این بخش تقریباً به طور کامل به بحث درباره تغییر قبله، یعنی جهتی که در نماز رو به آن ایستاده می‌شود، اختصاص دارد؛ تغییری که شانزده یا هفده ماه پس از ورود پیامبر ﷺ به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی رخ داد و با جنجال‌هایی همراه بود. یهودیان مدینه کوشیدند از مسئله قبله برای ایجاد تفرقه و سردرگمی میان مسلمانان بهره ببرند. قرآن این ادعاهای آنان را محکوم می‌کند و نسبت به آسیبی که ممکن است به اعضای آسیب‌پذیرتر جامعه مسلمان برسانند هشدار می‌دهد. در قرآن هیچ اشاره‌ای به تاریخ دقیق تغییر قبله یافت نمی‌شود.

This passage is almost entirely devoted to a discussion of the change of the qiblah, or direction faced in prayer, which occurred sixteen or seventeen months after the Prophet’s arrival in Madinah in 622 CE, and the controversy that attended it. The Jews of Madinah tried to exploit the qiblah issue to create division and confusion among the Muslims. The Qur’ān denounces their allegations, and warns of the damage they might cause to the more vulnerable members of the Muslim community. No reference can be found in the Qur’ān to the exact date of the change of the qiblah.

واقعیات اصلی این موضوع روشن می‌سازد که نماز در حالی که مسلمانان هنوز در مکه بودند، به‌عنوان یک فریضهٔ روزانهٔ دینی بر آنان واجب شد. آنان هنگام نماز رو به کعبه می‌ایستادند. در قرآن کریم دستور مشخصی دربارهٔ این امر داده نشده است. هنگامی که مسلمانان از مکه به مدینه هجرت کردند، به پیامبر ﷺ دستور داده شد که به جای کعبه در مکه، مسلمانان رو به بیت‌المقدس نماز بگزارند. این‌که در هر دو مورد، دستور از جانب پیامبر ﷺ صادر شده بود، نه از طریق آیات قرآنی، به هیچ وجه از اعتبار و حجیت آن نمی‌کاهد.

The main facts of the situation make it clear that prayer was made a daily religious duty for Muslims while they were still in Makkah. They faced the Ka`bah when they prayed. No specific order is given in the Qur’ān on this point. When the Muslims emigrated from Makkah to Madinah, the instruction was given to the Prophet that instead of the Ka`bah in Makkah, Muslims should face Jerusalem. The fact that in both cases the instruction had come from the Prophet rather than in Qur’ānic statements in no way diminishes its validity or authority.

این روش تا زمان نزول دستورهایی که در بخش حاضر آمده ادامه داشت؛ دستوراتی که جایگزین دستورهای پیشین شد. به پیامبر ﷺ و مسلمانانی که با او بودند گفته شد: «پس روی خود را به سوی مسجدالحرام بگردان، و هرجا که باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید [در نماز].» (آیه ۱۴۴)

This continued to be the practice until the revelation of the instructions in the present section, which superseded the previous ones. The Prophet, and the Muslims with him, were told to “Turn your face, then, towards the Sacred Mosque, and wherever you all may be, turn your faces [in prayer] towards it.” (Verse 144)

بیت‌المقدس قبلهٔ یهودیان و مسیحیان نیز بود، و این‌که به مسلمانان نیز دستور داده شده بود آن را قبلهٔ خود قرار دهند، بهانه‌ای آماده به یهودیان مدینه داد تا از شناختن و پذیرفتن اسلام سر باز زنند. آنان این واقعیت را که پیامبر ﷺ و یارانش هنگام نماز رو به بیت‌المقدس می‌ایستادند، دلیلی بر این می‌دانستند که دین آنان حق است و قبلهٔ ایشان اصیل و مشروع است.

