این بخش از سوره با بیان واقعه‌ای از زندگی پیامبر موسی آغاز می‌شود که در هیچ جای دیگر قرآن ذکر نشده و حتی به آن اشاره‌ای نشده است. سوره جزئیاتی درباره محل وقوع این واقعه نمی‌دهد، جز اینکه می‌فرماید: «در محل به‌هم‌رسیدن دو دریا». همچنین دوره‌ای از زندگی موسی را که این رویدادها در آن رخ داده‌اند، مشخص نمی‌کند.

This part of the sūrah begins by relating an episode in the life of the Prophet Moses which is not told or hinted at anywhere else in the Qur’ān. The sūrah does not give details of where this episode took place other than saying, ‘the place where the two seas meet.’ Nor does it define the period in Moses lifetime when the events took place.

پس ما نمی‌دانیم که وقایع نقل‌شده در زمانی رخ داده‌اند که موسی هنوز در مصر بود، پیش از آن‌که بنی‌اسرائیل را به سوی فلسطین رهبری کند، یا پس از آن‌که آن را ترک کرده بودند. اگر پس از آن باشد، آیا پیش از آن بوده که ایشان را به سرزمین مقدس وارد کند، یا زمانی که آنان توقف کردند و از ورود خودداری نمودند، زیرا نمی‌خواستند با ساکنان نیرومند آن روبه‌رو شوند؟ آیا پس از آن بوده که آغاز چهل سال سرگردانی‌شان در آن سرزمین بود، و در رفت‌وآمد، در گمراهی کامل به این سو و آن سو می‌رفتند؟

Thus, we do not know whether the events related took place when Moses was still in Egypt, before he led the Israelites on their way to Palestine, or after they had left it. If the latter, was it before he led them into the Holy Land, or when they stopped, refusing to enter because they did not wish to confront its powerful inhabitants? Was it after they had begun their forty years of wandering in the land, going to and fro, in total loss?

این ماجرا درباره‌ی بنده‌ای شایسته از بندگان خداست که موسی با او دیدار می‌کند و مدتی همراه او می‌شود. اما این سوره هیچ توضیحی درباره‌ی هویت این شخص نمی‌دهد. نامی از او برده نمی‌شود و جایگاه او بیان نمی‌گردد. آیا او پیامبر بود، رسول بود، عالم بود، یا کسی بود که به دلیل ایمان استوار و تعهد کامل به خدمت به دین خدا، مورد لطف و عنایت خداوند قرار گرفته بود؟

The event involves a goodly servant of God’s whom Moses meets and accompanies for a period of time. But the sūrah does not give us any details of the identity of this person. It does not mention his name or status. Was he a prophet, a messenger, a scholar, or a person favoured by God for his strong faith and complete dedication to the service of His cause?

درباره جزئیات این داستان، گزارش‌های فراوانی به ابن عباس و دیگران نسبت داده شده است. یکی از آن‌ها را البخاری نقل کرده که از سعید بن جبیر، عالمی از نسل پس از یاران پیامبر، روایت می‌کند که گفت: «به عبدالله بن عباس گفتم که نوف البکالی ادعا می‌کند کسی که همراه الخضر بود [این نامی است که معمولاً به آن عالم در این داستان داده می‌شود] موسی، فرستاده خدا به بنی‌اسرائیل، نبود. او ادعا می‌کند که وی شخص دیگری بود که او نیز موسی نام داشت. ابن عباس پاسخ داد: «این دروغی است که این دشمن خدا گفته است. ابی بن کعب برای ما گفت که از فرستاده خدا ﷺ شنید که می‌فرمود:

موسیٰ نے اپنے خادم سے کہا: میں چلتا رہوں گا یہاں تک کہ دو دریاؤں کے سنگم تک پہنچ جاؤں، خواہ مجھے برسوں چلنا پڑے۔ (آیت ۶۰)

Moses said to his servant: I shall journey on until I reach the point where the two seas meet, though I may march for ages. (Verse 60)

