آیات ۱۷۲ تا ۱۷۴)

Your Lord brought forth their offspring from the loins of the children of Adam, and called them to bear witness about themselves. [He said]: “Am I not your Lord?” They replied: “Yes, indeed, we bear witness to that.” [This He did] lest you should say on the Day of Resurrection, “We were truly unaware of this;” or lest you say, It was our forefathers who, in times gone by, associated partners with God, and we were only their late offspring. Will You destroy us on account of what those inventors of falsehood did?” Thus We make plain Our revelations so that they may return [to the right path]. (Verses 172-174)

در این بخش کوتاه، مسئلهٔ محوریِ ایمان و سرشت انسانی در صحنه‌ای بی‌نظیر و زنده به تصویر کشیده شده است؛ صحنه‌ای که نسل‌های آیندهٔ دوردست را نشان می‌دهد، در حالی که هنوز در صلب آدمیان قرار دارند و پیش از آنکه در این جهان مشهود پدیدار شوند. همهٔ ایشان در برابر آفریدگارشان گرد آمده‌اند و او از آنان می‌پرسد:

In this short passage we have the central issue of faith and human nature portrayed in a uniquely vivid scene that shows the generations of the faraway future, as they are still in the loins of human beings, before they make their appearance in this visible world. All of them are gathered in front of their Creator who asks them:

«آیا من پروردگار شما نیستم؟» (آیه ۱۷۲) همه‌ی آنان ربوبیت او را می‌پذیرند، جایگاه خود را به‌عنوان بندگان مطیع و مقام او را به‌عنوان تنها پروردگار اعتراف می‌کنند. آنان در برابر آفریدگار بزرگ، بیش از ذرات کوچکی که در کف دست او قرار دارند نیستند.

“Am I not your Lord?” (Verse 172) They all acknowledge His Lordship, admit their position as obedient servants and His status as the only Lord. They are no bigger than small atoms held in the hand of the great Creator.

این صحنه‌ای شکوهمند است که هیچ معادلی در زبان انسانی و در تصویرسازی‌های خیالی آن وجود ندارد. شگفتی این صحنه زمانی بیشتر می‌شود که ذهن ما تلاش کند، تا جایی که می‌تواند، آن را مجسم کند؛ در حالی که این سلول‌های بی‌شمار گرد آورده و بیرون آورده می‌شوند. سپس، به سبب ویژگی‌های فطری که خداوند در آن‌ها نهاده، به‌عنوان موجوداتی خردمند خطاب قرار می‌گیرند. آن‌ها همچون موجودات خردمند پاسخ می‌دهند، جایگاه و موقعیت خود را می‌پذیرند و در حالی که هنوز در صلب نیاکانشان هستند، پیمان می‌دهند. ما با تأمل در این صحنه باشکوه، و با نگاه به این سلول‌های کوچک که هر یک حامل یک زندگی بالقوه‌اند، سرشار از شگفتی می‌شویم. هر یک بذر یک انسان کامل است، با ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد، که منتظر اجازه برای رشد کردن و ظاهر شدن در شکل ویژه‌ای است که در جهان آخرت برای آن در نظر گرفته شده است. این سلول پیمان خود را می‌دهد و پیش از آنکه به این جهان ما پا بگذارد، وارد عهد و میثاقی می‌شود.

حدیث‌هایی که ابن کثیر آن‌ها را مؤید این آیهٔ قرآن می‌داند، در اینجا نقل می‌شود. بخاری و مسلم هر دو در صحیح خود حدیثی را از ابوهریره روایت می‌کنند که پیامبر ﷺ فرمود: «هر انسانی بر فطرت پاک زاده می‌شود. [در روایتی آمده است: هر انسانی بر این دین زاده می‌شود.] سپس پدر و مادرش او را یهودی، نصرانی یا مجوسی می‌کنند.» حدیثی که مسلم روایت کرده است، از قول پیامبر ﷺ نقل می‌کند که: «خداوند می‌فرماید: بندگانم را بر دین خالص آفریدم، سپس شیطان‌ها به سراغ آنان آمدند و ایشان را از دینشان منحرف کردند و آنچه را من حلال کرده بودم بر آنان حرام ساختند.» اَسوَد بن سَریع، یکی از یاران پیامبر ﷺ از قبیلهٔ بنی سعد، گزارش می‌دهد: «در چهار غزوه همراه رسول خدا بودم. یک بار قوم ما جنگجویان دشمن را کشتند و کودکانشان را نیز مورد حمله قرار دادند. پیامبر ﷺ چون این را شنید بسیار خشمگین شد و آنان را سرزنش کرد و فرمود: چرا برخی مردم به کودکان حمله می‌کنند؟ مردی گفت: ای رسول خدا، آیا آنان فرزندان مشرکان نیستند؟ فرمود: بهترین شما از مشرکان زاده شده‌اند. بدانید که هر انسانی بر دین درست زاده می‌شود و تا زمانی که بتواند خود را بیان کند بر همان حال است. سپس پدر و مادرش او را یهودی یا نصرانی می‌کنند.» از سوی خود، ما این احتمال را رد نمی‌کنیم که رویدادی که در این آیهٔ قرآن آمده، همان‌گونه که توصیف شده، یعنی به‌طور حقیقی و لفظی واقع شده باشد: «و هنگامی که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، فرزندانشان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه گرفت.» (آیهٔ ۱۷۲) ما بر این باوریم که چنین امری به آسانی می‌تواند رخ داده باشد، چنان‌که خداوند آن را وصف کرده است، زیرا هیچ چیز مانع از وقوع آن در آنجا که خدا بخواهد نیست. با این حال، همزمان تفسیری را که ابن کثیر بیان کرده و دیگر عالمان آن را پذیرفته‌اند، نیز رد نمی‌کنیم. به هر حال، می‌توان نتیجه گرفت که میان طبیعت انسان و خود خداوند پیمانی وجود دارد که طبیعت انسان بر یگانگی او گواهی می‌دهد و همواره بر آن خواهد بود. این بدان معناست که جوهره یکتایی خداوند در طبیعت انسان به‌خوبی استوار شده است و هر فرزند انسانی با این گرایش روشن زاده می‌شود. این گرایش تنها زمانی از آن منحرف می‌شود که عاملی بیرونی با دستکاری آن استعداد دوگانه‌ی انسان، یعنی آمادگی‌اش برای پیروی از هدایت درست یا انحراف از آن، طبیعتش را تباه کند.

