قرآن کتابِ اسلام است. روحِ رسالتِ اسلامی و علّتِ وجودیِ آن است. ستونِ فقرات و بنیانِ هستیِ اسلام است. نگهبان و پاسدارِ آن است؛ بیانگر و تجلیِ آن است؛ قانون اساسی و شیوهٔ زندگیِ آن است. سخنِ آخر آنکه قرآن سرچشمه و مرجعی است که اسلام و مسلمانان از آن، راه‌ها و ابزارهای کردار، نظام‌ها و رویکرد خود، و توشهٔ سفرشان در این زندگی را برمی‌گیرند.

The Qur’ān is the Book of Islam. It is the soul and raison d’être of the Islamic mission. It is the backbone and edifice of its existence. It is its guardian and protector; its expression and manifestation; its constitution and way of life. Once all is said and done, the Qur’ān is the fountain, and the reference point, from which Islam and Muslims draw the ways and means of their actions, their systems and approach, and the provisions for their journey in this life.

با این حال، تا زمانی که در اعماق آگاهی خود درک نکنیم که قرآن خطاب به جامعه‌ای زنده که در واقعیت زندگی می‌کرد نازل شده بود، فاصله‌ای عظیم همچنان ما را از قرآن جدا خواهد کرد. قرآن به موقعیت‌های واقعی زندگی آن جامعه می‌پرداخت و با زندگی انسانی در تجلی حقیقی‌اش بر این زمین در تعامل بود. قرآن عامل اصلی نبردی بزرگ در درون روح انسان بود که در بخشی مشخص از سیاره ما رخ داد؛ نبردی سرشار از دگرگونی‌ها، شورها و واکنش‌ها.

However, a vast chasm will continue to separate us from the Qur’ān unless we understand deep down in our consciousness that the Qur’ān was addressed to a living community that existed in real life. It dealt with genuine situations in the life of that community and interacted with human life in its true manifestation on this earth. It was the main factor in a tremendous battle within the human soul that took place on a specific part of our planet; a battle that teemed with changes, passions and responses.

این شکاف میان دل‌های ما و قرآن همچنان پابرجا خواهد ماند، تا زمانی که آن را چونان مجموعه‌ای از سرودهای مذهبی خیال‌انگیز تلاوت یا گوش کنیم، کاملاً جدا از واقعیت‌های زندگی روزمره‌ی این موجودی که انسان می‌نامیم، و این جامعه‌ای که مسلمانان می‌نامیم. این آیات برای خطاب قرار دادن جان‌های زنده، واقعیت‌ها و رویدادهای واقعی، با معنای حقیقی نازل شدند. آنان واقعاً آن جان‌ها، واقعیت‌ها و رویدادها را به شیوه‌ای مؤثر و پرقدرت هدایت کردند و وضعیتی ملموس و مشخص با ویژگی‌های خاص در زندگی انسان به طور عام، و در زندگی جامعه‌ی مسلمانان به طور خاص پدید آوردند.

This divide between our hearts and the Qur’ān will continue to exist as long as we recite or listen to it as though it were a collection of fanciful religious hymns, totally disassociated from the realities of daily life facing this being we call man, and this community we call Muslims. These verses were revealed to address living souls, actual realities and events, with real meaning. They did indeed guide those souls, realities and events in an effective and vigorous manner, bringing forth a particular tangible situation with particular characteristics in man’s life, in general, and in the life of the Muslim community, in particular.

معجزهٔ ممتازِ قرآن در این نکته نهفته است که برای پرداختن به تجربهٔ واقعیِ یک جامعهٔ انسانیِ مشخص، در زمانی معین و محدود از تاریخ نازل شد. این قرآن آن جامعه را در نبردی سرنوشت‌ساز رهبری کرد، نبردی که مسیر کل تاریخ بشریت را دگرگون ساخت. با این همه، قرآن امروز نیز توانایی و شایستگیِ زیستن را به ما می‌دهد، گویی همین لحظه بر پیامبر ﷺ نازل می‌شود تا امور جامعهٔ مسلمانان و تلاش مستمرِ آن در برابر جهلِ فراگیرِ جهانی را سامان دهد. قرآن همچنان مسلمانان را در مبارزه با نفس و وجدان خویش رهبری می‌کند، با همان شور و روحیهٔ واقع‌بینانه‌ای که بیش از چهارده قرن پیش از خود نشان داد.

