این فصل پایانی سوره‌ای است که از نظر محتوا و تصویرسازی بسیار غنی است. این سوره مبانی دیدگاه اسلامی را تعریف و تثبیت می‌کند و از طریق مناظره با اهل کتاب و سپس با «منافقان» مدینه و کافران عرب، همه شبهات و برداشت‌های نادرستی را که این گروه‌ها پدید آورده بودند از میان برمی‌دارد. این سوره نظام الهی زندگی، تکالیف انسانی و مالی آن را شرح می‌دهد و به مسلمانان می‌آموزد که چگونه این تکالیف را ادا کنند و چگونه با سختی‌ها و آزمون‌هایی که در این راه با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند برخورد نمایند. همچنین به مسلمانان نشان می‌دهد که چگونه خود و داراییشان را وقف انجام این تکالیف سنگین کنند.

This is the closing passage of a sūrah rich in subject matter and imagery. It defines and establishes the fundamentals of the Islamic outlook and, through the debate with the people of earlier revelations and later on with the “hypocrites” of Madinah and the Arab unbelievers, removes all the confusion and misinterpretation all those groups tried to create. It expounds the Divine order of life, its human and financial obligations, and teaches the Muslims how to honour those obligations and how to deal with the hardships and ordeals encountered in so doing. It shows the Muslims how to dedicate themselves and their possessions to fulfilling those enormous obligations.

این آیات پایانی کاملاً با موضوع و سبک کل این سوره هماهنگ است، هم از نظر محتوا و هم از نظر بافت و شیوهٔ بیان. این بخش مفهومی بسیار ژرف را ارائه می‌دهد: کل جهان مادی کتابی گشوده است که خود نشانه‌ها و دلایل ایمان را منتقل می‌کند. این جهان به دستی اشاره دارد که آن را با دقت و حکمت اداره می‌کند، و نشان می‌دهد که فراتر از این زندگی، جهان دیگری وجود دارد که در آن حساب و پاداش تعیین خواهد شد. با این حال، این نشانه‌ها تنها توسط کسانی درک و تحسین می‌شود که «اهل فهم» هستند؛ یعنی کسانی که زندگی خود را با چشم و ذهنی بسته به شگفتی‌های بی‌پایان این «کتاب گشوده» سپری نمی‌کنند.

These concluding strains resonate perfectly with the theme and the style of the sūrah as a whole in content as well as context and presentation. This section presents a most profound concept: that the entire physical world is an open “book” which in itself conveys the signs and evidence of faith. It points to the hand that runs it with care and prudence, and reveals that beyond this life there is another where accountability and reward will be decided. These signs, however, are only perceived and appreciated by people “who understand”; those who do not go through life with their eyes and minds closed to the overwhelming marvels of this “open book”.

این مفهوم یکی از بنیادی‌ترین اندیشه‌هایِ نگرشِ اسلامی به جهانِ مادی است و پیوندی بسیار نزدیک و هماهنگ با فطرتِ اصیل و پاکِ انسان دارد. این مفهوم بر این باور است که جهانِ مادی، از یک سو، خود دلیلی زنده و ملموس بر وجودِ آفریدگارش است و، از سوی دیگر، تجلیِ نظامی است که هستیِ آن را استوار می‌دارد و نیز هدف، اصل و معنایی که آن هستی را تعریف می‌کند. این مفهوم برای تعیینِ نگرشِ انسان نسبت به جهانِ مادی و پروردگارش، خداوند متعال، بسیار مهم است و از این رو ستونی محوری در نگرشِ اسلامی به تمامِ هستی به شمار می‌رود.

در آفرینش آسمانها و زمین، و در پی هم آمدن شب و روز، نشانههایی است برای خردمندان؛ همانان که خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلو یاد میکنند، و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند: «پروردگارا، این همه را بیهوده نیافریدهای. تو منزهی. ما را از عذاب آتش نگاه دار. پروردگارا، هر که را تو به آتش درآوری، به یقین خوارش ساختهای، و ستمکاران را هیچ یاوری نیست.