The ĥadīths to which Ibn Kathīr refers as confirming this Qur’ānic statement are quoted here. Both al-Bukhārī and Muslim relate in their authentic collections, the Şahīh, a ĥadīth narrated by Abū Hurayrah who quotes the Prophet as saying: “Every human being is born with upright nature. [One version puts the statement as: every human being is born believing in this faith.] His parents then make him a Jew, a Christian, or a Magian.” A ĥadīth related by Muslim quotes the Prophet as saying: “God says I have created My servants following the pure faith. Satans then assaulted them and removed them from their faith, forbidding them what I have made lawful.” Al-Aswad ibn Sarī`, one of the Prophet’s companions who belonged to the Sa`d clan reports: “I joined God’s Messenger in four expeditions. Once, when our people had killed enemy fighters, they also attacked their children. On hearing this, the Prophet was very angry and rebuked them, saying: ‘How is it that some people attack children?’ One man said: ‘Messenger of God, are they not the children of unbelievers?’ He said: `The best among you have been born to unbelievers. Let it be known that every human being is born following the right faith. He will continue to do so until he is able to express himself. His parents then make of him a Jew or a Christian.’” For our part, we do not exclude the possibility that the event related in this Qur’ānic verse took place as is described, i.e. literally: “Your Lord brought forth their offspring from the loins of the children of Adam, and called them to bear witness about themselves.” (Verse 172) We believe that it could easily happen as God has described, because there is nothing to stop it happening when God wills. But at the same time we do not exclude the interpretation outlined by Ibn Kathīr and approved by other scholars. At any rate, we can conclude that there is a pledge made by human nature to God Himself, declaring that human nature believes in His oneness and will continue to do so. This means that the essence of God’s oneness is well established in human nature, and every human child is born with this clear tendency. It deviates from it only when an external factor corrupts its nature by the manipulation of the dual susceptibility of human beings to follow right guidance or to deviate from it.

سوره سپس نمونه‌ای از پیامدهای عملی انحراف از فطرت سالم انسانی را بیان می‌کند: خیانت به پیمان الهی و رها کردن آیات خداوند پس از آن‌که آن‌ها را آموخته است. این نمونه از طریق شخصی نشان داده می‌شود که آیات خداوند به او داده شده است؛ آیاتی روشن، مستقیم و آسان برای درک. با این حال، او آن‌ها را کنار می‌گذارد، روی‌گردان می‌شود، به زندگی این دنیا می‌چسبد و از هوای نفس خود پیروی می‌کند. این یعنی او نه پیمان نخستین خود را ادا می‌کند و نه از آیات روشنی که هدایت آشکار به او می‌دهند پیروی می‌کند. از این رو، شیطان بر او چیره می‌شود و او از سوی خداوند طرد شده و از امنیت و آرامش بهره‌مند نمی‌گردد.

The sūrah then gives an example of the practical effects of deviation from sound human nature, betraying its covenant and abandoning God’s revelations after having learnt them. The example is shown through a person who has been given God’s revelations, plain, direct and easy to grasp. However, he discards them, turning away, clinging to the life of this world and following his desire. This means that he neither fulfils his first covenant nor follows the revelations providing him with clear guidance. Hence, Satan overpowers him and he stands rejected by God, unable to enjoy security or peace.

در شیوهٔ بی‌همتای خود، قرآن کریم این مثال را با این عبارات توصیف نمی‌کند. بلکه آن را در صحنه‌ای بسیار پویا قرار می‌دهد، با حرکتی شدید، خطوطی متمایز و واکنش‌هایی روشن که هم تأثیر زندگی پرجنب‌وجوش را در بر دارد و هم تأثیر سبکی بسیار الهام‌بخش: «بر آنان داستان کسی را بخوان که آیات خود را به او دادیم، پس از آن، آن‌ها را رها کرد.»

In its inimitable style, the Qur’ān does not describe this example in such terms. It brings it within a very lively scene, with violent movement, distinctive lines, clear reactions combining both the effect of a bustling life with that of a highly inspiring style: “Tell them of the man to whom We give Our revelations, and who then discards them.

شیطان به او می‌رسد و او، مانند بسیاری دیگر، به گمراهی می‌افتد. اگر می‌خواستیم، با آن آیات او را بالا می‌بردیم، اما او به زمین می‌چسبد و تسلیم هوای نفس خویش می‌شود. او را می‌توان به سگ تشبیه کرد: هر قدر او را برانی، زبان از دهان آویزان کرده و نفس‌نفس‌زنان دور می‌شود، و اگر رهایش کنی، باز هم نفس‌نفس‌زنان می‌رود. کسانی که آیات ما را تکذیب می‌کنند نیز همین‌گونه‌اند. پس این داستان‌ها را برایشان بازگو کن، شاید که پند گیرند. چه بد است مثال کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و به خویشتن ستم می‌کردند.

Satan catches up with him and he strays, like many others, into error. Had We so willed, We would have exalted him by means of those (revelations), but he clings to the earth and succumbs to his desires. He may be compared to a dog: no matter how you drive him off he pants on away, and if you leave him alone, he still pants on. That is what the people who reject Our revelations are like. Tell them, then, such stories, so that they may take heed. A dismal example is that provided by those who reject Our revelations; for it is against their own selves that they are sinning.” (Verses 175-177)

روایاتی وجود دارد که می‌گوید این آیات درباره مردی از فلسطین سخن می‌گویند که پیش از ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس، زندگی بسیار پرهیزگارانه‌ای داشت. این روایات با جزئیات فراوان توصیف می‌کنند که او چگونه از حق منحرف شد و سپس آن را کاملاً رد کرد. هیچ‌کس که روایات متعددی را که از کتاب‌های تاریخ یهود گرفته شده و برخی از آن‌ها به تفسیرهای قرآن راه یافته‌اند بررسی کرده باشد، نمی‌تواند این احتمال را نادیده بگیرد که داستان این شخص نیز یکی دیگر از همان روایات غیرمعتبر باشد. اطمینان یافتن از همه جزئیاتی که در این داستان آمده، ممکن نیست. افزون بر این، این روایات دارای تناقضات فراوانی هستند که ما را ناگزیر می‌کند با احتیاط بسیار به آن‌ها بنگریم. برخی روایات حاکی از آن‌اند که این مرد از بنی‌اسرائیل بوده و نامش «بلعام بن باعوراء» بوده است. همچنین گفته شده که او از فلسطینیان نیرومند بوده است.

There are reports which tell that these verses speak of a man from Palestine who used to lead a very pious life, prior to the arrival of the Children of Israel in the Holy Land. These reports describe in great detail how he deviated from the truth and then rejected it altogether. No one who has studied the numerous reports that have been derived from the books of Jewish history, some of which found their way into the commentaries on the Qur’ān, could discount the possibility that the story of this person is just another of these unauthentic reports. It is impossible to be certain of all the details that are given in this story. Moreover, these reports suffer from a great deal of contradiction, compelling us to approach them very cautiously. Some reports suggest that the man belonged to the Children of Israel, and that his name was Bel`am ibn Bā`ūrā’. It is also reported that he belonged to the powerful Philistines.

اما در برخی روایات دیگر گفته شده که او مردی عرب به نام امیة بن ابی الصلت بوده است.

Yet in some other reports he is said to have been an Arab named Umayyah ibn alŞalt.

گفته شده که این توصیف حتی بر مردی منطبق است که هم‌عصر پیامبر ﷺ بوده و نامش ابوعامر بوده که لقب «الفاسق» یعنی «متجاوز» را به دست آورده است. گزارش‌های دیگری می‌گویند که او هم‌عصر پیامبر موسی بوده، و برخی دیگر یادآور می‌شوند که او در زمان یوشع زندگی می‌کرده، همان کسی که با بنی‌اسرائیل با فلسطینیان جنگید و آنان را شکست داد.

It is even suggested that the description applies to a man who was contemporary with the Prophet and that his name was Abū `Āmir who earned the title, ‘al-Fāsiq’, which means `the transgressor’. Other reports suggest that he was a contemporary of the Prophet Moses, while still others mention that he lived at the time of Joshua, who, with the Israelites, fought the Philistines and defeated them.

