این سوره از سوره‌های مکی است. موضوعات آن، یعنی ایمان، وحی و پیام الهی، یگانگی خداوند، رستاخیز، حساب و پاداش، در سراسر سوره‌های مکی جاری است. همان‌گونه که هر سوره‌ای از قرآن کریم ویژگی‌های خاص خود را دارد، این سوره نیز شیوه‌ای منحصربه‌فرد در ارائه مطالب خود اتخاذ کرده است، با برجسته‌سازی‌ها و سایه‌روشن‌هایی که اصول و مسائلی را که به آن می‌پردازد، آشکارتر می‌سازد. این اصول و مسائل ممکن است با اصول و مسائلی که سوره‌های دیگر بیان می‌کنند تفاوت چندانی نداشته باشند، اما در این‌جا از زاویه‌ای متفاوت مطرح می‌شوند تا تأثیر و تأکید ویژه‌ای ایجاد کنند.

This sūrah is a Makkan revelation. Its subject matter, namely faith, revelation and the divine message, God’s Oneness, resurrection, reckoning and reward permeate Makkan sūrahs. Just as every sūrah in the Qur’ān has its distinctive character, this sūrah adopts a unique approach in presenting its material, with highlights and shading that accentuate the principles and issues it tackles. These may not be different from the principles and issues other sūrahs illustrate, but they are tackled here from a different angle so as to generate special effect and emphasis.

علاوه بر این، برخی جنبه‌ها اضافه و برخی دیگر حذف می‌شوند، به‌گونه‌ای که این تصور کلی برای خواننده و شنونده ایجاد می‌شود که با مسائل و اصول تازه‌ای سروکار دارند.

Furthermore, certain aspects are added and others omitted, giving the reader and the listener the overall impression that they deal with new issues and principles.

فضای کلی این سوره از نام آن، یعنی ابراهیم، پدر همه پیامبرانی که پس از او آمدند، برمی‌خیزد. او مردی خجسته بود، بسیار سپاسگزار خدا، بسیار بردبار، دلی مهربان و عابد. همه بار معنایی این صفات در سراسر این سوره احساس می‌شود؛ در موضوعات اصلی آن، در رویکرد کلی‌اش، در شیوه بیان و همچنین در آهنگ آن.

The general ambience of the sūrah derives from its title, namely Abraham, the father of all prophets who came after him. He was a blessed man, most grateful to God, most clement, tender-hearted, and devout. All the connotations of these attributes are felt throughout this sūrah, in its main issues, general approach, mode of expression as also in its rhythm.

این سوره به چند موضوع مربوط به ایمان می‌پردازد، اما دو موضوع در سراسر سوره جاری است. این دو موضوع بیشترین ارتباط را با خود ابراهیم دارند. نخست، وحدت پیام الهی و پیامبران خداوند، و ایستادگی متحد آنان، با وجود تفاوت زمان و مکان، به‌عنوان یک امت واحد در برابر وضعیت جاهلیت. دوم، نعمت‌های خداوند بر انسان‌ها، افزونی‌ای که او به سپاسگزاران می‌بخشد، و این واقعیت که بیشتر مردم ناسپاس می‌مانند. این سوره قطعاً موضوعات دیگری را نیز دربر دارد، اما همین دو موضوع است که فضای ویژه سوره را پدید می‌آورد.

The sūrah addresses a number of issues relating to faith, but two of these permeate the whole sūrah. These are the two issues most relevant to Abraham himself. The first is the unity of the divine message and God’s messengers, and their united stand, despite their different times and places, as one community against the state of ignorance, or jāhiliyyah. The other is God’s favours bestowed on mankind, the increase He grants to those who are grateful and the fact that most people remain ungrateful. The sūrah definitely includes other issues, but these two give the sūrah its special ambience.