The Qur’ān’s distinctive miracle lies in the fact that it was revealed to deal with the actual experience of a particular human community, at a specific and finite time in history. It led that community in a momentous battle that was to change the whole history of mankind. That notwithstanding, the Qur’ān continues to provide us with the competence and the capability to live life today, as though it were being revealed at this very moment to organise the affairs of the Muslim community, and its ongoing struggle against pervasive universal ignorance. It continues to lead Muslims in their struggle with their own souls and conscience and with the same vigour and down-to- earth spirit it displayed so long ago.

برای آنکه امروز بتوانیم نفوذ عمیق قرآن را دریابیم، توان نهفته‌اش را احساس کنیم و هدایتی را که در هر نسل به مسلمانان عرضه می‌کند دریافت نماییم، لازم است آن ماهیت راستین نخستین نسل مسلمانان را که برای نخستین بار قرآن را دریافت کردند، در ذهن مجسم کنیم. باید مسلمانان آن نسل را آن‌گونه تصور کنیم که در زندگی روزمره‌شان حرکت می‌کردند، با رویدادها و تحولاتی که در مدینه و سایر نقاط عربستان پدید می‌آمد روبه‌رو می‌شدند، با دشمنان و همپیمانانشان برخورد می‌کردند و با هوس‌ها و تمایلات نفسانی خویش مبارزه می‌نمودند. قرآن برای رسیدگی به همه این امور نازل می‌شد و پیشرفت جامعه مسلمانان را در بزرگ‌ترین نبردشان دنبال می‌کرد؛ نبرد با نفس خویش، با آن دشمنانی که در مدینه، مکه و سرزمین‌های اطراف، و حتی فراتر از آن، آماده حمله بودند.

In order for us, today, to capture the Qur’ān’s penetrating power, appreciate its latent vitality and receive the guidance it conveys to Muslims in every generation, we need to visualise the true nature of the earliest Muslim generation who received the Qur’ān for the first time. We need to perceive the Muslims of that generation as they went about their daily lives, facing up to events and developments in Madinah and the rest of Arabia, dealing with their enemies as well as their allies, and struggling against their own passions and desires. The Qur’ān was being revealed to deal with all that and to follow the progress of the Muslim community in their greatest battle — with their own souls, with those enemies poised to strike in Madinah, Makkah and the surrounding lands, and even beyond.

همانا ما باید با آن جامعهٔ پیشگام مسلمانان زندگی کنیم و ایشان را در انسانیت محض‌شان، در زندگی واقعی‌شان و در گرفتاری‌های انسانی‌شان مجسم کنیم.

Indeed, we have to live with that pioneering community of Muslims and picture them in their downright humanity, their actual life and in their human predicaments.

باید در این باره بیندیشیم که قرآن چگونه آن جامعه را هم در امور روزمرهٔ زندگی و هم در آرمان‌های بزرگ‌تر و جهانی‌شان مستقیماً هدایت کرد. باید ببینیم که قرآن چگونه آن مسلمانان را گام به گام و دست در دست، هنگامی که می‌لغزیدند و برمی‌خاستند، منحرف می‌شدند و به راه راست بازمی‌گشتند، ناتوان می‌شدند و مقاومت می‌کردند، رنج می‌کشیدند و صبر می‌ورزیدند، به آرامی و با سختی به سوی بالا گام برمی‌داشتند، تلاش می‌کردند و پایداری می‌نمودند، رهبری کرد و همهٔ ویژگی‌های انسانی‌شان، ضعف‌ها و توانایی‌هایشان را آشکار ساخت.

