پیشتر در این بخش دربارهٔ اخلاق صدقه و نقش آن در جامعه سخن گفته شد؛ بخش حاضر به روی تاریک و معکوس گردش پول می‌پردازد، یعنی ربا، یا به اصطلاح اسلامی، ربا. اگر صدقه بر بخشش، سخاوت، پاکیزگی، رشد، همکاری و رفاه متقابل اجتماعی دلالت دارد، ربا بر خست، طمع و خودبزرگ‌بینی دلالت می‌کند.

The preceding passage discussed the ethics of charity and its role in society; the present passage deals with the opposite, dark side of the circulation of money, namely, usury, or to use the Islamic term, ribā. While charity denotes giving, generosity, purification, growth, cooperation and mutual social welfare, usury signifies stinginess, greed and self-aggrandizement.

صدقه عبارت است از بخشیدن بخشی از مال بدون هیچ انتظار پاداش یا بازپرداختی، در حالی که ربا عبارت است از مطالبه مبلغی اضافه بر پولی که بدهکار است، که معمولاً از عرق جبین و خون دل قرض‌گیرنده پرداخت می‌شود، خواه او از آن وام سودی ببرد یا نه.

Charity is giving of one’s wealth without any expectation of recompense or repayment, while usury is the exaction of a charge over and above money owed, which is usually paid for out of the sweat and blood of the borrower, regardless of whether he profits as a result of the loan or not.

شاید همین‌که این سوره بحث ربا را بلافاصله پس از پرداختن به موضوعی خوشایند مانند صدقه مطرح می‌کند، معنادار باشد؛ گویی می‌خواهد تضاد آشکار میان این دو و تأثیرشان بر افراد و جامعه را برجسته سازد.

It is perhaps significant that the sūrah should discuss usury immediately after dealing with a pleasant subject such as charity, in order to highlight the sharp contrast between the two, and their effects on people and society.

هیچ مسئله‌ای در قرآن به اندازه ربا با چنین شدت و قاطعیتی نکوهش و محکوم نشده است؛ و هیچ عملی با هشدارهای سخت‌تری روبه‌رو نشده که عذابی هولناک را پیش‌بینی می‌کنند. خداوند در حکمت خود بی‌نهایت است. زیرا با آنکه ربا یکی از فراگیرترین بدی‌ها در دوران جاهلیت پیش از اسلام بود، بیشتر جنبه‌های ویرانگر آن تنها در جامعه امروزی ما بهتر شناخته شده است. تنها امروز، در پرتو رنج گسترده‌ی انسان‌ها، می‌توانیم دلایل مبارزه‌ی سرسختانه‌ی قرآن با این عمل شوم را درک کنیم. امروز ما حتی بهتر از مردم عربستان پیش از اسلام در موقعیتی هستیم که حکمت خداوند را در پس این اصول و تناسب اسلام برای سازمان‌دهی جامعه‌ی بشری را دریابیم. در جهان امروز، همه‌ی نشانه‌ها و شواهدی را که برای توضیح و تأیید سخنان قرآن لازم است در اختیار داریم.

No other issue has been condemned and denounced so strongly in the Qur’ān as has usury; nor has any practice come in for stronger warnings, spelling out fearful doom. Infinite is God in His wisdom. For, although it was one of the most pervasive evils during the pre- Islamic Dark Ages, most of its destructive aspects have only become better known in our modern society. Only today, in the light of widespread human suffering, can we appreciate the reasons behind the Qur’ān’s determined onslaught on this evil practice. Today, we are better placed than even the people of pre-Islamic Arabia to understand God’s wisdom underlying these principles, and the suitability of Islam for the organization of human society. In today’s world, we have all the signs and evidence we need to explain and confirm the words of the Qur’ān.