این سوره با بیان رسالت فرستادهٔ خدا و کتابی که بر او نازل شد آغاز می‌شود: {این کتابی است که آن را بر تو نازل کرده‌ایم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آوری، به راه آن خدای عزیز و ستوده}. (آیهٔ ۱) و با همین نکته پایان می‌یابد، یعنی با تأکید بر حقیقت یگانگی خدا که هستهٔ پیام الهی است: {این پیامی است برای همهٔ مردم، تا با آن هشدار داده شوند و بدانند که او تنها خدای یگانه است، و خردمندان پند گیرند}. (آیهٔ ۵۲)

The sūrah begins with an outline of the mission of God’s Messenger and the book revealed to him: “This is a book which We have bestowed on you from on high so that you might bring forth all mankind, by their Lord’s leave, from darkness into the light, to the path of the Almighty, the One to whom all praise is due.” (Verse 1) It concludes with the same point, highlighting the truth of God’s oneness which is at the heart of the divine message: “This is a message to all mankind. Let them be warned thereby, and let them know that He is the One and only God. Let those who are endowed with insight take heed.” (Verse 52)

در میان این آیات، سوره یادآور می‌شود که موسی برای همان مأموریتی فرستاده شد که محمد ﷺ، و تقریباً با همان عبارت: «ما موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او گفتیم]: قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آر.» (آیه ۵) همچنین توضیح می‌دهد که هدف کلی از فرستادن پیامبران الهی روشن ساختن حقیقت بوده است: «ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا [حقیقت را] برای آنان روشن کند.» (آیه ۴) افزون بر این، سوره بیان می‌کند که از آنجا که فرستاده خدا انسان است، این امر ناگزیر چارچوب رسالت او را تعیین می‌کند: او باید آگاه سازد، توضیح دهد، هشدار دهد و اندرز نیکو دهد. اما او جز به اذن خدا و در زمانی که خدا تعیین کند نمی‌تواند معجزه‌ای بیاورد. نه خود او و نه قومش در این امر هیچ اختیاری ندارند. همچنین او نمی‌تواند جامعه‌اش را ناچار به پیروی از هدایت کند یا به گمراهی بکشاند، زیرا این امور تابع قاعده‌ای است که خدا بر اساس اختیار آزادانه خود برقرار کرده است.

In between, the sūrah mentions that Moses was sent to do the same task as Muĥammad, using practically the same wording: “We have sent forth Moses with Our revelations, saying, lead your people out of darkness into the light.’“ (Verse 5) It also explains that the general purpose behind sending God’s messengers was to make things clear: “Never have We sent a messenger otherwise than speaking the language of his own people, so that he might make [the truth] clear to them.” (Verse 4) In addition, it explains that because God’s Messenger is human, this inevitably provides the parameters for his mission: he is to inform, explain and give warning and good counsel. He cannot, however, perform a miracle except by God’s permission, and at a time God determines. Neither he nor his people have any say in this. Nor can he oblige his community to follow guidance or sink into error, for these things follow a certain rule God has set in operation according to His own free choice.

اینکه فرستادگان خدا همگی انسان بودند، موضوعی بود که همه امت‌های جاهلِ گذشته به آن اعتراض می‌کردند. این سوره تمام این اعتراض‌ها و پاسخ فرستادگان خدا را خلاصه کرده است، گویی اعتراض‌ها و پاسخ‌ها همگی در یک زمان بیان شده‌اند:

That God’s messengers were all human was a matter objected to by all past ignorant communities. The sūrah sums up all these objections and the reply given by God’s messengers, as if the objections and the reply were made all at the same time:

آنان پاسخ دادند: «شما جز بشری مانند ما نیستید. می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیدند بازدارید. پس دلیلی روشن برای ما بیاورید.» پیامبرانشان گفتند: «ما نیز جز بشری مانند شما نیستیم، اما خدا بر هر یک از بندگانش که بخواهد نعمت خود را ارزانی می‌دارد. برای ما ممکن نیست که جز به اذن خدا دلیلی برای شما بیاوریم، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.»