We ought to reflect on how the Qur’ān guided that community directly in their daily affairs as well as in their greater global aspirations. We have to see how the Qur’ān led those Muslims by the hand, step by step, as they stumbled and rose, deviated and returned to the true path, weakened and resisted, as they suffered and endured, as they climbed upwards slowly and painfully, striving and persevering, showing all their human characteristics, their weaknesses and capabilities.

بدین ترتیب، می‌توانیم احساس کنیم که قرآن دقیقاً به همان شیوه‌ای که آن جامعهٔ نخستین مسلمانان را خطاب قرار می‌داد، ما را خطاب می‌کند. می‌توانیم دریابیم که انسانیتی که ویژگی‌ها، را می‌بینیم، می‌شناسیم و در درون خود احساس می‌کنیم، آن‌هم توانایی پاسخ‌گویی به قرآن و بهره‌مندی از هدایت آن را بر همان راه راست دارد.

In this way, we can feel that we are being addressed by the Qur’ān in exactly the same manner as that earlier Muslim community. We can realise that the humanity whose attributes we see and know and feel within ourselves is also capable of responding to the Qur’ān and benefiting from its guidance along the same true path.

بنابراین، ما قرآن را در زندگی آن جامعهٔ مسلمان به‌فعالیت‌رسیده خواهیم یافت، و نیز در زندگی خودمان نیز در حال کار است۔ ما احساس خواهیم کرد که همان‌گونه که قرآن امروز با ماست، فردا نیز با ما خواهد بود۔ قرآن صرفاً سرودهایی یا مناسکی توخالی نیست که از واقعیت متغیر ما دور باشد؛ و نه سندی تاریخی است که گذشته و فراموش شده باشد و کارآیی و توان پویای تعامل با زندگی انسان را از دست داده باشد۔

Thus, we will find the Qur’ān actively working in the life of that Muslim community, but also working in our own lives as well. We will feel that as the Qur’ān is here with us today, so will it be with us tomorrow. It is not merely hymns or hollow rituals, far- removed from our changing reality; nor is it some historic record that has passed and been forgotten, having lost its efficacy and dynamic ability to interact with human life.

قرآن حقیقتی است با وجودی همیشگی، همانند خود کائنات؛ کائنات «کتاب» دیدنی خداوند است، و قرآن «کتاب» خوانده‌شدنی او.

The Qur’ān is a reality with a perpetual existence akin to that of the cosmos itself; the cosmos being God’s visual “book” while the Qur’ān is God’s recited “book”.

هر کتاب، گواه و شاهدی بر آفریدگار و نیرویی در جهان است. جهان همچنان در حرکت است و کارکردهایی را که آفریدگارش برایش مقرر کرده انجام می‌دهد: خورشید در مدار خود حرکت می‌کند و نقش خود را ایفا می‌کند، و همچنین ماه، زمین و همه ستارگان و سیارات، بی‌آنکه گذشت زمان یا تغییراتی که بر نقش آن‌ها در جهان اثر می‌گذارد مانعشان شود. به همین ترتیب، قرآن نقش خود را نسبت به بشریت ایفا کرده و همچنان به شکل اصلی خود باقی است. همچنین، از نظر شخصیت واقعی و سرشت اصلی، انسان تغییر نکرده است. قرآن پیام خداوند به انسان است. این کتاب تغییرناپذیر است، زیرا با وجود دگرگونی‌هایی که ممکن است پیرامون انسان رخ داده باشد و با وجود تأثیر متقابل میان او و آن دگرگونی‌ها، انسان تغییر نکرده یا به موجودی دیگر تبدیل نشده است. قرآن با هستی بنیادین انسان و سرشت اصلی او سخن می‌گوید که همچنان ثابت مانده‌اند. قرآن می‌تواند زندگی انسان را امروز و در آینده هدایت کند، زیرا برای این منظور مقدّر شده است. این به آن دلیل است که پیام آخر و نهایی خداوند است و سرشت انسان، همانند جهان مادی، پایدار و پویاست، اما هرگز دگرگون نمی‌شود.