آنان که ربا می‌خورند، برنمی‌خیزند مگر چنان که کسی که شیطان او را با تماس خود آشفته کرده برمی‌خیزد. این بدان سبب است که می‌گویند: «داد و ستد هم مانند ربا است»؛ در حالی که خدا داد و ستد را حلال و ربا را حرام کرده است. کسی که از جانب پروردگارش اندرزی به او رسیده و از [ربا] باز ایستد، آنچه پیش‌تر به دست آورده از آن او است و کار او با خدا است. و کسانی که به همان [ربا] بازگردند، ایشان یاران آتشند و در آن جاودانه خواهند ماند. خدا ربا را نابود می‌کند و صدقات را افزون می‌گرداند. خدا هیچ کافر گنهکار را دوست نمی‌دارد. (آیات ۲۷۵-۲۷۶)

Those who gorge themselves on usury cannot rise up except as he may rise up whom Satan has confounded with his touch. That is because they say, ‘Trade is just the same as usury;’ whereas God has made trade lawful and usury forbidden. He who receives an admonition from his Lord, and thereupon desists [from usury] may retain his past gains, and it will be for God to judge him. Those who revert to the practice [of usury] are indeed the inmates of the fire, wherein they shall abide. God blots out usury and causes charitable offerings to grow and increase. God does not love confirmed unbelievers who persist in wrongdoing. (Verses 275-276)

این تصویری وحشتناک است، که بسیار مؤثرتر از هر تهدید یا اندرزی است. تصویر انسانی که شیطان او را تسخیر کرده، تصویری گویا و هولناک است که بیش از همه در بازداشتن ربا‌خواران و رساندن پیام به دیگران مؤثر است. این تصویر وجدان انسان را به لرزه درمی‌آورد و واقعیت هولناک آثار ربا را، هم بر افراد و هم بر کل جامعه، به یاد آدمی می‌آورد.

It is a frightening image, far more effective than any threat or admonition. The image of a person possessed by the devil is an evocative and terrifying one, most effective in deterring usurers and in conveying the message to others. It shakes the human conscience and brings home the horrible reality of the effects of usury on individuals as well as society as a whole.

اکثر مفسران بر این عقیده‌اند که این سوره به برخاستن در پیشگاه خداوند در روز قیامت اشاره دارد، اما من بر این باورم که این تعبیری استعاری از آنچه واقعاً در زندگی این دنیا رخ می‌دهد است. این تفسیر با آیه‌ای بعدی تأیید می‌شود که رباخواران را از جنگی قریب‌الوقوع از سوی خداوند و رسول او هشدار می‌دهد؛ جنگی که به نظر من امروز در جهان در جریان است. تمام جهان هم‌اکنون زیر بار پیامدهای هولناک یک نظام مالی فراگیر و مبتنی بر ربا در سطح بین‌المللی به سختی دست‌وپا می‌زند.

Most commentators have suggested that the sūrah refers to rising before God on the Day of Judgement, but I am of the view that this is a metaphor for what actually happens in life on this earth. This interpretation is supported by a later passage warning usurers of an impending war against them by God and His Messenger which, in my view, we can see going on in the world today. The whole world is currently reeling under the dire consequences of a pervasive international usury- based financial system.

«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ» (سورۃ البقرہ، آیت ۲۷۵)۔ یہ آیت صرف سود لینے والوں یا سودی منافع وصول کرنے والوں ہی کی طرف اشارہ نہیں کرتی، بلکہ پورے معاشرے سے بھی متعلق ہے۔

“Those who gorge themselves on usury cannot rise up except as he may rise up whom Satan has confounded with his touch.” (Verse 275) This is a reference not only to those who take interest or charge a usurious gain, but also to society as a whole.

جابر بن عبدالله روایت میکند که پیامبر ﷺ کسی را که ربا میگیرد، کسی را که آن را میپردازد، دو شاهد و کسی را که قرارداد را مینویسد، لعنت کرد و فرمود: «آنان در گناه یکسانند.» [روایت مسلم، احمد، ابوداوود و ترمذی] این احکام به معاملات خصوصی و یکبهیک مربوط است، در حالی که در جوامعی که ربا پایه معاملات مالی است، کل جامعه در معرض خشم خداوند قرار میگیرد. چنین جامعهای در آشوب و ناامنی دائمی زندگی میکند؛ و اگر در روزهای آغازین نظام سرمایهداری، حدود چهار قرن پیش، تردیدهایی دربارهٔ این واقعیت وجود داشت، کارنامهٔ این نظام از آن زمان تاکنون کاملاً آن را تأیید میکند.

Jābir ibn `Abdullāh reports that the Prophet has cursed the person who charges usury, the one who pays it, the two witnesses and the one who writes the contract, saying: “They bear the same responsibility. [Related by Muslim, Aĥmad, Abū Dāwūd and al-Tirmidhī] These rules apply to private, one-to-one transactions, while the whole community is condemned to the onslaught of God’s wrath in societies where usury forms the basis for financial transactions. Such a society lives in turmoil and constant insecurity; and if there were doubts about this fact during the early days of the capitalist system, some four centuries ago, its record since then totally vindicates it.