“They replied: ‘You are but mortals like ourselves. You want to turn us away from what our forefathers used to worship. Bring us, then, a clear proof’ Their messengers replied: ‘We are indeed but mortals like yourselves. But God bestows His grace on whomever He wills of His servants. It is not within our power to bring you any proof except by God’s leave. It is in God that all believers must place their trust.’“ (Verses 10-11)

این سوره همچنین توضیح می‌دهد که بیرون آوردن بشریت از تاریکی به سوی نور تنها «به اذن پروردگارشان» ممکن است. پس هر پیامبری مسائل را برای قومش روشن می‌سازد: {خداوند هر که را بخواهد گمراه می‌کند و هر که را بخواهد هدایت می‌نماید، و اوست که توانای حکیم است.} (آیه ۴)

The sūrah also explains that taking mankind from darkness into light can only be accomplished ‘by their Lord’s leave’. Every messenger makes the issues clear to his people, then: “God lets go astray whomever He wills, and guides whomever He wills. He is Almighty, truly Wise.” (Verse 4)

این‌ها خطوط اصلی‌ای هستند که ماهیت فرستاده‌ای را که از جانب خداوند فرستاده می‌شود و رسالتی را که به او سپرده شده است، تعیین می‌کنند. هیچ‌یک از ویژگی‌ها و صفات فرستادگان خداوند را نمی‌توان با ماهیت و صفات خداوند اشتباه گرفت. بدین‌ترتیب، یگانگی خداوند در کامل‌ترین روشنایی آشکار می‌شود، بی‌آنکه کوچک‌ترین اشاره‌ای به شباهت با کسی یا چیزی در آن باشد.

These are the main lines defining the nature of a messenger sent by God, and the mission assigned to him. Nothing of the nature of God’s messengers or their qualities can be confused with God’s nature and attributes. Thus God’s oneness is shown in its full light, with no hint of similarity to anyone or anything.

این سوره همچنین از تحقق وعدهٔ خداوند به پیامبرانش و به کسانی سخن می‌گوید که واقعاً به ایشان ایمان دارند. این وعده در همین زندگی دنیا با پیروزی و قدرت دادن به آنان تحقق می‌یابد، و در زندگی آخرت با پاداش بزرگ به مؤمنان و عذاب سخت به کافران. این موضوع در پایان صحنه‌ای نشان داده می‌شود که نبرد میان پیامبران خدا که در این جهان با هم ایستاده‌اند و امت‌های مختلفشان را نشان می‌دهد که آنان نیز با هم ایستاده‌اند: «کافران به پیامبرانشان گفتند: “قطعاً شما را از سرزمین خود بیرون خواهیم کرد، مگر آنکه به آیین ما بازگردید.” پروردگارشان به پیامبرانش وحی کرد: “قطعاً ستمکاران را هلاک خواهیم کرد و قطعاً شما را پس از ایشان در آن سرزمین ساکن خواهیم ساخت. این [وعده] برای کسانی است که از مقام من بیمناک‌اند و از هشدارهای من می‌ترسند.” و از خدا یاری و پیروزی [برای حق] خواستند.»

The sūrah also speaks about the fulfilment of God’s promise to His messengers and to those who truly believe in them. This promise is fulfilled in this present life when they are given victory and power, and in the life to come with generous reward given to the believers and severe punishment to the unbelievers. This is shown at the end of the scene showing the battle between God’s messengers standing together and their different communities also standing together in this world: “The unbelievers said to their messengers: ‘We shall most certainly expel you from our land, unless you return to our ways.’ Their Lord revealed this to His messengers: Most certainly shall We destroy the wrongdoers, and most certainly shall We cause you to dwell in the land long after they are gone. This [I promise] to all who stand in awe of My presence, and stand in awe of My warnings.’ And they prayed for God’s help and victory [for the truth].