Each book is a testimony and a witness to the Creator, and a force in the world. The universe continues to move and fulfil the functions ordained for it by its Creator: the sun moves in its orbit and performs its role, as do the moon, the earth and all the stars and planets, unhindered by the passing of time or the changes affecting their role in the universe. Similarly, the Qur’ān has fulfilled its role towards humanity, and continues to exist in its original form. Likewise, as far as his true character and original nature are concerned, man has not changed. The Qur’ān is God’s message to man. It is immutable because, despite the changes that may have taken place around him and despite the mutual effect between him and those changes, man has not changed or become a different being. The Qur’ān addresses man’s basic being and his original nature which have remained the same. It is capable of guiding human life today and in the future because it is destined so to do. That is because it is God’s last and final message and because human nature, like that of the physical universe, is constant and dynamic but never changing.

آیا خنده‌آور نخواهد بود اگر، مثلاً، خورشید کهنه یا «ارتجاعی» توصیف شود و بنابراین باید با ستاره‌ای تازه و «مترقی‌تر» جایگزین گردد؟

Would it not be laughable if the sun, for instance, were described as old or “reactionary” and hence it should be replaced by a new and more “progressive” star?

و همچنین، آیا خندهدار نیست که انسان کهنه و «ارتجاعی» شمرده شود و برای جایگزینی او با موجودی دیگر و «روشنفکرتر» که جهان را اداره کند، استدلال شود؟

Similarly, is it not also laughable for man to be considered antiquated and “reactionary” and his replacement by some other more “enlightened” being to rule the world be argued for?

و همچنین مضحک خواهد بود که همین سخن را درباره قرآن، آخرین و نهایی پیام خداوند به بشریت بگوییم.

It would also be ludicrous to say the same with regard to the Qur’ān, God’s last and final message to mankind.

این سوره به دورانی پرجنب‌وجوش از تاریخ مسلمانان در مدینه می‌پردازد؛ دورانی که از پایان نبرد معروف بدر، در سال دوم هجرت (۶۲۲ میلادی)، تا پیامدهای نبرد احد، یک سال بعد، ادامه دارد. این سوره شرایط و فضای حاکم بر رویدادهای آن دوره، تأثیر قرآن بر زندگی آن جامعه، و چگونگی تعامل آن با شرایط موجود را در همه عرصه‌های زندگی توصیف می‌کند.

The sūrah under examination here covers a lively period in the history of the Muslims in Madinah, extending from the end of the famous Battle of Badr, in the second year of Hijrah (622 CE), to the aftermath of the Battle of Uĥud, a year later. It describes the circumstances and the atmosphere surrounding the events of that period, the impact of the Qur’ān on the life of that community, and how it interacted with the prevailing conditions, across all walks of life.