دنیایی که امروز در آن زندگی می‌کنیم سرشار از اضطراب، ناپایداری و ترس است. رهبران، روشنفکران و خود دانشمندان غربی به گسترش هراس‌انگیز بیماری‌های عصبی و روانی در غرب اعتراف می‌کنند، با وجود موفقیت‌های چشمگیر صنعتی، علمی و اقتصادی آن. جنبهٔ هراس‌انگیز دیگر دنیای امروز که تحت سلطهٔ غرب است، گسترش درگیری و کشمکش، و تهدید قریب‌الوقوع جنگ جهانی و نابودی گسترده است.

The world we live in today is full of anxiety, instability and fear. Western leaders, intellectuals and scientists themselves admit to the frightening spread of nervous and psychological diseases in the West, despite its spectacular industrial, scientific and economic success. The other frightening aspect of today’s Western-dominated world is the spread of conflict and strife, and the imminent threat of global war and mass destruction.

در نتیجه، ابری تیره از افسردگی و ناامیدی بر این جهان ما سایه افکنده است که تمدن غربی، با همه دستاوردها، توانایی‌ها و ثروتش، توان زدودن آن را ندارد. پس، اگر پیشرفت مادی نه شادی، نه آرامش و نه امنیت را برای افراد و جوامع به ارمغان آورد، چه فایده‌ای دارد؟

در تقابل با نمونهٔ پیشین کفر و ستمکاری، این سوره به بیان حال ایمان و نیکوکاری می‌پردازد و ویژگی‌های اساسی جامعهٔ مؤمنان و مبنای نظام اقتصادی‌ای را برجسته می‌سازد که ربا را نفی می‌کند و بر پایهٔ استوار نهاد مهم زکات بنا شده است: «کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، نماز را برپا داشته و زکات می‌دهند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.» (آیهٔ ۲۷۷)

In contrast to the preceding example of disbelief and wrongdoing, the sūrah presents the case of faith and righteousness, highlighting the essential attributes of the community of believers and the basis of the economic system which disavows usury and has the firm foundation of the important institution of zakāt: “Those that have faith and do good deeds, attend regularly to their prayers and pay zakāt, shall have their reward with their Lord. They shall have nothing to fear, nor shall they grieve.” (Verse 277)

عنصر اصلی در این آیه، زکات است که به معنای بخشیدن با رضایت خاطر است، بدون آنکه از هیچ انسانی انتظار پاداشی داشته باشد. این آیه همچنین یکی از ویژگی‌ها و یکی از ارکان مهم جامعه مؤمنان را بیان می‌کند، پیش از آنکه به توصیف آرامش، اطمینان کامل و خوشبختی‌ای بپردازد که چنین جامعه‌ای از آن برخوردار است.

The main element in this verse is that of zakāt which denotes giving willingly, expecting nothing from any human being in return. The verse also introduces a feature of the community of believers and one of its important pillars, before it goes on to describe the total reassurance, tranquillity and happiness such a community enjoys.

نهاد زکات، پایه‌ی جامعه‌ای دلسوز، همدل و حمایتگر است؛ جامعه‌ای که در هیچ یک از جنبه‌های زندگی‌اش نیازی به ربا ندارد. تصویر زکات در ذهن آن نسل‌های بدشانس مسلمانان که هیچ تجربه‌ای از زندگی تحت اسلام نداشته‌اند تا حدی کم‌رنگ شده است. آنان ندیده‌اند که احکام، اخلاقیات و اصول اسلامی چگونه زندگی روزمره‌ی مردم را شکل می‌دهد و جامعه‌ای سالم، بافضیلت و شایسته پدید می‌آورد. آنان تجربه نکرده‌اند که زکات در عمل چگونه به رشد اقتصادی و رفاه منجر می‌شود، به‌عنوان پاداشی برای تلاش فردی و همکاری صادقانه.

The institution of zakāt represents the foundation of a caring, sympathetic and supportive society, which has no cause to resort to usury in any aspect of its life. The image of zakāt has faded somewhat in the minds of those unfortunate generations of Muslims who have had no experience of life under Islam. They have not seen Islamic laws, ethics and principles shaping the daily lives of people, and creating a healthy, virtuous, decent society. They have had no experience of how zakāt works in practical terms to bring about economic growth and prosperity as a reward for individual diligence and honest cooperation.

