این جلد شامل ۳۷ سوره است که بنا بر آنچه سنت بر آن رفته، جزء سی‌ام قرآن را تشکیل می‌دهند؛ بر این اساس که قرآن به ۳۰ جزء هم‌اندازه تقسیم شده تا خواندن کل کتاب در یک ماه آسان شود. با این حال، این جزء رنگ و ویژگی خاصی دارد. همه سوره‌های آن مکی‌اند، جز دو سوره «البینة» و «النصر» که به ترتیب شماره‌های ۹۸ و ۱۱۰ را دارند. گرچه طولشان متفاوت است، همه کوتاه‌اند. مهم‌تر آن است که این سوره‌ها یک گروه واحد را با درون‌مایه‌ای تقریباً یکسان تشکیل می‌دهند. همگی از ویژگی‌های یکسانی در آهنگ، تصاویر، دلالت‌ها و سبک کلی برخوردارند. در واقع، همچون کوبیدنی پیوسته و محکم بر درِ خانه‌ای هستند، یا همچون فریادهای بلند و پی‌درپی که می‌کوشند کسانی را که در خواب عمیق‌اند بیدار کنند، یا کسانی را که مست‌اند و هوش از سر داده‌اند، یا آنان را که در کاباره‌ای غرق رقص و سرگرمی‌اند. کوبیدن‌ها و فریادها یکی پس از دیگری می‌آیند: بیدار شو! به اطرافت نگاه کن! بیندیش! تأمل کن! خدایی هست! برنامه‌ریزی، آزمون، مسئولیت، حساب، پاداش، عذاب سخت و نعمت پایدار هست. همان هشدار بارها و بارها تکرار می‌شود. دستی نیرومند آنان را با خشونت تکان می‌دهد. به نظر می‌رسد چشم می‌گشایند، برای لحظه‌ای به اطراف می‌نگرند و دوباره به بی‌هوشی بازمی‌گردند. دست نیرومند بار دیگر تکانشان می‌دهد. فریادها و کوبیدن‌ها با بلندتر شدن تکرار می‌شوند. ممکن است یک یا دو بار بیدار شوند تا با لجاجت بگویند: «نه!» ممکن است کسی را که هشدارشان می‌دهد سنگسار کنند یا به او توهین نمایند، و سپس به همان حالت بی‌توجهی بازگردند. او دوباره آنان را تکان می‌دهد.

This volume contains 37 sūrahs forming what is traditionally known as the thirtieth part of the Qur’ān, on the basis that divides the Qur’ān into 30 parts of equal length, so as to make it easy to read the whole book once a month. Yet this part has a special, distinctive colour. All the sūrahs it includes are Makkan, except two, The Clear Proof and Divine Help, which take numbers 98 and 110 respectively. Although they vary in length, they are all short. More significant, however, is the fact that they form a single group with more or less the same theme. They enjoy the same characteristics of rhythm, images, connotations and overall style. They are, indeed, like a persistent and strong knocking on a door, or a series of loud shouts seeking to awaken those who are fast asleep, or those who are drunk and have lost consciousness, or are in a night club, completely absorbed in their dancing or entertainment. The knocks and the shouts come one after the other: Wake up! Look around you! Think! Reflect! There is a God! There is planning, trial, liability, reckoning, reward, severe punishment and lasting bliss. The same warning is repeated time after time. A strong hand shakes them violently. They seem to open their eyes, look around for a second and return to unconsciousness. The strong hand shakes them again. The shouts and knocks are repeated even more loudly. They may wake up once or twice to say obstinately, “No!” They may stone the person warning them or insult him and then resume their position of inattention. He shakes them anew.