نیروی و سرزندگی متن قرآنی، تصاویر آن دوره، زندگی جامعه، و روابط و اوضاعی را که آن زندگی در میان آنها فرو رفته بود، به روشنی پیش چشم می‌آورد. این متن تا اعماق وجدان مسلمانان نفوذ می‌کند و درونی‌ترین اندیشه‌ها، احساسات و حساسیت‌های ایشان را می‌کاود؛ به گونه‌ای که خواننده آن رویدادها را همان‌گونه احساس می‌کند که اعضای آن جامعه آنها را تجربه کردند. اگر آدمی چشمان خود را ببندد، ممکن است آغاز به دیدن کند — همان‌گونه که من دیده‌ام — آن مسلمانان را که با چهره‌های خندان و آرامش خود در کار زندگی روزمره‌شان این‌سو و آن‌سو می‌روند، در حالی که دشمنان از هر سو در کمین‌اند. آن دشمنان توطئه می‌چیدند، دروغ و بدگمانی پراکنده می‌کردند، کینه در دل می‌پروراندند و نیروهای خود را برای نبرد با مسلمانان گرد می‌آوردند؛ تا نخست در احد شکست بخورند، اما بعدها دوباره صف‌آرایی کنند و زیان‌های سنگینی بر مسلمانان وارد آورند. می‌توان هر حرکت و هر کنش را که در میدان نبرد رخ می‌داد تصور کرد، و هر احساس و واکنش درونی یا بیرونی را که همراه آن بود. می‌توان دید که قرآن برای خنثی کردن توطئه و دسیسه، رد دروغ‌ها و اتهامات، تقویت روحیه مسلمانان و استحکام موضع ایشان، هدایت روح و اندیشه مسلمین، تفسیر رویدادها و کنش‌ها و استخراج درس‌های شایسته، برقرار ساختن و روشن کردن مفاهیم، هشدار دادن به مسلمانان درباره خیانت و نیرنگ دشمنان توطئه‌گرشان، و فراهم آوردن راهنمایی روشن‌بینانه و خردمندانه برای عبور از خارها، گزنده‌ها و دام‌هایی که در مسیرشان گسترده شده بود، نازل می‌شد.

The force and vitality of the Qur’ānic text brings into sharp focus the images of that period, the life of the community, and the interactions and circumstances in which that life was engulfed. It penetrates deep into the Muslims’ consciences, exploring their innermost thoughts, feelings and sensibilities; so much so that the reader feels those events in the same way that members of that community experienced them. If one closes one’s eyes, one may begin to see — as I have seen — those Muslims going about their daily lives, hither and thither, with their smiling faces and serenity, but with enemies lurking all around. Those enemies were conspiring, spreading lies and suspicion, harbouring grudges, and rallying their forces for combat with the Muslims, for them to be defeated initially at Uĥud, but later to re-group and inflict heavy losses upon the Muslims. One can picture every movement and every action that took place on the battlefield, and every inner or outward emotion and reaction that accompanied it. One can see the Qur’ān being revealed to counteract the conspiracy and the intrigue, to refute the lies and the allegations, to strengthen Muslim morale and bolster the Muslim position, to direct Muslim spirit and thoughts, to comment on events and actions and draw appropriate lessons, to establish and clarify concepts, to alert the Muslims to the treachery and deceit of their scheming enemies, and to provide them with an enlightened and judicious lead through the thorns, nettles and traps laid in their path.

علاوه بر این، دستورات و اندرزهایی که در این سوره آمده است جاودانی و جهانشمول است و به زمان، مکان یا شرایط خاصی محدود نمی‌شود. این سوره با جان انسان و جامعه مسلمانان، امروز و در آینده، و با تمام بشریت سخن می‌گوید، گویی همین لحظه نازل می‌شود. این سوره به مسائل روز و اوضاع کنونی می‌پردازد، زیرا به مسائل و رویدادها و احساسات عاطفی و معنوی می‌پردازد، گویی این‌ها از پیش در بافت سوره لحاظ شده‌اند. در واقع، این‌ها در طرح کلی خداوند، که دانای مطلق است و به همه چیز آگاهی کامل دارد، مورد توجه بوده‌اند.

Beyond that, the directives and exhortations contained in this sūrah remain eternal and universal, not restricted by time, place, or circumstance. The sūrah addresses the human soul and the Muslim community — today and in the future — and the whole of mankind, as though it is being revealed at this very moment. It deals with contemporary issues and current situations, because it deals with emotional and spiritual issues, events and feelings as though these were already taken into account within the context of the sūrah. Indeed, they would have been taken into account in the overall scheme of God, the omniscient, who has full knowledge of everything.

بدین ترتیب، روشن می‌شود که قرآن در هر جا و در هر زمان، نور هدایت اسلام است. این کتاب دستورالعمل زندگی هر نسل از مسلمانان، هر که باشند، و چراغ راه آنان در طول قرن‌ها است. زیرا این پیام آخر و نهایی خداوند به بشریت در همه‌ی اعصار است.