این واقعه زمانی رخ داد که بنی‌اسرائیل پس از آن‌که با موسی از ورود به فلسطین سر باز زده بودند، چهل سال را در بیابان سپری کرده بودند. قرآن گزارش می‌دهد که آنان در آن هنگام به پیامبر موسی گفتند: «تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما اینجا می‌نشینیم.» ({۵: ۲۴}) همچنین گفته شده که وحیی که به این مرد داده شد، شامل بزرگ‌ترین نام خداوند بود که اجابت هر دعایی را تضمین می‌کند. از سوی دیگر، گفته شده که به او کتاب آسمانی داده شد و خود او پیامبر بود. جزئیات متناقض دیگری نیز ذکر شده است.

اینجا نمونه‌ای از علمی را می‌بینیم که در برابر فشار هوس‌ها پشتیبانی و حفاظتی به دست نمی‌دهد. بنابراین، کسی که چنین علمی دارد، با این حال به زمین چسبیده می‌ماند، ناتوان از رهایی از جاذبه‌های آن، و بدین ترتیب در برابر هوس‌هایش تسلیم می‌شود. آنگاه شیطان به او می‌رسد و با افساری که از همین هوس‌ها ساخته شده، او را می‌کشاند.

What we have here is an example of knowledge that does not provide support or protection against the pressure of desires. Therefore, the person who has such knowledge will nevertheless cling to the earth, unable to free himself from its attractions, and will thus succumb to his desires. Satan then catches up with him and leads him by a leash made of such desires.

چون صرف دانش برای حفاظت کافی نیست، قرآن می‌کوشد جان‌های مسلمانان و زندگی اسلامی را بر پایه دانشی شکل دهد که در قالب ایمان صورت‌بندی شده و انگیزه‌ی عمل در زندگی روزمره را فراهم می‌آورد. روش قرآنی ایمان را به‌صورت نظریه‌ای برای مطالعه ارائه نمی‌دهد. چنین دانشی نه در وجدان انسان‌ها اثر عملی دارد و نه در زندگی. انسان را در دفع شیطان و نیرنگ‌های او یاری نمی‌کند، و گاه حتی کار شیطان را آسان می‌سازد.

Because mere knowledge is not sufficient for protection, the Qur’ān tries to shape Muslim souls and Islamic life on the basis of knowledge formulated into a faith that provides the motive for implementation in everyday life. The Qur’ānic method does not present the faith in the form of a theory to be studied. Such knowledge has no practical effect, either in people’s consciences or in life. It does not help man to repel Satan and his schemes. Indeed, it sometimes facilitates Satan’s work.

نه قرآن ایمان اسلامی را به صورت مجموعه‌ای از مطالعات درباره نظام‌های حقوقی یا اقتصادی اسلام، یا مطالعات در دیگر رشته‌های مربوط به جهان هستی یا روح انسان ارائه می‌دهد. بلکه آن را به‌عنوان ایمانی زنده ارائه می‌دهد که به دل‌ها و اندیشه‌های مردم حیات می‌بخشد و پیروانش را به سوی معیاری والاتر برمی‌انگیزد. هنگامی که این ایمان در دل انسانی استوار شد، به او انگیزه می‌دهد تا آن را در عمل پیاده کند. این ایمان سامانه دریافت و پاسخ در سرشت انسان را بیدار می‌کند تا انسان را دوباره به مسیر درست بازگرداند. بدین‌ترتیب، سرشت انسانی می‌تواند به پیمان نخستین خود با خدا پاسخ دهد. در حقیقت، قرآن سرشت انسان را به دغدغه‌ها و اهداف والاتر فرامی‌خواند و آن را از دلمشغولی‌های دنیوی آزاد می‌سازد، تا هرگز به زندگی این جهان نچسبد، یا به تعبیر قرآنی، به زمین نچسبد.

Nor does the Qur’ān present the Islamic faith in the form of a series of studies in Islamic legal or economic systems, or studies in other disciplines relating to the universe or to the human soul. It presents it as a living faith that imparts life to people’s hearts and minds and makes its followers aspire to a higher standard. Once this faith is firmly established in a person’s heart, it gives him the motivation to put it into practice. It alerts the system of reception and response in human nature, in order to put man back on the right track. Thus, human nature can respond to its original covenant with God. In fact, the Qur’ān draws human nature to higher concerns and aims, and gives it freedom from worldly concerns, so that it never clings to the life of this world, or to use the Qur’ānic expression, it does not cling to the earth.

«هر که را خدا هدایت کند، همان است که راه‌یافته است؛ و آنان که [خدا] گمراهشان سازد، آنانند که زیان‌کارند.» (آیه ۱۷۸) این آیه شرایط را بسیار روشن بیان می‌کند. بر اساس این قانون، که پیش‌تر به تفصیل توضیح داده شد، کسی که هدایت خدا را داشته باشد، واقعاً بر راه راست است و قطعاً به هدف خود خواهد رسید. او می‌تواند از هدایت پیروی کند تا در آخرت به موفقیت و رستگاری دست یابد. برعکس، کسی که خدا او را طبق همان قانون گمراه رها کند، در حقیقت زیان‌کار است، زیرا هرچه هم در این زندگی داشته باشد، همه‌چیز را از دست داده و چیزی به دست نیاورده است. همه‌ی این‌ها هیچ ارزشی ندارد. تنها باید به یاد داشته باشیم که چنین کسی خودش را از دست داده است. پس از چنین زیانی، چه سودی می‌تواند نصیب چنین کسی شود؟

“He whom God guides is on the right path; whereas those whom He lets go astray are indeed losers.” (Verse 178) This verse sets out the terms very clearly. According to this law, which has already been explained in detail, whoever has God’s guidance is truly on the right path, and will surely attain his goal. He will be able to follow guidance in order to attain success and prosperity in the hereafter. Conversely, a person whom God lets go astray, in accordance with the same law, is indeed the loser, because he has lost everything and gained nothing, no matter how much he has in this life. All this accounts for nothing. We need only to remember that such a person has lost himself. What gain can such a person have after incurring such a loss?

این تفسیر آیه با آیه بعد تأیید می‌شود: «و یقیناً بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛ آنان دل‌هایی دارند که با آن نمی‌فهمند، و چشم‌هایی دارند که با آن نمی‌بینند، و گوش‌هایی دارند که با آن نمی‌شنوند.»

This explanation of this verse is supported by the next verse: “We have destined for Hell many of the jinn and many human beings; they have hearts they cannot understand with, and they have eyes with which they fail to see, and ears with which they fail to hear.

آنان مانند چهارپایانند؛ بلکه حتی گمراه‌تر از آنان هستند. آنانند همان غافلان واقعی.» (آیهٔ ۱۷۹) آن شمار بسیار از جن و انسان سرنوشتشان جهنم است. چرا؟ و برای چه؟ در اینجا دو جنبه قابل بررسی است. نخست آنکه علم کامل خداوند نشان می‌دهد که چنین موجوداتی ناگزیر به جهنم خواهند رفت. دانستن این موضوع از سوی خداوند لازم نمی‌آورد که کارهایی که کیفر جهنم را در پی دارند، واقعاً در عالم ما رخ دهند. علم خداوند مطلق است و از قیدهای زمان، عمل و مکان آزاد است. هیچ چیزی بر علم خداوند بر اثر حرکت یا کنشی که در جهان ما روی می‌دهد، افزوده نمی‌شود.