احتمالاً، و خداوند داناتر است، آن مکانی که به عنوان «محلِ به‌هم‌رسیدنِ دو دریا» توصیف شده، به دریای مدیترانه و دریای سرخ اشاره دارد، و محل به‌هم‌رسیدن آن‌ها همان منطقه‌ای است که در آن دریاچه‌های تلخ و دریاچهٔ تِمساح در امتداد کانال سوئز قرار دارند. ممکن است این اشاره به نقطهٔ تلاقی خلیج سوئز و خلیج عَقَبه در انتهای شمالیِ دریای سرخ نیز باشد. تمام این منطقه شاهد تاریخ بنی‌اسرائیل پس از خروجشان از مصر بوده است. به هر حال، قرآن تنها به‌طور گذرا به آن اشاره می‌کند و آن را بیشتر مشخص نمی‌سازد. گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد که محل آن منطقه‌ای را که «دو دریا به هم می‌رسند» نشان می‌دهند، اما ما معتقدیم این‌ها همگی غیرقابل‌قبول‌اند.

Most probably, and God knows best, the place described here as the ‘point where the two seas meet’ refers to the Mediterranean and the Red Sea, and their meeting place is the area where the Bitter lakes and the Timsāh lake are found along the Suez Canal. It may also be a reference to the meeting point of the Gulf of Suez and the Gulf of `Aqabah at the northern end of the Red Sea. This whole area witnessed the history of the Children of Israel after they left Egypt. Anyway, the Qur’ān only refers to it in passing without defining it further. There are several other reports suggesting where the area was that ‘the two seas meet, but we feel these are all unacceptable.

از مجموع سیاق داستان می‌فهمیم که موسی علیه‌السلام در سفرش هدفی معین داشت. او اعلام می‌کند که تا جایی که دو دریا به هم می‌رسند خواهد رفت، هر قدر این سفر دشوار باشد یا زمان آن طولانی شود. او این عزم خود را با سخنانی بیان می‌کند که در قرآن نقل شده است:

We understand from the general drift of the story that Moses had a definite purpose behind his journey. He declares that he will travel as far as the meeting point of the two seas, no matter how troublesome the journey may prove, or how long it takes. He expresses his determination by the words quoted in the Qur’ān:

«هرچند ممکن است برای سال‌های طولانی راهپیمایی کنم.» در معنای دقیق واژه‌ی عربی «حُقُب» اختلاف است که در ترجمه با «سال‌های طولانی» آمده است. برخی از عالمان می‌گویند هر «حُقبه» یک سال است و برخی دیگر می‌گویند هشتاد سال. هر معنایی که داشته باشد، این عبارت بیشتر بیانگر یک عزم است تا مدت زمان.

“though I may march for ages.” There are differences as to the exact meaning of the Arabic word, ĥuqub, which is given in the translation as ‘ages’. Some scholars state that each such ĥuqbah, or age, denotes one year, while others say it denotes eighty years. Whichever meaning it may have, the expression denotes a resolve rather than duration of time.

موسی با نهایت ادب با آن مرد پارسا سخن می‌گوید. این همان نوع ادبی است که شایسته یک پیامبر است. او درخواست خود را بدون هیچ پیش‌فرضی مطرح می‌کند و روشن می‌سازد که دانشی درست را از بنده‌ای شایسته‌ی خداوند می‌طلبد:

Moses addresses the pious sage in a most polite manner. It is the sort of politeness that is worthy of a prophet. He puts his request, without making any assumptions, and he makes it clear that he seeks proper knowledge from a good servant of God:

موسیٰ به او گفت: آیا می‌توانم تو را پیروی کنم، به این شرط که از آنچه از حکمت به تو آموخته شده، چیزی به من بیاموزی؟ (آیهٔ ۶۶)

Moses said to him: May I follow you, on the understanding that you will teach me something of the wisdom you have been taught?’ (Verse 66)

اما دانشِ آن مرد هیچ شباهتی به دانشِ انسانی با علل بی‌واسطه و نتایج حتمی‌اش ندارد. این دانش بخشی از علمِ الهی است که خداوند بر اساسِ اندازه‌ای که تعیین کرده و برای هدفی که می‌خواسته به او عطا فرموده است. از موسی نمی‌شد انتظار داشت که در برابر آن مرد و کارهایش صبوری کند، هرچند موسی پیامبر و فرستاده‌ی خداوند بود. اگر این کارها به‌طور سطحی نگریسته شوند، ممکن است هیچ توجیه منطقیِ آشکاری نداشته باشند.

