در بخش آغازین این سوره، که شامل نخستین پانزده آیه است، سخن از رستاخیز و انکار آن از سوی کافران است؛ کسانی که تعجب می‌کنند که از آن یاد شود، چه رسد به اینکه به وقوع آن حکم شود. اما قرآن نه تنها انکار آنان نسبت به حقیقت رستاخیز را مورد خطاب قرار می‌دهد، بلکه می‌کوشد اندیشه‌های منحرفشان را به مسیر درست بازگرداند. نخست می‌کوشد دل‌هایشان را بیدار کند و آنان را به تأمل در حقایق بزرگی که در هستی آشکارا نمایان است فرا می‌خواند. قرآن ایشان را درگیر هیچ جدل فکری درباره رستاخیز نمی‌کند؛ بلکه می‌کوشد در دل‌ها و اندیشه‌هایشان حیات بدمد تا به تفکر بپردازند. حقیقتی را که در هر آنچه پیرامونشان است به روشنی پیداست، پیش رویشان می‌نهد تا پاسخ دهند. این روش بسیار مؤثر است و شایسته است که مبلغان پیام الهی آن را با دقت بیاموزند.

In its initial section, comprising the first 15 verses, the surah speaks about resurrection and its denial by the unbelievers who wonder that it should even be mentioned, let alone asserted. The Qur’an, however, not only addresses their denial of the truth of resurrection, it also aims to put their deviant minds back on the right track. It tries first to awaken their hearts, alerting them to contemplation of the great truths that are clearly manifest in the universe. It does not engage them in any intellectual argument about resurrection; instead, it tries to bring life into their hearts and minds so that they can reflect. It puts before them the truth that is clearly evident in everything around them so that they will respond. This method is especially effective and is one that should be carefully studied by advocates of the divine message.

سوره با قسم به حرف «ق» و به قرآن پرشکوه آغاز می‌شود، قرآنی که از حروفی چون «ق» ساخته شده است. در واقع این حرف، نخستین حرف واژه «قرآن» است. سوره موضوع قسم را ذکر نمی‌کند و آن را باز می‌گذارد تا راه برای هر آنچه سوره می‌خواهد بگوید باز باشد. بنابراین قسم به ما هشدار می‌دهد که آنچه پس از آن می‌آید بسیار مهم است. و این دقیقاً همان چیزی است که مقصود است، زیرا سوره بلافاصله با حرف عطف «بل» که معادل انگلیسی ندارد از قسم فاصله می‌گیرد.۱ اکنون به بحث درباره شگفتی آنان از آنچه پیامبر خدا ﷺ و قرآن درباره زنده شدن مردگان می‌گویند می‌پردازد: «بلکه کافران تعجب کردند که هشداردهنده‌ای از خودشان به سوی ایشان آمده است و گفتند:

The surah begins with an oath by the letter Qaf and by the glorious Qur’an, which is composed of letters like Qaf. In fact, this is the first letter of the word ‘Qur’an’. The surah does not mention the subject matter of the oath, leaving it as a way to open the door to whatever the surah wants to say. Thus, the oath serves to alert us to the fact that what comes afterwards is momentous. This is indeed what is intended, as the surah immediately moves away from the oath using the conjunction bal, which has no English equivalent.1 It now begins to discuss their amazement at what God’s Messenger and the Qur’an say about the dead being brought back to life: “But the unbelievers deem it strange that a wamer from among themselves should have come to them and they say:

این سوره اکنون چند صفحه از کتاب تاریخ بشر را پیش روی می‌گذارد و از سرنوشت امت‌های گذشته سخن می‌گوید؛ امت‌هایی که همان‌گونه که کافران عرب درباره‌ی رستاخیز جدال می‌کردند، آنان نیز بحث می‌کردند و همچنین پیام‌های خداوند را انکار می‌نمودند. در نتیجه، آنان مجازات حتمی و اجتناب‌ناپذیر الهی را به جان خریدند:

The surah now opens some pages of the book of human history, speaking of the fate of past communities who argued about resurrection in the same way as did the Arab unbelievers, and who similarly denied Gods messages. As a result, they incurred Gods inevitable punishment:

پیش از این منکران، قوم نوح نیز تکذیب کردند، و همچنین اهل الرَّسّ، ثمود، عاد، فرعون، برادران لوط، اصحاب ایکه و قوم تُبّع؛ همه‌شان پیامبران خدا را تکذیب کردند، و در نتیجه وعده‌های من تحقق یافت. آیا ما از آفرینش نخستین درمانده شدیم؟ با این همه، آنان در آفرینش دوباره در شکّ‌اند.