They are like cattle; indeed, they are even further away from the right way. They are the truly heedless.” (Verse 179) Those large numbers of jinn and human beings are destined for hell. Why? And what for? There are two aspects to consider here. The first is that God’s perfect knowledge shows that such creatures will inevitably go to hell. For God to know this does not require that actions which earn the punishment of hell actually take place. God’s knowledge is absolute, free from the constraints of time, action and place. Nothing is added to God’s knowledge as a result of a motion or an action that takes place in our world.

این سوره تا اینجا به انواع مردم پرداخته است، به ویژه به کسانی که خداوند مقدر کرده است در جهنم بمانند. آنان چنین توصیف شده‌اند: کسانی که «دل‌هایی دارند که با آن‌ها نمی‌فهمند، و چشم‌هایی دارند که با آن‌ها نمی‌بینند، و گوش‌هایی دارند که با آن‌ها نمی‌شنوند.» (آیه ۱۷۹) گروهی از ایشان کسانی توصیف شده‌اند که به «اسماء خداوند» کفر می‌ورزند و آن‌ها را تحریف می‌کنند. سوره سپس به توصیف انواع دیگر مردم می‌پردازد و از جامعه‌ای سخن می‌گوید که به حق چنگ می‌زند، مردم را به ایمان به آن فرا می‌خواند و آن را با عزم و وجدان کاری به اجرا درمی‌آورد. در سوی دیگر، جمعیتی قرار دارد که حق را انکار می‌کنند و آیات خداوند را رد می‌نمایند. سوره به روشنی بیان می‌کند که گروه نخست بی‌هیچ تردیدی وجود دارد. آنان حق را پاس می‌دارند و زمانی که دیگران آن را رها می‌کنند و از آن بسیار دور می‌شوند، محکم به آن می‌چسبند. و هنگامی که دیگران حق را دروغ می‌پندارند، آنان پایداری می‌ورزند.

The sūrah has so far described types of people, particularly those whom God has destined to abide in hell. These are described as ones who “have hearts they cannot understand with, and they have eyes with which they fail to see, and ears with which they fail to hear.” (Verse 179) A group of them are described as ones who `blaspheme against God’s names’ and distort them. The sūrah goes on to describe other types of people, telling us about a community which holds fast to the truth and calls on people to believe in it, and implement it with determination and conscientiousness. At the other extreme there is a community of people who deny the truth and reject God’s revelations. The sūrah tells us clearly that the first community exists without a shred of doubt. They guard the truth and hold tight to it when other people abandon it and deviate far away from it. When others reject the truth as a lie, they remain steadfast.

سوره همچنین توضیح می‌دهد که سرنوشت دیگران هولناک خواهد بود، زیرا خداوند آنان را از طریق تدبیرهای قدرتمندش مجازات خواهد کرد: «و از کسانی که آفریده‌ایم، گروهی هستند که به حق هدایت می‌کنند و با آن عدالت را برپا می‌دارند. اما کسانی که آیات ما را تکذیب کنند، ما آنان را گام به گام از جایی که نمی‌دانند به سوی هلاکت می‌بریم؛ و من به آنان مهلت می‌دهم، زیرا تدبیر من استوار است.» (آیات ۱۸۱-۱۸۳)

The sūrah further explains that the others shall have a dreadful end, as God will punish them through His mighty schemes: “Among those whom We have created there is a community who guide others by means of the truth and with it establish justice. As for those who deny Our revelations, We will lead them on, step by step, from whence they cannot tell; for although I may give them respite, My subtle scheme is mighty.” (Verses 181-183)

بشریت هیچ شرافتی نمی‌داشت اگر نه این بود که همواره، حتی در بدترین شرایط، همان جامعه‌ای وجود دارد که خداوند آن را با اصطلاح اسلامی‌اش، امت، می‌خواند. به تعریف، امت جامعه‌ای است که به یک ایمان واحد باور دارد؛ ایمانی که پیوند اساسی آن است، و از رهبری واحدی پیروی می‌کند که بر اجرای آن ایمان نظارت دارد. پس این جامعه‌ای است که به حق پایبند است و آن را در همه‌ی شرایط اجرا می‌کند. او نگهبان امانت خداوند، شاهد پیمان او با مردم، و جامعه‌ای است که دلیل خداوند را علیه کسانی فراهم می‌آورد که گمراه شده و از پیمان او روی گردانده‌اند.

«و کسانی که آیات ما را تکذیب کردهاند، ما آنان را گامبهگام از جایی که نمیدانند فرو خواهیم گرفت. و به آنان مهلت میدهم، که تدبیر من استوار است.» (آیات ۱۸۲-۱۸۳) این همان قدرتی است که آنان هنگام آغاز نبرد سختشان با این دین و با امتی که آن را با دقت و وجدان پیروی میکند و آن را پیوند اساسی خود قرار داده است، به حساب نمیآورند. کسانی که آیات خدا را انکار میکنند همواره از این قدرت بیخبرند و هرگز نمیاندیشند که هر وسیلهای که در اختیار دارند چیزی جز این نیست که آنان را گامبهگام به پیش برد. آنان فقط برای مدتی مهلت داده میشوند. آنان به قدرت تدبیرهای نهانی خدا باور ندارند. آنان یکدیگر را یاری میدهند و تنها به قدرتی باور دارند که با چشمان خود در زمین میبینند. در نتیجه، صاحب مطلق قدرت، یعنی خدای قادر متعال را فراموش میکنند. اما قانون خدا درباره کسانی که آیات او را انکار میکنند همان است که بود. او به آنان آزادی عمل میدهد و زمان میدهد تا در زیادهرویها و نافرمانیهای خود غرق شوند. اما همه اینها فقط آنان را در راه نابودی پیش میبرد. تدبیری نهانی اما نیرومند برای آنان آماده میشود. پرسش این است: این تدبیر را چه کسی آماده میکند؟ خدای قادر متعال که همه قدرت از آن اوست. در حالی که آنان بیخبرند، پاداش بزرگ برای مؤمنانی آماده شده است که دیگران را به حق راهنمایی میکنند و برای برپایی عدالت بر پایه آن تلاش میورزند.

“As for those who deny Our revelations, We will lead them on, step by step, from whence they cannot tell; for although I may give them respite, My subtle scheme is mighty.” (Verses 182-183) This is indeed the power they do not reckon with when they launch their ferocious battle against this faith and the community that follows it with conscientiousness and makes it its basic bond. Those who deny God’s revelations remain always unaware of this power, and can never think that whatever means they are given are no more than something with which to lead them on, step by step. They are only given respite for a while. They do not believe in the might of God’s subtle schemes. They support one another, and they only believe in the power they see with their eyes on earth. As a result, they forget about the Almighty, the One who commands all the power. But God’s law in respect of those who deny His revelations remains the same. He gives them free rein, and allows them time to indulge in their excesses and disobedience. But all this only leads them along the road to ruin. A subtle but mighty scheme is being prepared for them. The question is: by whom? It is by the Almighty who has all power. While they remain unaware, the great prize is prepared for the believers who guide others by means of the truth and work for the establishment of justice on its basis.