The man’s knowledge however is nothing like human knowledge with its immediate causes and inevitable results. It is a part of divine knowledge that God has granted him, according to a measure He determined and for a purpose He wanted to accomplish. Moses could not be expected to be patient with the man and his actions, even though Moses was a prophet and a messenger from God. Looked at superficially, these actions may appear to have no logical justification whatsoever.

بدون دسترسی به حکمتی که این احکام را تعیین کرده است، نمی‌توان آن‌ها را فهمید، و این بخشی از حکمت الهی است که مردم نمی‌توانند حتی آغازی برای درک آن داشته باشند.

They could not be understood without having access to the wisdom dictating them, and that is part of divine wisdom which people cannot begin to comprehend.

آن حکیم بهطور قابلفهم نگران است که موسی ممکن است صبر لازم برای اینکه همراهی آرام برای او باشد را نداشته باشد. او این موضوع را برای موسی روشن میکند. «گفت: تو هرگز نمیتوانی با من صبر کنی، زیرا چگونه میتوانی در برابر چیزی که کاملاً درکش نمیکنی شکیبا باشی؟» (آیات ۶۷-۶۸) اما موسی بسیار مشتاق آموختن است. از این رو تصمیم میگیرد که بسیار شکیبا و مطیع باشد، از خدا یاری میجوید و خواست خدا را بر اراده خود مقدم میدارد: «گفت: اگر خدا بخواهد مرا شکیبا خواهی یافت، و در هیچ کاری از تو سرپیچی نخواهم کرد.» (آیه ۶۹)

The sage understandably fears that Moses may not have the patience required to make of him a comfortable companion. He makes this clear to Moses. “The other answered: You will not be able to have patience with me, for how can you be patient with something which you cannot fully comprehend?” (Verses 67-68) But Moses is so eager to learn. Hence he resolves to be very patient and obedient, seeks God’s help and places God’s will ahead of his own resolve: “Moses replied: You will find me patient, if God so wills; and I shall not disobey you in anything.” (Verse 69)

با این حال، رویدادهای عجیب دیگری در انتظار موسی بود که شکیبایی او را به آزمون می‌کشید: «پس آن دو روان شدند تا به نوجوانی برخورد کردند. [آن مرد دانا] او را کشت.» (آیه ۷۴)

There are, however, other strange events awaiting Moses which would exhaust his patience: “And so the two went on until they met a certain young man. [The sage] slew him.” (Verse 74)

کارِ نخستین، کشتی و سرنشینانش را در معرض خطرهای قطعی قرار داد. و اکنون قتلِ آشکارِ جوانی بی‌هیچ تحریک و بی‌هیچ توجیهی در پیش است. این دیگر برای موسی بیش از آن بود که بتواند با صبر تحمّل کند، با وجود همه‌ی وعده‌هایی که داده بود تا درباره‌ی آنچه می‌بیند پرسشی نکند. از این رو، «موسی فریاد زد: "آیا انسانی بی‌گناه را کشتی، بی‌آنکه او کسی را کشته باشد؟ به‌راستی کاری ناپسند کردی."» (آیه‌ی ۷۴)

The first action exposed the boat and its passengers to certain risks. Now there is the blatant murder of a young man without provocation or justification. This was too much for Moses to tolerate patiently, despite all the promises he had given not to question anything he saw. Hence, “Moses exclaimed: ‘Have you killed an innocent man with no cause of just retribution for murder? Foul indeed is that which you have perpetrated.’” (Verse 74)

این نشان می‌دهد که موسیٰ عہدِ خود را فراموش نکرده بود. احتمالاً آن را به یاد داشت، اما وقتی شاهد قتلی شد، نتوانست خاموش بماند. از نظر او، آن جوان بی‌گناه بود. او هیچ کاری انجام نداده بود که قتلش را توجیه کند.

This suggests that Moses was not unmindful of his promise. He probably remembered it, but felt unable to keep quiet when he witnessed a murder. To him, the young man was innocent. He had not perpetrated anything to justify his killing.