Long before these unbelievers Noah's people also disbelieved, as did the people ofal-Rass, Thamud, (Ad, Pharaoh, Lot's brethren, the dwellers of the wooded dales and the people of Tubba they all disbelieved God's messengers, and therefore My warnings came true. Were We worn out by the first creation? Yet they are still in doubt about a second creation.

(آیات ۱۲-۱۵)

(Verses 12-15)

الرَّسّ به چاهی گفته می‌شود که هیچ دیواری بر گرد آن ساخته نشده است، و «الأَیْكَة» به منطقه‌ای پردرخت گفته می‌شود. «أصحاب الأیکة» به احتمال زیاد به قوم شعیب اشاره دارد. دربارهٔ قوم الرَّسّ جز این اشاره و اشارهٔ مشابهی در سورهٔ الفرقان (۲۵: ۳۸) هیچ اطلاعی در دست نداریم. همین وضعیت دربارهٔ قوم تُبَّع صدق می‌کند، لقبی که پادشاهان یمنی سلسلهٔ حمیر بر خود می‌نهادند. دیگر اقوامی که در این بخش کوتاه از آن‌ها یاد شده، برای هر کسی که قرآن را بخواند شناخته‌شده‌اند.

Al-Rass signifies a well over which there is no built wall, and the dales signifies an area thick with trees. The people of the wooded dales most probably refer to Shucaybs people. We have no information about the people of al-Rass other than this reference here and a similar one in Surah al-Furqdn, (25: 38) The same applies to the people of Tubba(, a tide used by the Yemeni kings of the Himyar dynasty. The other peoples mentioned in this short passage are known to anyone who reads the Qur’an.

این نقل‌قول کوتاه از این اقوام هرگز قصد ارائه اطلاعات مفصل درباره آنان را ندارد. بلکه تنها یادآوری سرنوشت امت‌های کافر پیشین است. شایان توجه است که آیه از این می‌گوید که هر یک پیامبران خدا را تکذیب کردند، و این جمع بودن «پیامبران» بر یگانگی پیام الهی تأکید می‌کند، چرا که همه پیامبران به یک دین دعوت کردند. بنابراین، هر کس یکی از پیامبران خدا را انکار کند، در واقع همه آنان را انکار کرده است، زیرا پیامی را که همه آنان آورده‌اند رد می‌کند. پیامبران خدا برادرانی هستند که یک امت را تشکیل می‌دهند. آنان همچون درختی‌اند که ریشه‌هایشان تا اعماق زمان امتداد دارد. هر شاخه‌ی آن درخت، تمام ویژگی‌های اساسی خود را به نمایش می‌گذارد و تصویری از کل را ارائه می‌دهد.

بخش دوم این سوره با موضوع رستاخیز ادامه می‌یابد۔

The second part of the surah continues with the theme of resurrection.

این سوره می‌کوشد از زاویه‌ای تازه به دل‌هایی بپردازد که رستاخیز را انکار می‌کنند، و سخنانی هولناک نیز در آن آمده است. از نظارت دقیقی سخن می‌گوید که در مقدمه به آن اشاره شده است. تصویرهای روشنی از این نظارت ارائه می‌دهد، سپس تصویرهایی از انسان در سکرات مرگ، آن‌گاه گشوده شدن نامه‌های اعمال و حساب را می‌بینیم، پیش از آنکه نشان داده شود دوزخ گشوده می‌شود تا کسانی را که سرنوشتشان آن است در خود جای دهد. هر بار که گروهی تازه در آن افکنده می‌شوند، می‌پرسد آیا می‌تواند باز هم بیشتری بپذیرد. در برابر این، صحنه بهشت قرار می‌گیرد و گرامی‌داشت و نعمت‌هایی که به ساکنانش ارزانی می‌شود.

It seeks to treat those hearts that deny resurrection from a new angle, but makes some frightening statements. It speaks about the accurate monitoring to which reference has been made in the Prologue. It presents clear images of this monitoring, followed by images of man in the throes of death, then we see the opening of records and the reckoning before we are shown hell opening to receive those destined for it. Whenever a new group of them are thrown into it, it asks whether it can have some more. This is contrasted by the scene of heaven and the honour and favours bestowed on its dwellers.