این همان احساسی است که من هنگام خواندن این بخش از قرآن کریم دارم. قرآن تأکید بسیاری بر چند حقیقت مهم دارد و نغمه‌هایی را می‌نوازد که دل‌ها را به لرزه می‌اندازد. بر صحنه‌هایی از هستی و از جهان نفس انسانی تمرکز می‌کند، و همچنین بر رویدادهایی که در روز فیصله رخ می‌دهد. می‌بینم که این موضوعات به شیوه‌های گوناگون تکرار می‌شوند، و این نشان می‌دهد که تکرار آن‌ها عمدی است.

درباره‌ی چه چیزی از یکدیگر می‌پرسند؟ درباره‌ی آن خبر بزرگ که در آن اختلاف دارند. نه چنین است؛ به زودی خواهند دانست! باز هم، نه چنین است؛ به زودی خواهند دانست!

About what are they asking? About the fateful tiding on which they dispute. No indeed; they shall certainly know! Again, no indeed; they shall certainly know! (Verses 1-5)

سورہ اس بات سے آغاز ہوتی ہے کہ سوال کرنے والوں اور اس سوال سے منہ موڑا جائے۔ یہ امر باعثِ تعجب ہے کہ کوئی شخص قیامت اور جزا و سزا کے بارے میں شکوک و شبہات پیدا کرے، حالانکہ یہی وہ امور ہیں جو سخت ترین اختلاف و تنازع کا مرکز رہے ہیں۔ کیونکہ منکرین کے لیے قیامت کا وقوع ممکن معلوم ہی نہیں ہوتا تھا، باوجود اس کے کہ یہ عقل کے سب سے زیادہ موافق ہے۔ سورہ پوچھتی ہے کہ وہ کس چیز کے بارے میں سوال کر رہے ہیں: ﴿عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ﴾ (آیت 1)۔ پھر ہمیں اس کا جواب دیا جاتا ہے۔ یہ سوال معلومات حاصل کرنے کے لیے نہیں، بلکہ ان کے سوالات کے موضوع کی طرف توجہ دلانے اور اس کی نوعیت بیان کرنے کے لیے ہے: ﴿عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ﴾ (آیات 2-3)۔ جواب میں اس واقعے کا نام نہیں لیا گیا بلکہ اس کی تصویر کشی کی گئی ہے تاکہ ایسے لوگوں پر تعجب اور حیرت کا احساس بڑھے۔ اختلاف ان لوگوں کے درمیان تھا جو قیامت پر ایمان رکھتے تھے اور ان کے درمیان جو اس کے منکر تھے، مگر سوالات صرف دوسرے گروہ کی طرف سے اٹھائے جاتے تھے۔

The sūrah opens by shunning the enquirers and the enquiry. It wonders that anyone should raise doubts about resurrection and judgement, which were central points of bitter controversy. For the unbelievers could hardly imagine that resurrection were possible, despite the fact that it is most logical. The sūrah asks what they are talking about: “About what are they asking?” (Verse 1) We are then given the answer. The question is not meant to solicit information but rather draws attention to the subject of their questions and stating its nature: “About the fateful tiding on which they dispute.” (Verses 2-3) The answer does not name the event but describes it to enhance the feeling of wonder and amazement at such people. The dispute was between those who believed in resurrection and those who denied it, but the questions were raised by the latter only.

سوره درباره جزئیات بیشتر این رویداد چیزی بیان نمی‌کند. تنها آن را بزرگ توصیف می‌کند و سپس تهدیدی ضمنی می‌افزاید که بسیار هولناک‌تر از یک پاسخ مستقیم است: «نه چنین است! به زودی خواهند دانست. باز هم نه چنین است! به زودی خواهند دانست.» (آیات ۴ و ۵) عبارت «نه چنین است» نزدیک‌ترین ترجمه‌ای است که برای واژه عربی «کلّا» می‌توان یافت؛ واژه‌ای که بازداشتن و رد قاطع را می‌رساند. کل جمله برای تأکید بر تهدید ضمنی تکرار شده است.