شاید او حتی کم‌سن بوده، به‌طوری که نمی‌توان او را بابت هیچ خطایی مورد بازخواست قرار داد।

He was perhaps even under age, so that he could not be held accountable for any misdeeds.

دوباره آن عالِم موسی را به شرطی که گذاشته بود و به وعده‌هایی که موسی داده بود یادآوری می‌کند، و نیز به آنچه در آغاز گفته بود اشاره دارد: «آیا به تو نگفتم که هرگز نمی‌توانی با من صبر کنی؟» (آیه ۷۵) اما این بار، عالِم فراتر می‌رود و به موسی یادآوری می‌کند که همه‌ی این سخنان را شخصاً به او گفته است: «آیا به تو نگفتم...»؟ پس این هشدار نخستین، شخصاً خطاب به موسی بود، اما او قانع نشده بود. او خواسته بود همراه آن مرد باشد و شرط‌های او را بپذیرد.

Once again the sage reminds Moses of the condition he has made and the promises Moses has given, referring also to what he said in the first place: “Did I not make it clear to you that you would not be able to have patience with me?” (Verse 75) This time, however, the sage goes further and reminds Moses that he said all this to him personally: “Did I not make it clear to you...” So the early warning was addressed to Moses personally, but he was not convinced. He had sought to be the man’s companion accepting his conditions.

«پس راز آشکار می‌شود: ﴿أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُم مَّلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا﴾ (آیه ۷۹). این آیه بیان می‌کند که آسیبِ اندکی که به کشتی وارد شد، برای نجات آن برای اهلش کافی بود. اگر کشتی سالم می‌ماند، بی‌شک پادشاهِ ستمگر آن را مصادره می‌کرد. وارد آوردنِ آسیبی اندک به کشتی، آن را از زیانی بزرگ‌تر و از ستمی ویرانگر که بدون آن قطعاً رخ می‌داد، نجات داد. از این رو، ایجادِ چنین آسیبی کاری نیک و از روی مهربانی بود.»

The secret is then revealed: “As for the boat, it belonged to some needy people who toiled upon the sea — and I desired to slightly damage it because behind them there was a king who was taking every boat by force.” (Verse 79) This explains that the small damage the boat suffered was enough to save it for its people. Had it been seaworthy, it would certainly have been confiscated by the tyrannical king. Perpetrating some small damage to the boat saved it from the greater harm and ruinous injustice which was certain to take place without it. Hence, causing such damage was a good and kindly action.

و اما آن نوجوان، پدر و مادرش مؤمنانی راستین بودند، و ترسیدیم که با طغیان و کفر خود، آنان را به رنج بزرگی دچار کند. پس خواستیم که پروردگارشان به جای او، فرزندی پاکیزه‌تر از او و مهربان‌تر و نزدیک‌تر به عاطفه به آنان عطا کند.

And as for the young man, his parents are true believers, and we feared lest he should cause them much grief by his overweening wickedness and unbelief. And so we desired that their Lord grant them in his stead [a son] of greater purity than him, and closer in loving tenderness. (Verses 80-81)

این جوان در آن زمان چنان به نظر می‌رسید که سزاوار هیچ کیفری نیست، اما خداوند حقیقت وجودش را به آن حکیم آشکار کرد. اکنون می‌دانیم که او تمام بذرهای شرارت و کفر را در خود نهفته داشت که با بزرگ شدنش قطعاً افزایش می‌یافت. اگر زنده می‌ماند، پدر و مادرش را که مؤمن بودند، به دردسرهای فراوان می‌انداخت.

This young man appeared at the time to be deserving of no punishment, but God revealed his true nature to the sage. We realize now that he harboured all the seeds of wickedness and unbelief which were bound to increase as he grew up. Had he lived, he would have caused his parents, believers as they were, too much trouble.

شاید او از روی محبت به او، آنان را به پیروی از او در شرارتش وا می‌داشت. از این رو، خداوند بنده‌ی نیکوکار خود را فرمود تا آن پسر را بکشد تا او را با کسی بهتر و فرمانبردارتر جایگزین سازد.

He might have led them, out of love for him, to follow him in his wickedness. Hence, God directed His goodly servant to kill the boy in order to replace him with one who would be better and more dutiful.