Thus, it becomes clear that the Qur’ān is the guiding light of Islam everywhere and at all times. It is the life code for every generation of Muslims whoever they may be, and their beacon along the way, century after century. For, it is God’s last and final message to mankind in all ages.

در زمان نزول این سوره، جامعهٔ مسلمانان در سرزمین جدید خود، مدینه، شهر پیامبر محمد ﷺ، مستقر شدن را آغاز کرده بود و تا حدی در وضعیتی پیش رفته بود که پیش‌تر در مقدمهٔ ما بر سورهٔ ۲، البقرہ، یا گاو (جلد اول، صص ۹-۱۶) توصیف شده است.

At the time of the revelation of this sūrah, the Muslim community began to settle in their new homeland, Madinah, the city of the Prophet Muĥammad (peace be upon him) and had gone some way into the state of affairs already described in our Introduction to sūrah 2, al-Baqarah, or The Cow (Vol. I, pp 9-16).

جنگ بدر پیش از این رخ داده بود و مسلمانان به پیروزی بر قریش دست یافته بودند. شرایطی که با دستیابی به آن پیروزی همراه بود، «معجزه‌ای» را به ذهن متبادر می‌کرد. این امر نمایندگان برجسته‌ای مانند عبدالله بن ابی بن سلول، شخصیت بزرگ قبیله خزرج در مدینه، را وادار کرد غرور خود را فرو نهد، نفرت خویش از اسلام را کنار بگذارد و کینه و حسد خود نسبت به پیامبر محمد ﷺ را مهار کند تا هرچند از روی نفاق، خود را با جامعه مسلمانان همسو سازد. تنها سخن او این بود: «این اسلام است که ماندگار خواهد بود.» او به این باور رسیده بود که اسلام به‌استواری تثبیت شده و پیشرفت آن بازدارنده‌ناپذیر است.

The Battle of Badr had already taken place, and the Muslims had been blessed with victory over the Quraysh. The circumstances concomitant with achieving that victory suggested a “miracle”. This forced notable figures such as `Abdullāh ibn Ubayy ibn Salūl, a grand personality of the Khazraj tribe of Madinah, to suppress his pride, put aside his hatred for Islam, and contain his spite and envy towards the Prophet Muĥammad in order to assimilate into the Muslim community, albeit hypocritically. His only comment was: “This, Islam, is here to stay.” He had come to accept that Islam was firmly established and its progress unstoppable.

این‌گونه بود که بذرهای پدیده‌ای که نفاق نامیده می‌شود، در مدینه کاشته شد و شروع به رشد و گسترش کرد. پیش از جنگ بدر، برخی از افرادی که خویشاوندانشان اسلام آورده بودند ناچار بودند وانمود کنند که ناراحت نیستند؛ و برخی از سرشناس‌ترین آنان حتی وانمود می‌کردند که اسلام را پذیرفته و به جامعه مسلمانان پیوسته‌اند، در حالی که همزمان کینه و دشمنی را در دل خود نگه می‌داشتند. آنان آماده بودند که علیه مسلمانان نقشه بکشند و در پی نقاط ضعف ساختار جامعه نوپا باشند تا صفوف و قدرت مسلمانان را تضعیف کنند، تعصبات خود را ارضا نمایند و در صورت امکان، در لحظه مناسب ضربه نهایی خود را وارد آورند.

This was how the seeds of the phenomenon known as hypocrisy were planted in Madinah, and which began to grow and spread. Before Badr, some people whose relatives had converted to Islam were obliged to pretend not to mind; some of the more prominent of these even pretended to have accepted Islam and joined the Muslim community while, at the same time, they continued to harbour a grudge and animosity. They were ready to scheme against the Muslims and to seek the weaker points in the structure of the new community in order to undermine Muslim ranks and strength, satisfy their own prejudices and await the appropriate moment to strike their final blow, if possible.