کم‌خِرد‌ترین مردم خواهند گفت: «چه چیز ایشان را از قبلهٔ‌ای که بر آن بودند، برگرداند؟» بگو: «مشرق و مغرب از آنِ خداست. هر که را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند.» بدین‌سان شما را امّتی میانه‌رو قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر (ﷺ) نیز بر شما گواه باشد. قبله‌ای را که پیش‌تر بر آن بودی، تنها بدین سبب مقرّر داشتیم که کسانی را که از پیامبر (ﷺ) پیروی می‌کنند، از کسانی که به پاشنهٔ خود بازمی‌گردند، بازشناسیم. و این کار سختی بود، جز برای کسانی که خدا هدایتشان کرده است. و خدا ایمان شما را ضایع نخواهد کرد؛ زیرا خدا نسبت به مردم بسیار مهربان و بخشاینده است. (آیات ۱۴۲ و ۱۴۳)

The weak-minded among people will say, ‘What has turned them away from the direction of prayer which they have so far observed?’ Say, ‘To God belong the east and the west. He guides whomever He wills to a straight path.’ Thus We have made you the community [ummah] of the middle way, so that you may stand witness against the rest of mankind, and the Messenger shall be a witness against you. We appointed the direction of prayer which you formerly followed in order that We might distinguish those who follow the Messenger from those who turn on their heels. It was indeed a hard test except for those whom God has guided. God would never have let your faith be in vain. God is Compassionate and Merciful to mankind. (Verses 142-143)

از سیاق بحث روشن است که «السفہاء» (کم‌عقلان) اشاره به یہودیانِ مدینه دارد۔ آنان بودند که بر سر تغییرِ قبلہ از بیت‌المقدس به مکہ جنجال برپا کردند و درباره اعتبار آن و حکمتِ پشت آن زبان به پرسش و تردید گشودند۔

It is clear from the course of the discussion that ‘the weak-minded’ is a reference to the Jews of Madinah. They were the ones who stirred up the controversy about the change of qiblah from Jerusalem to Makkah, and questioned its validity and the wisdom behind it.

از البراء بن عازب روایت شده است: «هنگامی که پیامبر ﷺ نخستین بار به مدینه آمد، نزد پدربزرگان و یا (گفت) دایی‌های خود از انصار فرود آمد.»

Al-Barā’ ibn `Āzib reported: “When the Prophet first arrived in Madinah, he stayed at his grandparents [or maybe he said at his maternal uncles] of the Anşār. 1

پیامبر ﷺ تا شانزده یا هفده ماه نخست، رو به بیت‌المقدس نماز می‌گزارد، هرچند دوست داشت رو به کعبه نماز بخواند. نخستین نمازی که ایشان ﷺ گزارد… [توضیح] پیامبر ﷺ در خانهٔ خالد بن زید، معروف به ابو ایوب انصاری، که از بنی نجار بود و مادربزرگ پیامبر ﷺ نیز از آن قبیله بود، اقامت داشت. بنا بر عرف عرب، همهٔ مردان این قبیله به سبب ازدواج جدّ پیامبر ﷺ با یکی از زنان آن، دایی‌های پیامبر ﷺ به شمار می‌آیند. — یادداشت‌های ویراستار.

The Prophet used to pray facing Jerusalem for the first sixteen or seventeen months, though he would have preferred to face the Ka`bah. The first prayer he offered 1 It is well known that the Prophet stayed at the home of Khālid ibn Zayd, better known as Abū Ayyūb al-Anşārī, who belonged to al-Najjār clan, to whom belonged the Prophet’s maternal grandmother. According to the Arabian usage, all men of this clan are considered maternal uncles of the Prophet by virtue of his grandfather’s marriage to one of its women — Editor’s notes.

در ادامه، نشانهای آمده که ناخرسندی محمد ﷺ دربارهٔ جهت نماز به زودی پایان خواهد یافت، زیرا خداوند جهتی دائمی را مقرر فرمود که خواسته‌های او را برآورد. با این حال، این اعلام با هشداری سختگیرانه همراه است که یهودیان با آن مخالفت خواهند کرد و خواهند کوشید از آن سوءاستفاده کرده و میان مسلمانان تفرقه و سردرگمی ایجاد کنند.

Next comes the indication that Muĥammad’s unease with respect to the direction of prayer was soon to be over, as God decreed a permanent one which would satisfy his wishes. However, the announcement comes with a stern warning that the Jews would oppose it and try to exploit it to sow division and confusion among the Muslims.