و هر دشمن قدرتمند و لجوجِ حق به هلاکت خواهد رسید» (آیات ۱۳ تا ۱۵). این امر در تصاویری که از روز قیامت ترسیم شده نیز نشان داده می‌شود: «کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، به باغ‌هایی درآورده می‌شوند که از زیر درختانش نهرها جاری است؛ در آن جاودانه خواهند ماند، به اذن پروردگارشان. درودشان در آنجا سلام است» (آیه ۲۳). «در آن روز گناهکاران را خواهی دید که در زنجیرها به یکدیگر بسته شده‌اند، با جامه‌هایی از قطران سیاه، و چهره‌هایشان را شعله‌های آتش پوشانده است» (آیات ۴۹ و ۵۰).

And every powerful, obstinate enemy of the truth shall come to grief” (Verses 13-15) It is also shown in the images drawn from the Day of Judgement: “Those who believe and do righteous deeds will be admitted to gardens through which running waters flow, wherein they will abide, by their Lord’s leave. Their greeting shall be: Peace:” (Verse 23) “On that day you will see the guilty chained together in fetters, wearing garments of black pitch, and their faces covered with flames.” (Verses 49-50)

همین حقیقت در مثال‌هایی که برای هر دو گروه زده شده نیز تأکید شده است: «آیا ندیده‌ای که خدا چگونه کلمه‌ی پاکیزه را به درختی پاکیزه مثل می‌زند؟ ریشه‌اش استوار است و شاخه‌هایش به آسمان می‌رسد. هر زمان به فرمان پروردگارش میوه می‌دهد. خدا این مثل‌ها را برای مردم می‌زند تا پند گیرند. و کلمه‌ی ناپاک چون درخت ناپاکی است که از روی زمین برکنده شده و هیچ ثباتی ندارد. خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند، با آن سخن استوار، هم در این دنیا و هم در آخرت ثابت‌قدم می‌دارد؛ اما ستمکاران را گمراه می‌گرداند. خدا هرچه بخواهد انجام می‌دهد.» (آیات ۲۴ تا ۲۷) «کارهای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند، همچون خاکستری است که در روزی طوفانی، باد شدید آن را پراکنده می‌کند. از آنچه به دست آورده‌اند، هیچ بهره‌ای نمی‌برند. این [کفر] همان گمراهی دور و دراز است.» (آیه ۱۸)

The same fact is also emphasized in the analogies given for both groups: “Do you not see how God compares a good word to a good tree? Its roots are firm and its branches reach to the sky. It yields its fruits at all times by its Lord’s leave. Thus does God set parables for people so that they may reflect. And an evil word is like a corrupt tree, torn up onto the face of the earth. It cannot have a stable position. God will strengthen the believers through the true, unshakeable word in both this life and the life to come; but the wrongdoers God lets go astray. God does whatever He wills.” (Verses 24-27) “The works of those who disbelieve in their Lord are like ashes which the wind blows about fiercely on a stormy day. They cannot achieve any benefit from all that they might have earned. This [disbelief] is indeed going very far astray.” (Verse 18)

نخستین موضوعِ اصلیِ دو موضوعیِ کلیِ این سوره، یگانگیِ پیام الهی است که همهٔ فرستادگانِ خدا به آن دعوت کرده‌اند. این موضوع در اینجا به شیوه‌ای بی‌نظیر ارائه می‌شود. سوره‌های دیگر این مطلب را از این راه نشان داده‌اند که هر فرستاده‌ای همان خطاب را به قوم خود کرده است. هر یک از آنان همان حقیقت را بیان می‌کرد، کار خود را به پایان می‌رساند و درمی‌گذشت، و پس از او فرستاده‌ای دیگر می‌آمد که همان حقیقت را با همان کلمات بیان می‌کرد و همان پاسخ را می‌شنید. کافرانی که حقیقت را انکار می‌کنند، هر آنچه را در این زندگی باید تحمل کنند تحمل می‌کنند، هرچند برخی از آنان مهلت داده می‌شوند تا سرنوشت خود را در روز قیامت ببینند. در آن سوره‌ها هر فرستاده‌ای در صحنه‌ای جداگانه نشان داده می‌شد، همان‌گونه که در فیلمی که رویدادهای گوناگون را پشت سر هم نشان می‌دهد، صحنه‌ها را می‌بینیم. بهترین نمونه‌های این روش در سوره‌های ۷