این تهدید جدی و هشداردهنده در وهله نخست متوجه برخی افراد در مکه بود که آیات خداوند را انکار می‌کردند، اما عبارات قرآنی همواره فراتر از مورد خاصی که سبب نزول آن بوده است می‌روند و دلالتی عام دارند. این تهدید از آن رو متوجه این افراد است که نسبت به جامعه مسلمانان موضع‌گیری کرده‌اند؛ جامعه‌ای که در اینجا بر پایه اصطلاح اسلامی، «امت» یا «ملت» خوانده شده است. به ایشان هشدار داده می‌شود که تنها مهلت داده شده‌اند و در طرحی نیرومند گرفتار و فریفته شده‌اند. پس از این تهدید، آنان فراخوانده می‌شوند که با دل، چشم و گوش خود بیندیشند تا خویشتن را از سرنوشت دوزخ نجات دهند. قرآن همچنین ایشان را فرامی‌خواند که در جایگاه فرستاده خداوند بیندیشند؛ فرستاده‌ای که حقیقت را برایشان بیان می‌کند و به سوی آن راهنمایی‌شان می‌نماید. و نیز به فرمانروایی خداوند بر آسمان‌ها و زمین و نشانه‌هایی که در این فرمانروایی نهاده شده‌اند بیندیشند. قرآن توجه ایشان را به این واقعیت جلب می‌کند که زمان می‌گذرد و وقت معین ایشان نزدیک می‌شود، در حالی که همچنان غافل مانده‌اند.

آنگاه این پرسش دعوتگر پیش میآید: «آیا در پادشاهی آسمانها و زمین و آنچه خدا آفریده است نیندیشیدهاند؟» (آیه ۱۸۵). این نیز فراخوانی عمیقاً تکاندهنده است؛ آنان دعوت میشوند که چشم و دل خود را به این پادشاهی گسترده با همه آنچه در خود دارد بگشایند. تأمل با دلی گشوده و خردی باز برای زنده کردن فطرت انسان و آمادهساختن آن برای پذیرش حقیقتی کافی است که آفرینش شگفتانگیز خدا و همه جنبههای معجزهآسای آن بر آن گواهی میدهد که کار خداوند، تنها آفریدگار، است. اندیشیدن در هر آنچه خدا آفریده است، و آفرینش او در پادشاهی آسمانها و زمین چنان گوناگون است، ناگزیر دل و خرد را در حیرتی راستین و خاموش فرو میبرد. آنگاه ذهن به جستجوی سرچشمه این آفرینش و نیرویی برمیآید که همه آن را در چنین نظامی کامل پدید آورده است. چرا هر موجودی شکل کنونی خود را یافته و از میان شمار بیشماری شکلهای ممکن در طبیعت، شکلی دیگر نگرفته است؟ چرا نظام آفرینش این راه ویژه را پیموده و همه راههای دیگر ممکن را کنار نهاده است؟ چرا همه آفریدهها در این راه ویژه پایداری کردهاند و در گذر قرنها آن را تغییر ندادهاند؟ راز آن یگانگیای که در سرشت همه آفرینش آشکار میبینیم چیست، جز آنکه نتیجه یک اراده واحد است که آفرینشی یکپارچه و پیوسته را در عمل به ظهور رسانده است؟

And then comes this inviting question: “Have they not considered [God’s] dominion over the heavens and the earth, and all that God has created?” (Verse 185) This serves as another deeply touching call. They are invited to open their eyes and hearts to this vast kingdom with all that it contains. Reflection with open heart and mind is sufficient to revive human nature and make it receptive to the truth underlined by God’s inimitable creation and all its miraculous aspects testifying to its being the work of God, the only Creator. Reflection over anything God has created — and His creation is so greatly varied in the kingdoms of heaven and earth — is bound to leave both heart and mind in a genuine state of speechless amazement. The mind will then start to look for the origin of this creation, and the power that has made it all in such a perfect system. Why has each creature taken its present shape and not taken an alternative form from among the countless shapes which exist in nature? Why has the system of creation followed this particular route to the exclusion of all other possible ones? Why have all creatures persisted in following this particular way, without changing it over the centuries? What is the secret behind the unity that we can detect in the nature of all creation, unless it is the result of a single will that gives practical manifestation to a consistent act of creation?

یک بدن زنده، و حتی یک سلول زنده به تنهایی، از نظر وجود، ساختار و رفتار چنان شگفت‌انگیز است که روند دگرگونی آن همواره ادامه دارد، با این حال هستی خود را حفظ می‌کند و ابزار زادن نسل‌های تازه‌ای از همان نوع را در اختیار دارد.

A living body, indeed a single living cell is so miraculous in its existence, make-up and behaviour. Its process of transformation continues all the time, yet it preserves its existence and has the means to give birth to new generations of its kind.

اکنون سوره برای لحظه‌ای مکث می‌کند تا قانون خداوند را درباره‌ی هدایت و گمراهی دوباره بیان کند. خدا اراده کرده است که به هرکسی که هدایت را بجوید و برای آن تلاش کند، راهنمایی ببخشد. در مقابل، هرکس از هدایت روی برگرداند و ذهن و دل خود را به روی نشانه‌های ایمان ببندد، به حال خود رها خواهد شد تا گمراه شود. این قانون در اینجا در پیوند با وضعیت کسانی بیان می‌شود که نخستین مخاطبان قرآن بودند. همان‌گونه که دیدیم، قرآن از یک مورد خاص یا یک نمونه‌ی معین بهره می‌گیرد تا قانونی ثابت و یکسان را بیان کند.

Now, the sūrah takes a short pause to restate God’s law that is concerned with guidance and error. God has willed to provide guidance to everyone who seeks it and works for it. On the other hand, anyone who turns away from guidance and closes his mind and heart to the pointers to faith will be left alone to go astray. This law is restated here in connection with the situation of those people who were the first to be addressed by the Qur’ān. As we have seen, the Qur’ān makes use of a single case or a particular example in order to state a consistent law.

«کسانی را که خداوند گمراه سازد، هیچ راهنمایی نخواهند داشت؛ و ایشان را در سرکشیِ متکبرانهشان رها میکند تا کورکورانه سرگردان بمانند.» (آیه ۱۸۶) کسانی که گمراه میشوند، به این سبب گمراه میشوند که نمیخواهند بیندیشند و تأمل کنند. هنگامی که مردم ذهنشان را از نشانههایی که خداوند در جهان هستی قرار داده روی برمیگردانند، رها خواهند شد تا گمراه بمانند. پس از آن، کسی را نخواهند داشت که راهنماییشان کند: «کسانی را که خداوند گمراه سازد، هیچ راهنمایی نخواهند داشت.» (آیه ۱۸۶) و هر که بدین گونه، بنا بر قانون خداوند که توضیح دادیم، رها شود، در تکبر خود ادامه خواهد داد و از این رو کورکورانه سرگردان خواهد ماند. در این کار هیچ ستمی نیست. آن مردم خود برگزیدهاند که چشم و دل خود را بسته نگه دارند و در جنبههای شگفتانگیز آفرینش و رازهای جهان هستی نیندیشند. آنان تصمیم گرفتهاند که به گواهی هر آنچه خداوند آفریده گوش ندهند. هر جا در جهان هستی بنگریم، ناگزیر نشانه یا پیامی روشنگر خواهیم یافت که ما را به راه راست رهنمون شود. هر چیزی را که انسان بنگرد، چه در درون خودش و چه در جهان پیرامونش، ناگزیر دست خداوند و شیوه بیمانند آفرینش او را باز خواهد شناخت. اگر او برگزیند که در برابر همه اینها کور بماند، در کوریاش رها خواهد شد. و اگر برگزیند که رویکردی متکبرانه داشته باشد و حقیقت را نادیده بگیرد، به حال خود واگذاشته میشود تا سرانجام خود را به تباهی بکشاند: «و ایشان را در سرکشیِ متکبرانهشان رها میکند تا کورکورانه سرگردان بمانند.» (آیه ۱۸۶)