این سفری یگانه است که با تولد آغاز می‌شود، از مرگ می‌گذرد و با رستاخیز و حسابرسی اعمال پایان می‌یابد. این سفری پیوسته و بی‌وقفه است که تنها راهی را ترسیم می‌کند که ناگزیر باید آن را بپیماییم. در تمام طول این سفر، ما در دستان خدا و تحت مراقبت دقیق او هستیم. ما نمی‌توانیم بگریزیم.

It is a single journey that begins with birth, goes through death and ends with resurrection and deed reckoning. It is a continuous, uninterrupted journey, charting the only way we must travel. Throughout the journey we are in God’s hands and under His careful watch. We cannot escape.

وقتی این را درک می‌کنیم، دل‌هایمان از هیبت و بیم پر می‌شود.

When we realize this, our hearts are filled with awe and apprehension.

با این آگاهی، چه احساس دیگری باید داشته باشیم که دریافته‌ایم در دستان خداوند متعال هستیم، همان کسی که از افکار درونی ما آگاه است و هیچ چیزی از او پنهان نمی‌ماند؟

How else should we feel realizing that we are in the hands of the Almighty who knows our innermost thoughts and who overlooks nothing?

هنگامی که هر یک از ما گمان می‌کند که مقامات، با همه‌ی هوش و خبرنگارانشان، در پی ما هستند و گام‌هایمان را دنبال می‌کنند، پریشان و مضطرب می‌شویم. صبر و تعادل خود را از دست می‌دهیم. هر قدر هم که دستگاه اطلاعاتی گسترده و نافذ باشد، هر یک از ما، با این حال، می‌تواند از توجه آن رهایی یابد، به محض آنکه در خانه‌مان را ببندیم یا دهانمان را بسته نگه داریم.

ما انسان را آفریده‌ایم و می‌دانیم که نفسش به او چه وسوسه می‌کند. ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم؛ با دو ضبط‌کننده‌ای که بر ثبت تنظیم شده‌اند، یکی در راستِ او و یکی در چپ او، هر سخنی که بر زبان می‌آورد [را] نگهبانی حاضر می‌نویسد. (آیات ۱۶ تا ۱۸)

It is We who have created man, and We know what his soul whispers to him. We are closer to him than his jugular vein; with two receptors set to record, one on his right and one on his left, every word he utters [is noted down by] an ever-present watcher, (verses 16—18)

جملهٔ نخست در این آیات، پیام آن را نشان می‌دهد. کسی که ماشینی می‌سازد، بهترین کسی است که می‌داند آن چگونه ترکیب شده و چگونه کار می‌کند. سازندهٔ ماشین آن را خلق نکرده، زیرا او آغازگر مواد به‌کاررفته در ساختن آن نیست؛ او تنها کسی است که آن را طراحی و تولید کرده است. این با آفریدگاری که همهٔ چیزها را آغاز می‌کند چگونه مقایسه می‌شود؟ انسان به دست خدا ساخته شده است و خدا از هر جزء کوچک وجود او آگاه است. از این رو می‌فرماید: «و ما می‌دانیم نفسش به او چه وسوسه می‌کند.» (آیهٔ ۱۶) بدین‌سان انسان درمی‌یابد که اندیشه‌های درونی‌اش آشکار است. هیچ چیزی پنهان نیست. حتی وسوسه‌های نفسش، هرقدر هم که پنهان باشند، برای خدا معلوم است، تا برای روز حساب که مردم اغلب آن را انکار می‌کنند، آماده باشد.

The first clause in these verses, 'it is We who have created man, indicates its message. A person who makes a machine is the one who best knows how it is put together and how it functions. Its maker did not create it, because he is not the one who originated the material used in its making; he is only the one who designed and manufactured it. How does this compare with the Creator who originates all things? Man is made by God’s hand, and God knows every little detail about him. Hence He says: "We know what his soul whispers to him." (Verse 16) Thus man realizes that his inner thoughts are laid open. Nothing is hidden. Even the whispers of his soul, secret as these may be, are known to God, in preparation for the Day of Reckoning, which people often deny.

«ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم» (آیهٔ ۱۶). نزدیک‌تر از رگی که خون او را به جریان می‌اندازد! این تعبیر به‌روشنی بیانگر تسلط مستقیم و نظارت بی‌واسطه است. وقتی انسان این حقیقت را در ذهن خود مجسم کند، ناگزیر مورمورى در تنِ او خواهد افتاد. اگر انسان واقعاً معنای این سخن را دریابد، جرئت نخواهد کرد هیچ کلمه‌ای را بر زبان براند که خشنودی خدا در آن نباشد. حتی اندیشهٔ گذرایی را که مغایر با آنچه نزد خدا پسندیده است در سر نخواهد پروراند. همین یک بیان برای آن‌که انسان همواره هوشیار و محتاط باشد، کافی است.

"We are closer to him than his jugular vein” (Verse 16) Closer than the vein that transports his blood! This expression clearly describes the hand in control and the direct watch. When man imagines this fact, he is bound to experience a shiver down his spine. If man really understood the import of this statement, he would not dare say a single word that does not please God. He would not even allow a fleeting thought that is contrary to what is acceptable to God. This statement is sufficient to make man careful, always alert.

آن صفحهٔ زندگی بود که در کتاب انسان، صفحهٔ نزدیک شدن مرگ دنبال می‌شود: «بی‌هوشیِ مرگ حقیقت کامل را به همراه می‌آورد: این همان چیزی است که تلاش می‌کردی از آن بگریزی.» (آیهٔ ۱۹) هیچ چیزی بیش از مرگ، انسان از آن نمی‌گریزد. او حتی می‌کوشد اندیشهٔ مرگ را از ذهنش بیرون براند. اما چگونه می‌تواند چنین کند، در حالی که مرگ جوینده‌ای است که هرگز باز نمی‌ایستد. گام‌های استوارش را پیوسته برمی‌دارد و هرگز از زمان تعیین‌شده‌اش جا نمی‌ماند. همین که نامِ «بی‌هوشیِ مرگ» برده شود، دل‌های دلیر را می‌لرزاند. و آنگاه که این صحنه نشان داده می‌شود، به او گفته می‌شود: «این همان چیزی است که تلاش می‌کردی از آن بگریزی.» همین صدا هنگامی که او هنوز سرشار از زندگی است، او را به لرزه می‌اندازد. پس وای به حال او اگر این سخن در حالِ دست‌به‌گریبان بودن با مرگ به او گفته شود؟ به‌راستی روایت شده است که هنگامی که مرگ به پیامبر ﷺ نزدیک می‌شد، عرق را از چهره‌اش پاک می‌کرد و می‌فرمود: «منزّه است خدا! مرگ را بی‌هوشی‌ای است!» [به روایت بخاری و مسلم.] او این را فرمود، با آنکه خود برگزیده بود که در جوار خدا باشد و مشتاق دیدار او بود. پس حال عامّهٔ انسان‌های فانی چگونه خواهد بود؟

That was the page of life, which is followed in mans book by the page of approaching death: “ The stupor of death brings with it the full truth: This is what you tried to escape.” (Verse 19) There is nothing man tries to escape more than death. He even tries to banish the thought of death from his mind. Yet how can he do so when death is a seeker that never stops. It continues its steady march, and never misses its appointed time. The mere mention of* the stupor of death" sends a shiver into brave hearts. Yet as the scene is shown, it is said to him: “This is what you tried to escape.” The mere sound makes him shudder when he is still full of life. How about if it is said when he is in the throes of death? It is authentically reported that when death was approaching the Prophet, he wiped sweat off his face and said: “All glory be to God! Death has its stupor!” [Related by al-Bukhari and Muslim.] He said this, even though he had chosen to be in God’s company, longing to see Him. So how about ordinary mortals?

قابلِ توجہ ہے کہ یہاں خود «حق» کا ذکر ہوا ہے: "موت کی بے ہوشی حق کو مکمل طور پر لے آتی ہے۔" (آیت 19) اس سے معلوم ہوتا ہے کہ جب انسان مرنے کے قریب ہوتا ہے تو وہ پوری حقیقت کو دیکھ لیتا ہے۔ حق اس کے سامنے مکمل طور پر بے نقاب ہو جاتا ہے۔ وہ وہ چیز دیکھ لیتا ہے جو اسے پہلے معلوم نہ تھی، اور وہ چیز بھی جس کا وہ انکار کیا کرتا تھا۔ لیکن اب ایسا وقت آ چکا ہوتا ہے جب کوئی بات اسے فائدہ نہیں دے سکتی۔ اب توبہ، ایمان یا اپنی روش درست کرنے کا وقت باقی نہیں رہتا۔ کافروں نے اسی حقیقت کا انکار کیا تھا اور اسی انکار نے ان کو الجھن میں ڈالا۔ اب جب وہ سب کچھ جان لیتے ہیں تو اس کے بارے میں کچھ کرنے کا وقت گزر چکا ہوتا ہے۔