ما بارها دیده‌ایم که رویت را به سوی آسمان برمی‌گردانی. پس تو را به سوی قبله‌ای که خشنود شوی، برمی‌گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجد الحرام بگردان، و هر جا که باشید، روی‌های خود را به سوی آن بگردانید. کسانی که پیش از این به ایشان کتاب داده شده، به خوبی می‌دانند که این حق است از سوی پروردگارشان، و خداوند از آنچه می‌کنند غافل نیست. اگر برای کسانی که به ایشان کتاب داده شده، هر نشانه‌ای بیاوری، از قبله تو پیروی نخواهند کرد. و تو هم نباید از قبله ایشان پیروی کنی، و آنان نیز از قبله یکدیگر پیروی نخواهند کرد. و اگر پس از دانشی که به تو رسیده، از هوس‌های ایشان پیروی کنی، قطعاً از ستمکاران خواهی بود. کسانی که به ایشان کتاب داده‌ایم، او را همچنان که فرزندان خود را می‌شناسند، می‌شناسند؛ ولی گروهی از ایشان حق را دانسته پنهان می‌دارند. این حق است از جانب پروردگارت، پس هرگز از تردیدکنندگان مباش. هر کسی را قبله‌ای است که به سوی آن روی می‌کند؛ پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید. هر جا که باشید، خداوند همه شما را گرد خواهد آورد. همانا خداوند بر هر چیزی تواناست. و از هر جا که بیرون آیی، روی خود را به سوی مسجد الحرام بگردان. همانا این حق است از سوی پروردگارت، و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست. و از هر جا که بیرون آیی، روی خود را به سوی مسجد الحرام بگردان؛ و هر جا که باشید، روی‌های خود را به سوی آن بگردانید، تا مردم را بر شما حجتی نباشد، مگر کسانی از ایشان که ستم کرده‌اند. از ایشان مترسید، و از من بترسید، تا نعمت خود را بر شما تمام کنم و تا شما هدایت یابید. (آیات ۱۴۴ تا ۱۵۰)

We have seen you often turn your face towards heaven. We shall, therefore, make you turn in prayer towards a direction you will be happy with. Turn your face, then, towards the Sacred Mosque; and wherever you all may be, turn your faces [in prayer] towards it. Those who have been granted revelations in the past know well that it is the truth from their Lord. God is not unaware of what they do. Were you to bring every possible sign before those who had been granted revelations, they would not follow your direction of prayer. And neither may you follow their direction of prayer, nor would they even follow one another’s direction. If you were to follow their whims and desires after all the knowledge that has been given to you, you would certainly be among the wrongdoers. Those to whom We granted revelation know it as well as they know their own children, but some of them knowingly conceal the truth. This is the truth from your Lord; never, then, be among the doubters. Each one has a goal towards which he turns; so vie with one another in good works. Wherever you may be, God will bring you all together. God has power over all things. From wherever you may come forth, turn your face [in prayer] towards the Sacred Mosque. It is indeed the truth from your Lord. God is not unaware of what you do. From wherever you may come forth, turn your face [in prayer] towards the Sacred Mosque; and wherever you all may be, turn your faces towards it, so that people may have no argument against you, except those who are bent on wrongdoing. Have no fear of them, but fear Me, so that I may perfect My grace on you, and that you may be rightly guided.” (Verses 144-150)

سپس سوره خطاب مستقیمی به پیامبر دارد و می‌فرماید: «این حقیقتی است از جانب پروردگارت؛ پس هرگز از تردیدکنندگان مباش.» (آیه ۱۴۷) پیامبر ﷺ هرگز درباره حقانیت پیامش کوچک‌ترین شکی به خود راه نداد. در جای دیگری از قرآن به پیامبر ﷺ گفته شده است: «اگر در آنچه بر تو نازل کرده‌ایم شک داری، از کسانی بپرس که پیش از تو کتاب را خوانده‌اند.» (۱۰:۹۴) پیامبر ﷺ با شنیدن این آیه فرمود: «من هیچ شکی ندارم و از کسی نمی‌پرسم.» اما اینکه او به‌طور مستقیم مخاطب قرار گرفته، نشانه‌ای روشن برای کسانی است که در اطراف او بودند و برای دیگرانی که بعدها می‌آمدند و ممکن بود تحت تأثیر کسانی قرار گیرند که می‌کوشند اسلام را تضعیف کنند.

Then the sūrah addresses the Prophet directly, saying: “This is the truth from your Lord; never, then, be among the doubters.” (Verse 147) The Prophet never entertained any doubt about the veracity of his message. Elsewhere in the Qur’ān, the Prophet is told, “If you are in any doubt regarding what has been revealed to you, then consult those who have read the Scriptures before your time.” (10:94) On hearing this verse, the Prophet said: “I entertain no doubts, and. I ask no one.” But the fact that he is here addressed directly is a clear signal to those around him, and others who would come later, who might be influenced by those who may try to undermine Islam.