“Those whom God lets go astray will have no guide; and He leaves them in their overweening arrogance to stumble along blindly.” (Verse 186) Those who go astray do so because they choose not to consider and reflect. When people turn their minds away from the signs placed by God in the universe, they will be left to go astray. They will have none to guide them after that: “Those whom God lets go astray will have no guide.” (Verse 186) And whoever is so left alone in accordance with God’s law that we have explained will continue with his arrogance and will, therefore, be left to stumble along blindly. There is no injustice in that. Those people have chosen to keep their eyes and hearts shut, and not to reflect on the miraculous aspects of creation and the secrets of the universe. They have decided not to listen to the testimony of everything that God has created. Wherever one looks in the universe, one is bound to find a sign or a telling message pointing one in the right direction. Whatever man looks at, either within himself, or in the world around him, he is bound to recognize God’s hand and His inimitable way of creation. If he chooses to remain blind to all this, he is left in his blindness. If he chooses to adopt an attitude of arrogance and to ignore the truth, he is left to his own devices, until he finally lands himself in ruin: “He leaves them in their overweening arrogance to stumble along blindly.” (Verse 186)

در این مرحله از سوره، به صحنه‌ی شگفتی، تعجب و ناباوری کافران نسبت به مفهوم آخرت می‌نگریم. همه‌ی این‌ها در پرسش آن‌ها دیده می‌شود که با لحنی از تمسخر و استهزا بیان شده است: «از تو درباره‌ی ساعت می‌پرسند: کی برپا می‌شود؟» (آیه‌ی ۱۸۷)

At this point in the sūrah we look at the scene of the unbelievers’ surprise, wonder and incredulousness towards the concept of the hereafter. This is all seen in their questioning that is given in overtones of ridicule and derision: “They ask you about the Last Hour: `When will it come to pass?” (Verse 187)

آن ساعت بخشی از گنجینهٔ دانشی است که خداوند آن را نزد خود نگه داشته و به هیچ آفریدهای نشان نداده است. اما کافران برای آزمودن دانش پیامبر ﷺ، یا برای ابراز شگفتی و تمسخر، یا برای نشان دادن خوارشماری و ریشخند، دربارهٔ آن از پیامبر ﷺ پرسیدند. آنان از زمان وقوع آن میپرسند: «این ساعت کی برپا میشود؟» (آیهٔ ۱۸۷)

That Hour is part of a store of knowledge that God has kept to Himself and revealed to no creature. But the unbelievers questioned the Prophet about it either to test his knowledge, or to express their surprise and amusement, or to portray their contempt and derision. They ask about the time when it will take place: “When will it come to pass?” (Verse 187)

لیکن پیغمبر (ﷺ) ایک انسان ہیں جنہوں نے کبھی بھی انسانی ادراک کی حدود سے باہر کسی چیز کے جاننے کا دعویٰ نہیں کیا۔ انہیں حکم دیا گیا ہے کہ اس علم کو رب کے سپرد کریں اور لوگوں کو بتائیں کہ اس کا علم الوہیت کی صفات میں شامل ہے۔ ایک انسان کی حیثیت سے وہ انسانیت کی حدود سے آگے کسی چیز کا دعویٰ نہیں کرتے۔ وہ صرف وہی جانتے ہیں جو ان کے رب نے وحی کے ذریعے ان پر ظاہر فرمایا ہے۔

But the Prophet (peace be upon him) is a human being who never made any claim to know anything that lies beyond the reach of human perception. He is instructed to leave that to the Lord, and to tell people that its knowledge is part of the attributes of Godhead. As a human being, he does not make any claim to anything that goes beyond the limits of humanity. He knows only what his Lord has vouchsafed to him of divine revelations.

«بگو: "علم آن تنها نزد پروردگارم است. جز او کسی آن را در وقت معینش آشکار نخواهد کرد."» (آیهٔ ۱۸۷) خداوندی که تنها او از زمان قیامت و وقت آن آگاه است، آن را تا زمان معینش آشکار نخواهد کرد. هیچ کس دیگری نمی‌تواند درباره آن با هیچ درجه‌ای از یقین سخنی بگوید.

“Say: ‘Knowledge of it rests with my Lord alone. None but He will reveal it at its appointed time.’” (Verse 187) God, who alone knows the Hour and its timing, will not reveal it until its appointed time. No one else can say anything about it with any degree of certitude.

ان‌ها توجه‌شان را از پرسیدن درباره‌ی زمان آن برمی‌گردانند تا به ماهیت آن بیندیشند و به جدیتش تأمل کنند. این قطعاً امری بسیار مهم است و بار آن واقعاً سنگین است. وزن آن در آسمان‌ها و زمین احساس می‌شود. افزون بر این، ناگهان فرا می‌رسد، در حالی که کسانی که به آن توجه نمی‌کنند هنوز از نزدیک شدنش بی‌خبرند: «سنگین است [آن] در آسمان‌ها و زمین؛ جز ناگهان به شما نخواهد رسید.» (آیه‌ی ۱۸۷) بنابراین، تنها کار خردمندانه این است که پیش از آنکه ناگهان فرا رسد، خود را برای آن آماده کنیم، آن هنگام که هیچ احتیاطی سودی نخواهد داشت. آمادگی و احتیاط باید از پیش و به‌خوبی انجام شود، زمانی که وقت فراوان است و مردم هنوز انتظار دارند عمری درازتر داشته باشند. هیچ کس نمی‌داند دقیقاً کی فرا خواهد رسید. از این رو، هرکس باید همین حالا، بی‌آنکه لحظه‌ای یا ساعتی را از دست بدهد، برای آن آماده شود، زیرا ممکن است هر لحظه بیاید.

سوره سپس با تلاشی تازه آغاز می‌شود تا بار دیگر بر مسئله یکتایی خداوند تأکید کند.

The sūrah then begins a new drive to re-emphasize the question of God’s oneness.

این سوره با داستانی آغاز می‌شود که انحراف نخستین در ذهن انسان را از اعتقاد به یگانگی خدا به شریک قائل شدن برای او شرح می‌دهد. این داستان الگویی است برای انحراف مشرکان عرب از آیین پدر نخستین‌شان، ابراهیم پیامبر. سپس آنان با اعمال خودشان و با معبودهایی که برای خدا شریک می‌سازند رو‌در‌رو می‌شوند. روشن و بی‌درنگ آشکار می‌شود که همه‌ی این‌ها باطل و مضحک است. آنگاه فرستاده‌ی خدا ﷺ مأمور می‌شود که با آن مشرکان عرب و معبودهایی که می‌پرستند به مبارزه‌ی منطقی برخیزد، و در همان حال اعلام کند که خود او تنها به خدا ایمان دارد، همو که حامی و سرپرست اوست.