The first of the two major issues that run through the whole sūrah is the unity of the divine message preached by all God’s messengers. This is presented here in a unique way. Other sūrahs demonstrated this through the fact that every messenger made the same address to his people. Every one of them would state the same truth, complete his work and pass away, to be followed by other messengers, each of whom stated the same truth in the same words, receiving the same reply. The unbelievers who deny the truth suffer whatever they may suffer in this life, although some of them are given respite, so as to face their fate on the Day of Judgement. In those sūrahs every messenger was shown in a separate scene, like we see a film playing back different events. The best examples of this method are seen in Sūrahs 7

و ۱۱، الأعراف و هود، به ترتیب.

and 11, The Heights and Hūd, respectively.

در این سوره، همه پیامبران در یک سو و امت‌های گمراهشان در سوی دیگر گرد آمده‌اند. نبرد میان آنان در این دنیا ادامه دارد، اما در همین‌جا پایان نمی‌یابد. بلکه تا روز قیامت پیشرفت آن را دنبال می‌کنیم. با وجود تفاوت بزرگ در زمان و مکان، جامعهٔ فرستادگان خدا و پیروانشان را در برابر خود می‌بینیم که چون گروهی واحد در کنار هم ایستاده‌اند. در حقیقت، زمان و مکان دو عامل گذرا هستند، در حالی که حقیقت بزرگ ایمان و کفر از هر دوی آن‌ها بسیار فراتر است.

In this sūrah, all the prophets are grouped together on one side and their erring communities on the other. The battle goes on between them in this life, but does not come to an end here. On the contrary, we follow its progress until the Day of Judgement. Despite the great difference in time and place, we see in front of us the community of God’s messengers and their followers standing together as a single group. Indeed time and place are two transitory factors, while the great truth of faith and unbelief is far greater than both time and place:

آیا خبر کسانی که پیش از شما بودند به شما نرسیده است؟ قوم نوح، و عاد و ثمود، و کسانی که پس از ایشان آمدند؟ جز خدا کسی آنان را نمی‌شناسد. فرستادگانشان با دلایل روشن به سوی ایشان آمدند، اما آنان دست‌هایشان را به دهان‌هایشان بردند و گفتند: «ما به آنچه شما به آن فرستاده شده‌اید کافریم، و در آنچه ما را به سوی آن می‌خوانید سخت در شکّیم.» فرستادگانشان گفتند: «آیا در خدا، آفریدگار آسمان‌ها و زمین، شکّی هست؟ او شما را می‌خواند تا گناهانتان را بیامرزد و تا مدّتی معیّن به شما مهلت دهد.» گفتند: «شما جز بشری مانند ما نیستید. می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیدند بازدارید. پس دلیلی روشن برای ما بیاورید.» فرستادگانشان گفتند: «ما نیز جز بشری مانند شما نیستیم، لیکن خدا بر هر که از بندگانش بخواهد نعمت خود را ارزانی می‌دارد. آوردن هیچ دلیلی برای ما ممکن نیست مگر به اذن خدا. و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند. و چرا ما بر خدا توکّل نکنیم، در حالی که او ما را به راه‌هایمان هدایت کرده است؟ و قطعاً بر آزارهایی که به ما می‌رسانید صبر خواهیم کرد. و تنها بر خدا باید توکّل کنند مؤمنان.» کافران به فرستادگانشان گفتند: «قطعاً شما را از سرزمین خود بیرون خواهیم کرد، مگر آنکه به آیین ما بازگردید.» پس پروردگارشان به فرستادگانش وحی کرد: «قطعاً ستمکاران را هلاک خواهیم کرد، و قطعاً شما را پس از آنان در آن سرزمین ساکن خواهیم گردانید. این [وعده] برای کسانی است که از مقام من بیم دارند و از هشدار من می‌ترسند.»