The sūrah does not provide any more details about the event in question. It simply describes it as great before adding an implicit threat which is much more frightening than a direct answer. “No indeed, they shall certainly know! Again, no indeed, they shall certainly know!” (Verses 4-5) The phrase, ‘no indeed,’ is used here as the nearest possible rendering of the Arabic term, kallā, which denotes strong shunning. The whole sentence is repeated to add force to the threat implied.

سورہ پھر بظاہر اس عظیم واقعے کو ایک طرف رکھ دیتی ہے جو اختلاف کا مرکز ہے، تاکہ بعد میں اسے دوبارہ اٹھائے۔ اس کے بعد ہمیں کائنات کے ایک تیز رفتار چکر پر لے جایا جاتا ہے، جس میں ہم بے shumar مناظر، مخلوقات اور مظاہر کو دیکھتے ہیں۔

The sūrah then puts aside, apparently, that great event which is at the centre of controversy, only to pick it up later on. We are then taken on a quick round of the universe in which we see a multitude of scenes, creatures and phenomena.

آیا ما زمین را گسترانیدیم و آن را هموار نساختیم؟ و کوهها را میخهایی قرار ندادیم؟ و شما را جفتجفت آفریدیم؟ و خوابتان را مایه آرامش قرار دادیم؟ و شب را پوششی ساختیم، و روز را برای تلاش معاش مقرر کردیم؟ و بر فراز شما هفت آسمان استوار بنا کردیم، و در آن چراغی فروزان نهادیم؟ و از ابرهای باران آبی فراوان فرو فرستادیم، تا بدان دانهها و گیاهان گوناگون و باغهای انبوه درختان برویانیم. ایا که تفکر در آن، دل هر انسانی را سخت به لرزه درمیآورد: «آیا ما زمین را گسترانیدیم و آن را هموار نساختیم؟ و کوهها را میخهایی قرار ندادیم؟ و شما را جفتجفت آفریدیم؟ و خوابتان را مایه آرامش قرار دادیم؟ و شب را پوششی ساختیم، و روز را برای تلاش معاش مقرر کردیم؟ و بر فراز شما هفت آسمان استوار بنا کردیم، و در آن چراغی فروزان نهادیم؟ و از ابرهای باران آبی فراوان فرو فرستادیم، تا بدان دانهها و گیاهان گوناگون و باغهای انبوه درختان برویانیم.» (آیات ۶-۱۶)

Contemplation of which strongly shakes any human heart: “Have We not spread and levelled the earth, and made the mountains as pegs? We created you in pairs, and made your sleep a cessation of activity. We made the night a mantle, and appointed the day for gaining a livelihood. We built above you seven mighty ones, and placed therein a blazing lamp. We send down out of the rain-clouds water in abundance, by which We bring forth grain and varied plants, and gardens thick with trees.” (Verses 6-16)

در این دور ما در گسترهٔ وسیع جهان سیر می‌کنیم و شمار بسیاری از صحنه‌ها و پدیده‌ها را مشاهده می‌کنیم که با کمترین کلمات ترسیم شده‌اند. این کار به آهنگ سخن تیزی و نفوذی می‌بخشد، همچون ضربه‌های پیاپی چکش. شیوهٔ پرسش که مقصود از آن بیان یک حکم است نیز در اینجا عمداً به کار رفته است. می‌توان آن را به دستی نیرومند تشبیه کرد که کسانی را که هنوز غافل‌اند تکان می‌دهد. این شیوه توجه ایشان را به همهٔ این موجودات و پدیده‌ها جلب می‌کند که دلایلی قوی‌اند بر طرح و تدبیر آگاهانه‌ای که در آفرینش آنها به کار رفته، بر توانایی آفرینش و بازآفرینش، و بر حکمتی که در پس آفرینش است؛ حکمتی که اقتضا می‌کند هیچ آفریده‌ای از آن حساب بزرگ بیرون نماند. از این رو به همان خبر سرنوشت‌ساز بازمی‌گردیم، یعنی به موضوع اصلی این بحث.