It is noteworthy that truth itself is mentioned here: “ The stupor of death brings with it the full truth." (Verse 19) This suggests that a human being sees the whole truth as he is about to die. The truth appears to him fully exposed. He sees what he did not know, and what he used to deny. It is, now too late for anything that may benefit him. It is too late for repentance, belief or the mending of ways. The unbelievers denied this very truth and their denial caused them confusion. Now that they realize all this, it is too late for them to do anything about it.

بخش پایانی سوره همچون ضربِ آخرینِ یک نغمه است، که قوی‌ترین نت‌های خود را با سرعتی بیشتر تکرار می‌کند. در آن نگاهی به تاریخ و سرنوشت منکرانِ پیشین دیده می‌شود، تصویری از کتاب گشودهٔ هستی، و صحنه‌ای تازه از روز قیامت، که همگی با یک رهنمودِ جدی و الهام‌بخش همراه شده‌اند:

The final pan of the surah sounds like the final beat of a tune, as it repeats its strongest notes to an even faster time. It includes a glimpse of history and the fate of earlier unbelievers, an image from the open book of the universe and a new scene from the Day of Judgement, all coupled with a serious and inspiring directive:

چه بسیار نسل‌هایی را پیش از اینان نابود کردیم که از ایشان نیرومندتر بودند؟ آنان در سرزمین‌ها گشتند و جایی برای پناه جستن یافتند؟ در این، یادآوری است برای هر کسی که دلی آگاه دارد، یا با گوش فرا دادن و با دیدۀ حضور، گواهی می‌دهد. ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن‌هاست در شش روز آفریدیم، و هیچ خستگی‌ای به ما نرسید. پس بر آنچه می‌گویند شکیبا باش، و پیش از برآمدن خورشید و پیش از غروب آن، پروردگارت را با ستایش تسبیح گوی؛ و در شب نیز او را تسبیح گوی، و در پایان هر نماز. و گوش فرا ده روزی را که منادی از جایی نزدیک ندا می‌دهد، روزی که به راستی آن بانگ مهیب را می‌شنوند؛ آن روز است که از گورها بیرون می‌آیند. این ماییم که زنده می‌کنیم و می‌میرانیم، و بازگشت همه به سوی ماست. روزی که زمین از هم شکافته شود و ایشان شتابان از آن بیرون آیند. گردآوردن ایشان بر ما آسان است. ما به آنچه می‌گویند آگاهیم. تو بر ایشان چیره نیستی که به زور وادارشان کنی. پس با قرآن، کسانی را که از وعدۀ من می‌ترسند پند ده.

How many a generation, far greater in power, have We destroyed before these [unbelievers]? They wandered through the lands seeking a place of refuge. In this there is a reminder for everyone who has an alert heart, or one who attentively listens and sees. We have indeed created the heavens and the earth and all that is in between in six days. No weariness could ever touch Us. Bear, then, with patience whatever they may say, and extol your Lord's limitless glory before the rising of the sun and before its setting; and in the night, too, extol His glory, and at the end of every prayer. And listen out for the day when the caller will call from a nearby place, the day when they will in truth hear the mighty blast; that is the day when they will come out [of their graves]. It is We who grant life and deal death; and to Us all shall return. On the day when the earth will be rent asunder all around them, letting them rush out. That gathering will be easy for Us. We are fully aware of what they say. You are not one to use coercion with them. Therefore, remind, with the Quran, those who fear My warning. (Verses 36-45)

اگرچه تمام این نکات پیش‌تر در خلال سوره مورد بحث قرار گرفته‌اند، در پایان با آهنگی تازه و تأثیری افزون‌تر تکرار می‌شوند. اینجا با تأکید بیشتر و شتاب بیشتری یادآوری می‌شوند. بدین‌ترتیب، آنها در اینجا اثری متفاوت از اثری دارند که از بحث تفصیلی‌تر پیشین حاصل می‌شد. این ویژگی سبک قرآنی است.