It starts first with a story which describes the initial deviation within the human mind from believing in God’s oneness to associating partners with Him. This story serves as a model for the deviation of the Arab idolaters from the faith of their first father, the Prophet Abraham. They are then put face to face with their own practices and the deities they associate with God. That all this is false and ludicrous is instantly apparent. Then God’s Messenger is directed to challenge those pagan Arabs and the deities they worship, declaring at the same time, that, for his part, he believes in God alone, his patron and protector.

اوست که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را از آن پدید آورد، تا با او انس گیرد. و چون با او درآمیخت، باری سبک بر دوش گرفت و با آن به سر برد؛ و چون سنگین شد، هر دو از خداوند، پروردگار خود، خواستند: «اگر فرزندی شایسته به ما بخشی، قطعاً از سپاسگزاران خواهیم بود.» اما چون فرزندی شایسته به ایشان بخشید، برای او شریکانی قرار دادند در آنچه به ایشان داده است. خداوند برتر است از آنچه شریک او می‌سازند. آیا کسانی را شریک او می‌سازند که چیزی نمی‌آفرینند و خود آفریده می‌شوند؟ و نمی‌توانند ایشان را یاری دهند و نه خود را یاری کنند. اگر ایشان را به هدایت بخوانید، پیروی‌تان نمی‌کنند؛ خواندنشان یا خاموش ماندنتان برای شما یکسان است. کسانی که به جای خدا می‌خوانید، بندگانی همانند شما هستند؛ پس آنان را بخوانید تا اگر راست می‌گویید، به شما پاسخ دهند. آیا ایشان پاهایی دارند که با آن راه روند، یا دست‌هایی که با آن بگیرند، یا چشمانی که با آن ببینند، یا گوش‌هایی که با آن بشنوند؟ بگو: شریکانی را که برای خدا می‌پندارید بخوانید، سپس علیه من نیرنگ کنید و مهلتم ندهید. یاور من خداست که این کتاب را فرو فرستاده، و اوست که یاور شایستگان است.

It is He who has created you all from a single soul, and out of it brought into being its mate, so that he might incline with love towards her. When he has consorted with her, she conceives a light burden, which she carries with ease. Then, when she grows heavy, they both appeal to God, their Lord: “Grant us a goodly child and we will be truly grateful.’ Yet when He has granted them a goodly child, they associate with Him partners, particularly in respect of what He has granted them. Exalted is God above anything people may associate with Him as partners. Do they associate with Him those that can create nothing, while they themselves have been created, and neither can they give them any support nor can they even help themselves. If you call them to guidance they will not follow you. It is all the same whether you call them or keep silent. Those whom you invoke beside God are God’s servants, just like you. Invoke them, then, and let them answer you, if what you claim is true. Have they, perchance, feet on which they could walk, or hands with which to grasp things, or eyes with which to see, or ears with which to hear? Say: Appeal to those you claim to be partners with God, and scheme against me, and give me no respite. My guardian is God who has bestowed this Book from on high. It is He who is the guardian of the righteous.

«امّا چون [خدا] فرزندی شایسته به آنان ارزانی دارد، برای او شریکانی قرار می‌دهند، به‌ویژه در آنچه به ایشان عطا کرده است. خداوند برتر است از آنچه با او شریک می‌سازند.» (آیهٔ ۱۹۰) برخی روایاتی که در تفاسیر قرآن آمده، این ماجرا را داستانی واقعی دانسته‌اند که برای آدم و حوّا رخ داده است؛ فرزندان ایشان هنگام تولد ناقص‌الخلقه بودند. شیطان نزد آنان آمد و حوّا را فریفت که کودکی را که در شکم دارد «عبدالحارث» بنامد، در حالی که حارث نام خود شیطان بود. به او گفت که اگر چنین کند، فرزندش سالم خواهد ماند و زنده خواهد ماند. حوّا چنین کرد و آدم را نیز متقاعد ساخت که با او موافقت کند. بی‌گمان، این روایت جز ریشهٔ اسرائیلی نمی‌تواند داشته باشد. تصورات تحریف‌شدهٔ یهودی و مسیحی، حوّا را مسئول تمام خطاهای بشر می‌دانند. این با تصور صحیح اسلامی در تضاد است.

“Yet when He has granted them a goodly child, they associate with Him partners, particularly in respect of what He has granted them. Exalted is God above anything people may associate with Him as partners.” (Verse 190) Some reports mentioned in commentaries on the Qur’ān suggest that this is a true story that occurred to Adam and Eve, whose children used to be deformed when born. Satan came to them and persuaded Eve to call the child she was carrying `Abd al-Ĥārith, when al-Ĥārith was the name of Satan himself. He told her that she would then ensure that her child would be healthy and would survive. She did so, persuading Adam to agree with her. Needless to say, this report can only have an Israelite origin. Distorted Jewish and Christian concepts blame Eve for all human error. This is contrary to the correct Islamic concept.

ما را به چنین روایات اسرائیلی برای تفسیر این عبارت قرآنی نیازی نیست۔

We have no need for such Israelite reports to interpret this Qur’ānic statement.

بیان قرآنی مراحل انحراف در انسان‌ها را توصیف می‌کند. مشرکان در زمان پیامبر محمد ﷺ و پیش از آن، فرزندان خود را نذر خدایان‌شان می‌کردند تا در خدمت آن‌ها باشند یا خادم معابد و عبادتگاه‌ها شوند. آن‌ها این کار را برای جلب رضایت خداوند انجام می‌دادند. اگرچه در آغاز تنها به خدای یگانه رو می‌کردند، سپس از قله‌ی ایمان به یگانگی خدا منحرف شدند و به ژرفای بت‌پرستی خفت‌بار فرو افتادند. آن‌ها در گمراهی خود، فرزندانشان را به چنین بت‌ها و خدایانی نذر می‌کردند، به این امید که بدین‌وسیله فرزندانشان زندگی سالم داشته باشند و از خطرها در امان بمانند. امروز نیز برخی مردم همین کار را می‌کنند؛ آنان با نذر کردن، بخش‌هایی از بدن فرزندانشان را به برخی اولیا وقف می‌کنند. برخی موی سر پسربچه را بلند نگه می‌دارند و نذر می‌کنند که نخستین اصلاح موی او در بارگاه یا زیارتگاه یکی از اولیا انجام شود، یا پسر را تا زمان ختنه‌اش در آن بارگاه ختنه نشده نگه می‌دارند. با این حال، این افراد یگانگی خدا را می‌پذیرند، اما این اقرار را با چنین اعمال بت‌پرستانه‌ای دنبال می‌کنند. انسان‌ها همان‌گونه‌اند که بوده‌اند.

The Qur’ānic account describes the stages of deviation in human beings. The idolaters at the time of the Prophet Muhammad (peace be upon him), and prior to his time, used to pledge their children to serve their deities or be servants in temples and houses of worship. They did so in order to gain favour with God. Although at the beginning they used to turn to God alone, they then deflected from the summit of believing in God’s oneness and fell into the depths of abject idolatry. In their error, they used to pledge their children to such idols and deities, hoping that by doing so their children would have a healthy life and would be protected against dangers. It is the same as some people do today when they make pledges to saints dedicating to them certain parts of their children’s bodies. Some people may keep a boy’s hair to grow, pledging that his first hair cut will be undertaken at the tomb or shrine of a saint, or they keep the boy uncircumcised until his circumcision is undertaken at such a tomb or shrine. Yet these people acknowledge that God is one, but follow this acknowledgement with such idolatrous practices. Human beings remain the same.