In this round we traverse the vast universe, observing a great multitude of scenes and phenomena, which are sketched out with great economy of words. This helps make the rhythm sharp and penetrating, like an incessant hammering. The form of questioning implying a statement is also used here deliberately. It may be likened to a strong hand shaking those who are still unaware. It draws their attention to all these creatures and phenomena which provide strong evidence of the deliberate planning and designing which go into their creation, the ability to create and re- create, and the wisdom behind creation, which dictates that no creature will be left out of the great reckoning. Hence we come back to the fateful tiding, the subject of the argument.

همه‌ی این‌ها برای کار و تفریح بوده است، اما حسابرسی و پاداش پس از آن فرا می‌رسد، در روزی معین: «همانا روز جدایی وعده‌گاهی است معین. روزی که در صور دمیده می‌شود و شما گروه‌گروه می‌آیید، و آسمان گشوده می‌گردد و درهایی می‌شود، و کوه‌ها به حرکت درآورده می‌شوند و چون سرابی می‌گردند.» (آیات ۱۷ تا ۲۰)

All this has been for work and pleasure, but there are reckoning and reward to follow, on the appointed day: “Fixed is the Day of Decision. On that day the Trumpet is blown and you shall come in crowds, and heaven is opened and becomes gates, and the mountains are made to move away, and seem to have been a mirage.” (Verses 17-20)

آفرینش بی‌هدف نیست. آفریدگاری که عمر انسان را با دقت اندازه‌گیری کرده و هماهنگی کامل میان زندگی او و جهان هستی را به‌دقت فراهم آورده، انسان‌ها را بیهوده زنده نمی‌گذارد و بیهوده نمی‌میراند. خرد نمی‌پذیرد که نیکوکاران و بدکاران هر دو سرانجام به خاک بروند. هدایت‌یافتگان و گمراهان، عادلان و ستمگران نمی‌توانند سرنوشت یکسانی داشته باشند. باید روزی باشد که همه‌چیز در آن داوری و ارزیابی شود. این روز را خداوند تعیین کرده است: «إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا» (آیه ۱۷)

Creation is not without purpose. The Creator, who has accurately measured human life and carefully provided perfect harmony between it and the universe, will not let people just live and die in vain. Reason cannot accept that those who do good and the evildoers should both end in dust. The rightly-guided and the straying folk, the just and the tyrants cannot all share the same fate. There must be a day when everything is judged and evaluated. The day is appointed by God: “Fixed is the Day of Decision.” (Verse 17)

آن روزی است که کیهان را آشوبی فرا می‌گیرد و نظام‌هایش را در هم می‌ریزد. «روزی که در صور دمیده شود و شما فوج‌فوج بیایید، و آسمان گشوده شود و دروازه‌ها گردد، و کوه‌ها به حرکت درآورده شوند و چون سرابی به نظر آیند.» (آیات ۱۸ تا ۲۰) «صور» نوعی شاخ است که جز نامش و اینکه دمیده خواهد شد، چیزی از آن نمی‌دانیم. نیازی نیست وقت خود را صرف کاوش در چگونگی آن کنیم، زیرا چنین کاوشی ایمان ما را استوارتر نخواهد کرد.

It is a day when upheaval overtakes the universe and destroys its systems. “On that day the Trumpet is blown and you shall come in crowds, and heaven is opened and becomes gates, and the mountains are made to move away, and seem to have been a mirage.” (Verses 18-20) The ‘Trumpet’ is a kind of horn of which we know nothing except its name and that it will be blown. We need not waste our time trying to discover how, for such discovery will not strengthen our faith.

خداوند آنچه را از رازهای هستی که نیاز داریم بدانیم بر ما آشکار کرده است، تا انرژی خود را در جستجوی بیهودهٔ دانشی بی‌فایده تلف نکنیم. با این حال، می‌توانیم صدای دمیدن در شیپوری را تصور کنیم که مردم با شتاب و در گروه‌های انبوه به آن پاسخ می‌دهند.