این نسل‌ها به آثار ناپسند نظام مادی‌گرای ربوی خو گرفته‌اند؛ نظامی که حرص، منفعت‌طلبی بی‌شرمانه و تخاصم اجتماعی را ترویج می‌کند. آنان چنین پذیرفته‌اند که زندگی اقتصادی و تجاری را نمی‌توان بدون ربا اداره کرد، هرچند در این نظام، انتقال ثروت اغلب با بهره‌کشی همراه است، و کسانی که پولی ندارند در زندگی امنیتی ندارند، و صنعت و تجارت گروگان رباخواران می‌شوند.

پس از آنکه سوره فضایی آرام و صلح‌آمیز پدید آورده، در آخرین فراخوان پرشور خود به مؤمنان راستین، آنان را به ریشه‌کن کردن ربا و پاک‌سازی کامل جامعه از آن فرا می‌خواند؛ وگرنه باید با جنگی بی‌امان روبه‌رو شوند که خداوند متعال و فرستاده‌اش، هیچ‌کس جز آنان، بر ضد ایشان به راه انداخته‌اند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا بترسید و آنچه از سود ربا باقی مانده است را رها کنید، اگر مؤمن راستین هستید. و اگر چنین نکنید، پس بدانید که خدا و فرستاده‌اش به جنگ با شما اعلام جنگ کرده‌اند. و اگر توبه کنید، اصل سرمایه خود را خواهید داشت.»

Having evoked an atmosphere of calm and peace, the sūrah makes a final passionate appeal to the true believers to eradicate usury and rid their society of it completely, or face a relentless war waged against them by none other than God Almighty and His Messenger: “Believers, fear God and give up what remains outstanding of usury gains, if you are true believers. If you do not, then war is declared against you by God and His Messenger. If you repent, however, you shall remain entitled to your principal.

«پس نه شما ظلم کریں گے اور نہ آپ پر ظلم کیا جائے گا۔» (آیات ۲۷۸-۲۷۹)

Thus, you shall commit no wrong, nor suffer any wrong yourselves.” (Verses 278-279)

این بخش ربا را رد کردن را شرط ایمان واقعی قرار می‌دهد؛ مسلمانان تنها زمانی مؤمنان واقعی خواهند بود که از خدا بترسند و هر پولِ ربوی را که به آنان بدهکار است رها کنند. هیچ ایمانی، حتی به‌صورت یک گفتار صرف، نمی‌تواند ادعا شود بدون پذیرش کامل و تسلیم در برابر اراده و فرمان خدا. قرآن در این زمینه بسیار صریح است و جایی برای سردرگمی باقی نمی‌گذارد. کسی که بخواهد ایمان و باور خود به خدا را به زبان اعلام کند، اما شیوه‌ای از زندگی را برگزیند که در تضاد کامل با احکام و تعالیم او باشد، هیچ راهی برای این کار ندارد. کسانی که باور دینی را از امور روزمرهٔ زندگی جدا می‌کنند، خود را فریب می‌دهند اگر گمان کنند مؤمنان واقعی‌اند، هر قدر هم که بر آن پافشاری کنند یا هر اندازه که مناسک دینی را منظم به جا آورند.

This passage makes the rejection of usury a condition of true faith; Muslims shall only become true believers when they fear God and reject any usury money they are owed. No faith could be claimed, even as a mere form of words, without total acceptance of, and submission to, God’s will and command. The Qur’ān is very explicit on this point and leaves no room for confusion. There is no chance for anyone wishing to declare their faith and belief in God verbally, only to adopt a way of life that is the antithesis of His laws and teachings. Those who separate religious belief from their daily affairs of life are deluding themselves if they think they are true believers, no matter how much they insist they are, or how regularly they observe religious rituals.