برای مسلمانان امروز شایسته است که در این سخن تأمل کنند. برخی از مسلمانان ساده‌لوحی شگفت‌انگیزی نشان می‌دهند، در آنجا که برای تفسیر و فهم اصول اسلامی و متون قرآن و حدیث، یا برای مطالعه و تحلیل ایمان، ادبیات و تاریخ اسلامی، به اعتبار خاورشناسان یهودی، مسیحی و مارکسیست تکیه می‌کنند. بسیار جای تأسف است که دانشجویان مسلمان باید از کشورهای اسلامی به دانشگاه‌های اروپا و آمریکا فرستاده شوند تا در رشته‌های گوناگون علوم اسلامی آموزش ببینند، و برخی از آنان در آنجا درکی آشفته و منحرف از اسلام و تعالیم و اصول اسلامی به دست می‌آورند. نباید هرگز فراموش کنیم که قرآن کتاب جاویدانی است که خداوند به امت مسلمان نازل کرده و آنچه را باید انجام دهند و از آنچه باید پرهیز کنند، بیان می‌کند. کافران از هر آیین که باشند، شایسته آن نیستند که آیین ما را به ما بیاموزند.

It is appropriate for Muslims today to reflect on this statement. Some Muslims display remarkable naivety in relying on the authority of Jewish, Christian and Marxist Orientalists, for the interpretation and understanding of Islamic principles and texts of the Qur’ān and ĥadīth, or for the study and analysis of Islamic faith, literature, and history. It is a great pity that Muslim students have to be sent from Muslim countries to be educated in various Islamic disciplines in European and American universities, where some of them acquire a distorted and confused understanding of Islam and Islamic teachings and principles. We must never forget that the Qur’ān is the eternal book God revealed to the Muslim community, outlining what it should do and what it must refrain from. Unbelievers of any creed are not the ones to teach us our faith.

سوره به یادآوری نعمت‌های الهی ویژه‌ای برای مسلمانان ادامه می‌یابد. یکی از این نعمت‌های خاص آن است که خداوند پیامبری به نام محمد ﷺ را برای ایشان فرستاده است، در پاسخ به دعایی که ابراهیم، نخستین متولی مسجد الحرام در مکه، کرده بود؛ مسجدی که قبله دائمی و جهانی همه مسلمانان است.

The sūrah goes on to remind the Muslims of more divine favours reserved for them. By one such special favour God has sent them a Messenger, Muĥammad, in fulfilment of the prayer made by Abraham, the first custodian of the Sacred Mosque in Makkah, the permanent and universal qiblah of all Muslims.

همان‌گونه که {در میان شما پیامبری از خودتان به سویتان فرستادیم که آیات ما را بر شما بخواند و شما را پاکیزه گرداند و کتاب و حکمت را به شما بیاموزد و آنچه را نمی‌دانستید به شما بیاموزد. پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم، و مرا سپاس گویید و هرگز ناسپاسی نکنید.} (آیات ۱۵۱ و ۱۵۲)

Thus We have sent forth to you a Messenger from among yourselves to recite to you Our revelations, purify you, and instruct you in the Book and in wisdom and teach you what you did not know. Remember Me, then, and I will remember you; give thanks to Me and never deny Me. (Verses 151-152)

همان واژگان دعای ابراهیم (آیه ۱۲۹) در اینجا به کار رفته‌اند و بدین ترتیب پیوندی مستقیم و معنادار میان این دو پیامبر و دینشان برقرار می‌شود. بنابراین اسلام نه از روی مصلحت‌اندیشی ساخته و پرداخته شده و نه از آن زاده شده، بلکه ریشه‌هایش به‌روشنی در تاریخ استوار است. جهت نمازی که مقرر می‌شد نیز بی‌هدف یا به‌تصادف برگزیده نشده بود. این جهت پاسخی بود به دعاهای پرشور و صادقانه ابراهیم.

The same words of Abraham’s prayer (Verse 129) are used here, thus establishing a direct and significant link between the two Prophets and their religion. Islam was not, then, invented or born out of expediency, but had its origins firmly rooted in history. The direction of prayer that was being instituted had not been chosen haphazardly or without purpose. It was the answer to Abraham’s passionate and sincere prayers.