این سوره پس از رستاخیز گامی فراتر برمی‌دارد و سرنوشت کافران ستمگر و همچنین سرنوشت نیکوکاران را توصیف می‌کند. آغاز آن با سخن از گروه نخست است که به آن خبر سرنوشت‌ساز تردید می‌کنند: «جهنم کمین‌گاهی است، جایگاه ستمگران و سرکشان؛ در آن قرن‌ها درنگ خواهند کرد، نه خنکی‌ای می‌چشند و نه نوشیدنی‌ای، جز آب جوشان و چرک و خون‌ابه، پاداشی متناسب. آنان به حساب رسیدن امید نداشتند و آیات ما را سخت تکذیب می‌کردند. اما ما هر چیزی را به شماره ثبت کرده‌ایم؛ [و گفته می‌شود:] «پس بچشید، که جز بر عذاب‌تان چیزی نمی‌افزاییم.»» (آیات ۲۱ تا ۳۰)

The sūrah takes another step, beyond resurrection, to describe the fate of the tyrant unbelievers and also that of the righteous. It begins with the former group who raise doubts about the fateful tiding: “Hell stands as a vigilant watch guard, a home for the tyrants and the transgressors. Therein they shall abide for ages, tasting neither coolness nor any drink, except boiling fluid and decaying filth: a fitting recompense. They did not expect to be faced with a reckoning, and roundly denied Our revelations. But We have placed on record every single thing, [and We shall say]: ‘Taste this, then; the only increase you shall have is increase of torment.’“ (Verses 21-30)

جهنم خلق شده است تا طاغوتیان و متجاوزان را زیر نظر داشته باشد و منتظر ورودشان بماند. آنان آن را به خوبی آماده پذیرایی از خود می‌یابند، گویی پس از مدتی اقامت در زمین به خانه طبیعی خود بازمی‌گردند. خانه‌ای که در آن برای همیشه می‌مانند. اما آنان «نه خنکی‌ای می‌چشند و نه هیچ نوشیدنی‌ای» (آیه ۲۴). آیه بعد استثنایی بر این حکم می‌آورد، اما این استثنا خود بدتر است: «مگر آب جوشان و چرک و عفونت» (آیه ۲۵). گلوها و شکم‌هایشان هنگام نوشیدن آب جوشان می‌سوزد، و این تنها «خنکی» ای است که دارند، در حالی که نوشیدنی دیگرشان چرک بدن‌های سوزان است که در گرمای سهمگین تجزیه می‌شود. قرآن این را «جزایی متناسب» می‌خواند. این با آنچه در زندگی‌شان انجام داده‌اند هماهنگ است.

Hell has been created so that it may watch the tyrants and transgressors and await their arrival. They find it well prepared to receive them, as if they are returning to their natural home after having sojourned on earth a while. It is a home in which they stay endlessly. But they taste “neither coolness nor any drink.” (Verse 24) The next verse provides an exception to this, but the exception is even worse: “except boiling fluid and decaying filth.” (Verse 25) Their throats and stomachs burn as they drink the boiling fluid, which is the only ‘coolness’ they have, while their other drink is the filth of the burning bodies, decaying in the enormous heat. The Qur’ān comments that this is ‘a fitting recompense’. It is in keeping with what they have done in their lives.