این سوره مسلمانان را از همه معاملات گذشته‌ای که با ربا سروکار داشت تبرئه می‌کند و روشن می‌سازد که اموالی که پیش‌تر از راه معاملات ربوی به دست آمده یا کسب شده بود، مورد مصادره قرار نخواهد گرفت. اسلام قاعده‌ای مهم را مقرر کرده است که هر چیزی مجاز است مگر آنکه صریحاً حرام شده باشد، و هیچ حکمی را نمی‌توان به‌صورت بازگشتی بر گذشته اعمال کرد. هر آنچه پیش‌تر انجام شده بود کنار گذاشته می‌شد و داوری و ارزیابی آن به خدا واگذار می‌گشت. بدین‌سان اسلام اطمینان حاصل کرد که گذار به نظامی بدون ربا هموار و با کم‌ترین دشواری اجتماعی یا اقتصادی، اگر اصلاً دشواری‌ای، صورت گیرد. این رویکرد تنها در زمان بسیار اخیر در قوانین جدید وارد شده است. قانون‌گذاری اسلامی با موقعیت‌های عملی انسانی سروکار دارد، و در عین حال همواره هدفش پاک‌سازی جامعه و هدایت و ترویج پیشرفت و رفاه انسان است.

این بخش که به احکام قرض و وام می‌پردازد، با راهنمایی‌ای درباره‌ی برخورد با بدهکاران ناتوان به پایان می‌رسد. در چنین مواردی، راه‌حل این نیست که به‌جای تأخیر در پرداخت، جریمه‌های بیشتری بر بدهکار تحمیل شود؛ بلکه باید به بدهکار مهلت داده شود تا زمانی که توانایی پرداخت بدهی‌اش را پیدا کند، یا طلبکار آن‌قدر بزرگ‌منش باشد که کل بدهی را ببخشد. «و اگر [بدهکار] در تنگدستی است، او را تا زمان گشایش مهلت دهید. و اگر [بدهی را] به‌عنوان صدقه کاملاً ببخشید، برای شما بهتر است، اگر بدانید.» {البقرہ: ۲۸۰}

This passage dealing with lending and borrowing is concluded with advice on how to deal with insolvent debtors. In such cases, the solution would not be to impose further penalties in lieu of deferred payment, but the debtor should be granted a reprieve until he is able to settle his debt, or the lender should be magnanimous enough to write off the debt completely. “If [the debtor] is in straitened circumstances, grant him a delay until a time of ease. And if you waive [the debt entirely] as a gift of charity, it will be better for you, if you but knew it.” (Verse 280)

این واژگان فضایی از مدارا و نیکی را تداعی می‌کنند. آنها پناهگاهی‌اند در برابر سختی و شدت حرص و خودخواهی. فراخوانی‌اند به گذشت و مهربانی از سوی طلبکار و بدهکار، و نیز از جانب کل جامعه.

The words evoke an atmosphere of tolerance and benevolence. They provide a respite from the harshness and severity of greed and selfishness. They call for clemency and compassion on the part of creditor and borrower, as well as by society as a whole.

این سخنان شاید برای آن «عقل‌گراها»ی مادی‌مسلک که تنها با معیارهای صرفاً مادی می‌سنجند چندان معنایی نداشته باشد. و حتی کمتر برای رباخواران معنا دارد، چه افراد و چه نهادهای بی‌چهره، که شیوه‌های استثماری و ستمگرانه‌ی خود را بر اصول و ملاحظاتی کاملاً غیراخلاقی و غیرانسانی توجیه می‌کنند. این اندرزهای قرآنی شاید هرگز به دل‌هایشان راه نیابد. اما ما، به عنوان مسلمانان مؤمن، می‌دانیم که این سخنانی راستین است که بی‌تردید خوشبختی و امنیت را برای تمام بشریت به ارمغان خواهد آورد: «و اگر [بدهکار] در تنگدستی باشد، او را تا هنگام گشایش مهلت دهید. و اگر [بدهی را به کلی] به عنوان صدقه ببخشید، برای شما بهتر است، اگر بدانید.» {بقره: ۲۸۰}

These words may not make a great deal of sense to those ‘rationalists’ who apply purely materialistic criteria. It makes even less sense to moneylenders, individuals as well as faceless institutions, that justify their exploitative and extortionate practices on utterly amoral and inhuman principles and considerations. These Qur’ānic exhortations may never reach their hearts. But, as believing Muslims, we recognize that these are words of truth that are certain to bring about happiness and security for all mankind: “If [the debtor] is in straitened circumstances, grant him a delay until a time of ease. And if you waive [the debt entirely] as a gift of charity, it will be better for you, if you but knew it.” (Verse 280)