بخش دوم این سوره به طور انحصاری به نبرد احد می‌پردازد، اما در عین حال تأکیدهایی دربارهٔ اصول اسلام و جهان‌بینی آن، همراه با فرمان‌ها و اندرزهایی دربارهٔ چگونگی بنای جامعهٔ مسلمان بر آن اصول، در خود دارد. این بخش وقایع و حقایق این نبرد و احساسات و اندیشه‌هایی را که از آن برمی‌خیزد، با جزئیات زنده مرور می‌کند. همچنین وضعیت جامعهٔ مسلمان در آن زمان و اجزای گوناگون آن را، چنان‌که در آغاز این مقدمه شرح داده شد، بسیار دقیق توصیف می‌کند.

The second part of the sūrah deals exclusively with the Uĥud campaign, but also carries affirmations relating to the principles of Islam and its outlook, together with commands and exhortations on how to build the Muslim community on those principles. It reviews the facts and events of the campaign, and the feelings and thoughts generated by it, in vivid detail. It describes most accurately the state of the Muslim community at the time and its various constituents, as outlined at the beginning of this Prologue.

این بخش با بخش پیشین پیوند کاملاً روشنی دارد. همچنین به تبیین دیدگاه اسلامی می‌پردازد؛ آن هم بی‌درنگ و قاطعانه در گرمای نبرد. این بخش جامعه مسلمانان را راهنمایی و اندرز می‌دهد که چگونه ایمان خود را پاس دارند و تکالیف و مسئولیت‌های خویش را بر عهده گیرند. مسلمانان را با قواعد و معیارهای الهی درباره پیروزی و شکست آشنا می‌سازد و درس‌هایی را که از تجربه عملی خود آموخته بودند تکمیل می‌کند.

The link between this section and the preceding one is quite clear. It also attends to the articulation of the Islamic outlook — immediately and decisively in the heat of battle. It guides and counsels the Muslim community how to uphold their faith and to take on their obligations and responsibilities. It instructs the Muslims in the Divine rules and criteria regarding victory and defeat, complementing the lessons they had learned from their practical experience.

در این مقدمهٔ کلی، به سختی می‌توان حق این بخش از سوره را ادا کرد، اما در جای مناسب خود در تفسیر به آن باز خواهیم گشت.

It is hardly possible, in this general Prologue, to do justice to this section of the sūrah, but we shall return to it at the appropriate point in the commentary.

بخش پایانی این سوره خلاصهای از موضوعات اصلی آن را ارائه میدهد. این بخش با اشارهای آموزنده به جهان مادی، کتاب مشاهدهشدنیِ خداوند، و تأثیر الهامبخش آن بر دلهای مؤمن آغاز میشود. سپس دعایی آرام و روان به نیابت از آن دلهای مؤمن ادامه مییابد که با «کتاب مشاهدهشدنیِ» خداوند بهعنوان زمینهای شایسته خوانده میشود. میفرماید: {بیگمان در آفرینش آسمانها و زمین، و در آمد و شد شب و روز، نشانههایی برای خردمندان است؛ همان کسانی که در حالت ایستاده و نشسته و خوابیده، خدا را یاد میکنند و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند: پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریدهای. تو منزهی، پس ما را از عذاب آتش نگاه دار. پروردگارا، هر که را تو در آتش درآوری، قطعاً رسوایش کردهای و ستمکاران را هیچ یاوری نیست. پروردگارا، ما ندای کسی را شنیدیم که به ایمان فرا میخواند [و میگفت]: "به پروردگارتان ایمان آورید" و ایمان آوردیم. پروردگارا، پس گناهان ما را ببخش و بدیهای ما را بزدای و ما را با نیکان بمیران. پروردگارا، آنچه را به واسطه پیامبرانت به ما وعده دادهای به ما عطا کن و در روز قیامت ما را رسوا مکن. بیگمان تو وعده خود را خلاف نمیکنی.} (آیات ۱۹۰ تا ۱۹۴)