سپاسگزاری از خدا برای آنچه به ما عطا می‌کند، تمام این سوره را زنده و جاری می‌سازد. خداوند نعمت‌های خود را برمی‌شمارد، نعمت‌هایی که به همه انسان‌ها ارزانی می‌دارد: مؤمن و کافر، نیکوکار و بدکار، پرهیزگار و ستمکار. بی‌گمان خداوند، آن‌گاه که چنین نعمت‌هایی را به کافران، نافرمانان و ستمکاران نیز همانند مؤمنانی که در راه او تلاش می‌کنند عطا می‌کند، بخشنده و مهربان است. جایگاه انسان آن است که سپاسگزار باشد. در اینجا لطف خداوند در گستردهٔ‌ترین افق‌ها و در چارچوبی از تصاویر جهانشمول نشان داده می‌شود: «خدا کسی است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد و با آن میوه‌ها را برای روزی شما بیرون آورد. کشتی‌ها را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان شوند، و رودخانه‌ها را برای سود شما مسخّر ساخت. و خورشید و ماه را که پیوسته در حرکت‌اند، برای شما مسخّر کرد، و شب و روز را نیز مسخّر شما گردانید. و از هر آنچه از او خواستید به شما داد. اگر بخواهید نعمت‌های خدا را بشمارید، نخواهید توانست آن‌ها را برشمرید. با این همه، انسان بسیار ستمکار و ناسپاس است.» (آیات ۳۲ تا ۳۴)

Gratitude to God for what He bestows on us animates the whole sūrah. God enumerates His favours, which He grants to all mankind, believers and unbelievers, righteous or unrighteous, God-fearing and wrongdoers. God is most certainly compassionate and merciful when He grants such favours to unbelievers, disobedients and wrongdoers in the same way as He grants them to the faithful who strive for His cause. It is their place that they should be grateful. Here God’s grace is shown extending across the widest horizon, within a framework of universal imagery: “It is God who has created the heavens and the earth, and who sends down water from the sky with which He brings forth fruits for your sustenance. He has placed under your service ships which by His leave sail through the sea, and He has made the rivers subservient to [His law] for your benefit. And for your benefit He has made the sun and the moon, both diligently pursuing their courses, subservient to [His law]; and has made the night and the day subservient to [His law]. And He gives you of everything you ask of Him. Should you try to count God’s blessings, you will never be able to compute them. Yet man is persistent in wrongdoing, stubbornly ungrateful.” (Verses 32-34)

واقعاً فرستادنِ پیامبران برای بشر، لطفی برابر، و اگر نه بزرگ‌تر، است: «این کتابی است که آن را بر تو نازل کرده‌ایم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آوری.» (آیه ۱) نور شاید بزرگ‌ترین لطف پروردگار در هستی باشد، اما نوری که در این آیه به آن اشاره شده، بزرگ‌ترین نوری است که از تمام وجود انسان می‌تابد و جهان پیرامون ما را روشن می‌کند. همین وظیفه به موسی ﷺ و قومش، و در واقع به همه پیامبران، سپرده شد، چنان‌که در این سوره به روشنی بیان شده است. همچنین در سخنان پیامبران خداوند لطفی را می‌بینیم: «شما را فرا می‌خواند تا گناهانتان را بیامرزد.» (آیه ۱۰)

Indeed, sending messengers to mankind is an equal, if not greater favour: “This is a book which We have bestowed on you from on high so that you might bring forth all mankind, by their Lord’s leave, from darkness into the light.” (Verse 1) Light is perhaps God’s most majestic favour in the universe, but the light referred to in this verse is the greatest light that shines through our whole beings and which makes the world around us shine. The same task was assigned to Moses with his people, and indeed to all messengers, as clearly explained in the sūrah. We also note a favour in what God’s messengers say: “He calls you, so that He may forgive you your sins.” (Verse 10)