اشاره‌ی قرآن به انحراف از حق که از درون نفس انسان آغاز می‌شود — آن‌چنان که در داستان زن و شوهری و تولد فرزندشان نمایان شده است — بر هر شکلی از شرک و بت‌پرستی صدق می‌کند. این اشاره برای آن است که مخاطبان قرآن را از حماقت مطلق بت‌پرستی آگاه سازد؛ بت‌پرستی‌ای که آنان را به باور داشتن به معبودانی وامی‌دارد که نه چیزی را می‌آفرینند و نه پیروان خود را یاری می‌دهند. آن‌ها خود آفریده شده‌اند، و ناتوانند و قادر به یاری خویش نیستند. این وضعیت آنان است، چه انسان باشند و چه از نوعی دیگر.

The reference in the Qur’ān to deviation from the truth starting within the human soul as represented in the story of a married couple and the birth of their baby, applies to every form of polytheism and idolatry. It is intended to alert those who are to be addressed by the Qur’ān to the absolute folly of their idolatry that leads them to believe in those deities, which can neither create anything nor support their worshippers. They are indeed created; and they are powerless, unable to help themselves. This is their state whether they are human beings or of any other type.

هیچ‌یک از آن‌ها نمی‌توانند چیزی بیافرینند و نمی‌توانند یاری‌ای فراهم آورند۔ اکنون این سوره شیوهٔ بیان داستان را تغییر می‌دهد تا سبکی را برگزیند که با رویارویی مستقیم با مشرکان عرب سازگار باشد، اما خطاب پیشین را ادامه می‌دهد۔

None of them can create or provide help. Now the sūrah changes the mode of relating a story in order to adopt a style that fits a direct confrontation with the pagan Arabs, but it continues the previous address.

اگر آنان را به هدایت فرا خوانید، از شما پیروی نخواهند کرد. چه آنان را فرا خوانید و چه خاموش بمانید، برایشان یکسان است. آنان که به جای خدا میخوانید، همچون خود شما بندگان خدایند. پس آنان را بخوانید و اگر راست میگویید، باید پاسختان دهند. آیا ایشان پاهایی دارند که با آن راه روند، یا دستهایی که با آن چیزی را بگیرند، یا چشمانی که با آن ببینند، یا گوشهایی که با آن بشنوند؟

If you call them to guidance they will not follow you. It is all the same whether you call them or keep silent. Those whom you invoke beside God are God’s servants, just like you. Invoke them, then, and let them answer you, if what you claim is true. Have they, perchance, feet on which they could walk, or hands with which to grasp things, or eyes with which to see, or ears with which to hear? (Verses 193-195)

جاہلیتِ عرب کا شرک، جیسا کہ ہم پہلے واضح کر چکے ہیں، انسانی عقل کے کسی بھی مرحلے کے معیار کے لحاظ سے نہایت احمقانہ تھا۔ اسی لیے قرآن عربوں کے ذہنوں کو ان کی اس حماقت سے خبردار کرنے کی کوشش کرتا ہے کہ وہ ایسے معبودوں کو خدائی کا درجہ دیتے تھے۔ ان بتوں کے نہ وہ پاؤں تھے جن سے وہ چل سکتے، نہ وہ ہاتھ تھے جن سے وہ پکڑ سکتے، نہ وہ آنکھیں تھیں جن سے وہ دیکھ سکتے، اور نہ وہ کان تھے جن سے وہ سن سکتے۔ جبکہ خود ان (عربوں) کے پاس یہ حواس موجود تھے۔ پھر وہ پتھر کے بنے ہوئے ان مجسموں کی عبادت کیسے کر سکتے تھے جو وہ کام بھی نہیں کر سکتے تھے جو خود وہ کر سکتے تھے؟

داعیِ حق بر خدا تکیه دارد. نیروها و ارباب دیگر چه سودی برای او می‌توانند داشته باشند؟ آنان با وجود آنکه ممکن است بتوانند به او آسیب برسانند، چه احترامی دارند؟ چنین آسیبی تنها به خواست خدا می‌تواند وارد شود، و خدا سرپرست اوست. این‌گونه نیست که خدا توان حفاظت از او را نداشته باشد، یا بندگانش را رها کند. حاشا که خدا چنین کند. بلکه او این را به‌عنوان آزمون و تربیت برای بندگانش روا می‌دارد، و نیز برای آنکه ستمکاران را به حال خود واگذارد و به آنان فرصت دهد، پیش از آنکه با قدرت بر آنان بتازد.

An advocate of the truth relies on God. What use can other forces and masters be to him? What respect do they command, even though they may be able to cause him harm? Such harm can only be caused with God’s will, and God is his patron. It is not as though God was unable to protect him, or that God lets His servants down. Far be it from God to do so. But he permits this as a test and training to His servants, and also to lead the wrongdoers on, giving them their chance before He strikes at them with force.

ابوبکر، نزدیک‌ترین یار پیامبر ﷺ، آزار بسیار دید. مشرکان با کفش به صورتش زدند و ضربه‌هایشان را به چشمانش نشانه گرفتند، به‌طوری که وقتی او را رها کردند، چشمانش با دهانش قابل تشخیص نبود. با وجود این تجاوز زشت، او پیوسته تکرار می‌کرد: «پروردگارا، چقدر بردباری! چقدر بزرگ است بردباری تو!» در ژرفای دلش دریافت که این حمله به او چه معنایی دارد و خداوند چقدر بردبار است. او یقین داشت که خداوند کاملاً توانا است که دشمنانش را نابود کند و هرگز بندگان نیکوکارش را رها نخواهد کرد.

Abū Bakr, the Prophet’s closest companion, was subjected to much harm. The idolaters hit him in the face with their shoes, and directed their strikes at his eyes, so that when they left him, his eyes were indistinguishable from his mouth. Despite this wicked assault, he kept repeating: “My Lord, how forbearing You are! How great is Your forbearance!” Deep at heart, he realized what lay behind this attack on him and how forbearing God is. He was certain that God was fully able to destroy his enemies and that He would never let His good servants down.

عبدالله بن مسعود، یکی از یاران پیامبر ﷺ، هنگامی که مشرکان عرب در کعبه گرد آمده بودند، به نزدیک آنان رفت و قرآن را بلند تلاوت کرد تا آنان بشنوند. آنان چنان او را کتک زدند که توان ایستادن از او گرفته شد. پس از این حمله، او گفت: «به خدا سوگند، پیش از آن، هیچ احترامی برای آنان در دلم نبود.» او دریافته بود که آنان در برابر خود خدا ایستاده‌اند، و می‌دانست که هر کس چنین کند، قطعاً شکست خواهد خورد. از این رو، آنان نمی‌توانستند از سوی پیروان پیام خدا احترامی به دست آورند.

`Abdullāh ibn Mas`ūd, one of the Prophet’s companions, went close to the pagan Arabs when they were meeting in the Ka`bah and recited the Qur’ān aloud so that they could hear it. They attacked him so badly and left him unable to stand. After this attack, he said: “By God, I had no respect whatsoever for them then.” He realized that they were standing in opposition to God Himself, and he knew that whoever does this is certain to be vanquished. Hence, they could earn no respect from the advocates of God’s message.