زیرا آنان گمان می‌کردند که هرگز به سوی خدا بازنمی‌گردند: «آنان انتظار حسابرسی نداشتند و آیات ما را سخت تکذیب کردند.» (آیات ۲۷ و ۲۸) انکار آنان، چنان‌که آیهٔ عربی نشان می‌دهد، بسیار تأکیدآمیز و با لجاجت پابرجاست. اما خداوند سجلّی دقیق نگاه می‌دارد که هیچ‌یک از کارها و سخنان ایشان را فروگذار نمی‌کند: «و ما هر چیزی را به‌صورت نوشته ثبت کرده‌ایم.» (آیهٔ ۲۹) سپس سرزنشی می‌آید که با این بشارت همراه است که آنان نه امیدی به تغییر وضعشان دارند و نه امیدی به کاستن از شدت آن: «پس بچشید، که جز بر عذاب شما نمی‌افزاییم.» (آیهٔ ۳۰)

سوره با صحنهٔ پایانیِ آن روز به پایان میرسد، روزی که همهٔ این رویدادها رخ میدهد. صحنهای که در آن جبرئیل را میبینیم که همان روحالقدس است، و همهٔ فرشتگان در صفهایی برابر خداوند، پروردگار مهربانشان، ایستادهاند. آنان از هیبت او بیمناکاند؛ هیچکس جرئت ندارد جز با اجازهٔ پیشین او سخنی بگوید. «پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است، آن بخشندهٔ مهربان که هیچکس را یارای سخن گفتن با او نیست.

The sūrah closes with the final scene of the day when all this happens. It is a scene in which we see the angel Gabriel, who is the Holy Spirit, and all the angels standing in ranks before God, their Most Merciful Lord. They stand in awe of Him; no one dares utter a word without prior permission from Him. “Lord of the heavens and earth and all that lies between them, the Most Gracious, with whom they have no power to speak.

در روزی که روح و فرشتگان به صف می‌ایستند، سخن نمی‌گویند، مگر کسانی که رحمان به آنان اجازه داده باشد و سخن درست بگویند. (آیات ۳۸-۳۷)

On the day when the Spirit and the angels stand in ranks, they shall not speak, except those to whom the Most Gracious has given leave, and who shall say what is right.” (Verses 37-38)

پاداشی که به نیکوکاران و سرکشان ستمگر داده می‌شود، که در بخش پیشین شرح داده شد، از جانب پروردگار شماست. «پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست، آن بخشایندهٔ مهربان.» (آیهٔ ۳۷) چه زمینه‌ای شایسته‌تر برای تأکید دوباره بر حقیقت ابدی الوهیت. خداوند، پروردگار برتر انسان، آسمان‌ها و زمین، این جهان و جهان دیگر است؛ همو پاداش نیکوکاری و کیفر گناه و ستمگری را تعیین می‌کند. اما بیش از همه، او بخشایندهٔ مهربان است.

The recompense given to the righteous and to the tyrant transgressors, which was detailed in the previous section, is from your Lord. “Lord of the heavens and earth and all that lies between them, the Most Gracious.” (Verse 37) What a befitting context to reaffirm the eternal truth of Godhead. God is the Supreme Lord of man, the heavens and earth, this life and the next, who metes out reward for righteousness and punishment for transgression and tyranny. But above all He is the Most Gracious.

پاداشی که خداوند به هر گروه می‌دهد، جلوه‌ای از رحمت اوست. حتی عذابی که متجاوزان تحمل می‌کنند نیز از رحمت خداوند سرچشمه می‌گیرد. زیرا به‌راستی از رحمت است که بدی کیفر ببیند و عاقبتش همان عاقبت نیکی نباشد.

The reward He assigns to each group is a manifestation of His mercy. Even the torment endured by the transgressors originates from God’s mercy. For it is indeed part of mercy that evil should be punished and that it should not have the same end as good.

دیگر صفتِ الهیِ مستتر در اینجا، عظمت است: «کسی را یارای سخن گفتن با او نیست» (آیه ۳۷). در این موقعیتِ هولناک، نه انسان و نه فرشته بدون اجازه‌ی خداوندِ رحمان نمی‌توانند سخن بگویند. هر آنچه گفته شود درست خواهد بود، زیرا او به هیچ‌کس اجازه‌ی سخن گفتن نمی‌دهد که بداند سخنی جز حق نخواهد گفت.