در نتیجهٔ این فضل بیکرانِ الهی، برای مسلمانان پیامبری فرستاده شد که از خودِ ایشان بود؛ همان که آخرین فرستادهٔ انسانیِ خداوند به سوی بشریت بود. همچنین خداوند قبلهٔ مخصوصِ ایشان را برایشان تعیین فرمود و بدین وسیله به آنان ویژگیای متمایز و جایگاهی ممتاز در جهان بخشید.

As a result of this boundless divine grace, the Muslims were sent a messenger, one of their own number, who was to be the last human Messenger from God to mankind, and had their own exclusive direction of prayer designated for them by God, thereby giving them a distinctive character and a privileged status in the world.

یکی دیگر از جلوه‌های لطف خداوند این است که از طریق محمد ﷺ، با کلام خودش با مسلمانان، این گروه فروتن و ناچیز از مؤمنان، سخن می‌گفت.

این بخش با یادآوری دیگری از نعمت‌های خداوند بر امت مسلمان به پایان می‌رسد. خداوند از مسلمانان می‌خواهد که او را یاد کنند و ستایش نمایند، و در مقابل، او نیز ایشان را یاد خواهد کرد: «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم؛ و مرا شکر گویید و کفران نورزید.» (آیه ۱۵۲)

This passage is concluded with yet another reminder of God’s favours to the Muslim community. God calls on Muslims to remember and praise Him, and in return He will remember them: “Remember Me, then, and I will remember you; give thanks to Me and never deny Me.’’ (Verse 152)

چه بزرگواری، چه نیکی و مهربانی! خداوند متعال، با تمام عظمت و جلال خود، این احساسات را با بندگان فروتنش بر سطحی برابر مبادله می‌کند. چه فضل و کرمی! «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم» — این بزرگ‌ترین امتیازی است که هر انسانی می‌تواند از خداوند دریافت کند، خداوندی که بخشندگی‌اش بی‌پایان و نیکی‌اش بی‌کران است. نقل شده که پیامبر محمد ﷺ از قول خداوند فرمود: «هر که مرا در دل خود یاد کند، من نیز او را در دل خود یاد می‌کنم؛ و هر که مرا در میان جمعی یاد کند، من او را در جمعی بهتر از آن یاد می‌کنم.» پیامبر ﷺ همچنین از خداوند نقل می‌کند که فرمود: «ای فرزند آدم! هنگامی که مرا در دل خود یاد کنی، من نیز تو را در دل خود یاد می‌کنم. هنگامی که مرا در میان دیگران یاد کنی، من تو را در جمعی از فرشتگان یاد می‌کنم. هرگاه یک وجب به من نزدیک شوی، یک ذراع به تو نزدیک می‌شوم؛ و هرگاه یک ذراع به من نزدیک شوی، یک قامت به تو نزدیک می‌شوم؛ و هرگاه به سوی من گام برداری، به سوی تو می‌دوم.» هیچ کلامی نمی‌تواند آثار و گستره این فضل الهی را توصیف کند. انسان تنها می‌تواند با نماز، مراقبه و تسلیم کامل در برابر خداوند متعال، به این احساسات پاسخ دهد. این کار سرانجام او را به جایی می‌رساند که در این جهان هیچ قدرتی جز قدرت خداوند نمی‌بیند و نمی‌شناسد.

What honour, what benevolence and compassion! God Almighty, in all His greatness and glory, exchanges these sentiments on an equal level with His humble servants. What grace and generosity! “Remember Me, then, and I will remember you” — it is the greatest privilege any human being can receive from God, whose generosity is limitless and whose benevolence knows no bounds. The Prophet Muĥammad is reported to have quoted God as saying: “Whoever remembers Me privately to himself I will remember him to Myself; and whoever remembers Me in the company of people I will remember him in a better company.” The Prophet also quotes God as saying: “Son of Adam! When you remember Me to yourself, I will remember you to Myself. When you remember Me in the company of others I will remember you in a company of angels. When you draw closer to Me by a handspan, I will draw closer to you by an arm’s length; and when you draw closer to Me by an arm’s length, I will draw closer to you by a longer distance; and when you walk towards Me, I will run towards you.” No words could possibly describe the effects and scope of this divine grace. Man can only reciprocate such feelings through prayer, meditation and total submission to God Almighty. This will eventually lead him to see and recognize no other power in this world but that of God.