In the creation of the heavens and the earth, and in the succession of night and day, there are indeed signs for men endowed with insight, who remember God when they stand, sit and lie down, and reflect on the creation of the heavens and the earth: “Our Lord, You have not created all this in vain. Limitless are You in Your glory. Guard us, then, against the torment of the fire. Our Lord, him whom You shall commit to the fire, You will have condemned to disgrace. The evildoers shall have none to help them.

رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا، رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.

Our Lord, we have heard the voice of one who calls to faith, [saying], ‘Believe in your Lord,’ and we have believed. Our Lord, forgive us, then, our sins and efface our bad deeds and let us die with the truly virtuous. Our Lord, grant us what You have promised us through Your messengers, and do not disgrace us on the Day of Resurrection. Surely, You never fail to fulfil Your promise. (Verses 190-4)

اين نشانههايی که در آفرينش آسمانها و زمين و پیدرپی آمدن شب و روز وجود دارد چيستند؟ و آن پيامی که خردمندان، هنگامی که در اين پديدهها میاندیشند و در همه حال، در حالت ايستاده، نشسته و آرميده، خدا را یاد میکنند، درمیيابند چيست؟ افزون بر اين، ميان انديشيدن آنان در اين نشانهها و يادکردن خدا در همه حال چه پيوندی وجود دارد؟ و چگونه انديشهورزیِ ايشان آنان را به دعا و نيايشی که بیانگر فروتنی و ترس آنان از خداست میکشاند: «پروردگارا، تو اين همه را بیهوده نیافريدهای. تو منزهی. پس ما را از عذاب آتش نگاه دار»؟ آنچه در اينجا میبینيم تصويری روشن از دريافت درست و سالم پيامهايی است که جهان مادی به خردِ سالم منتقل میکند. به اين پيامها که در سراسر هستی، هم در روز و هم در شب، برای همگان گشوده است، پاسخی شايسته داده میشود.

What are these signs contained in the creation of the heavens and the earth and the succession of day and night? What is the message understood by men of wisdom when they reflect on these phenomena, as they remember God in all situations, when they stand up, sit and lie down? Furthermore, what is the relationship between their reflection on these signs and their remembrance of God in all situations? How does their reflection lead them to engage in their supplication which expresses their humility and fear of God: “Our Lord, You have not created all this in vain. Limitless are You in Your glory. Guard us, then, against the torment of the fire.” What we find here is a vivid image of the sound and proper reception of the messages transmitted by the physical universe to a healthy mind. Proper response is made to these messages which are open to all throughout the universe, both during the day and during the night.

اولین حقیقت این است که تفکر در آفرینش خداوند و تأمل در کتاب گشودهٔ جهان هستی و شگفتی‌های بزرگی که خداوند در جهان هستی قرار داده است، خود عبادتی مشخص و بخشی اساسی از یاد خداوند است. اگر علوم طبیعی که جنبه‌ها، قوانین و پدیده‌های گوناگون جهان هستی را بررسی می‌کنند تا اسرار و توان آن را آشکار سازند، به یاد آفریدگار این جهان و برای درک و اعتراف به عظمت و لطف او سوق داده می‌شدند، بی‌درنگ بخشی از عبادت و نیایش آفریدگار می‌گشتند.

The first fact is that reflection on God’s creation and contemplation of the open book of the universe and the great wonders which God has placed in the universe constitute a definite act of worship and an essential part of remembering God. Had natural sciences which study various aspects, laws and phenomena of the universe in order to unravel their secrets and potential, been directed to remembrance of the Creator of this universe and to appreciate and acknowledge His majesty and grace, they would instantaneously have become part of worship and prayer to the Creator.

زندگی بشر از این علوم بسیار بهره می‌برد و به خداوند روی می‌آورد. اما گرایش مادی‌گرایانه، همهٔ پیوندهای میان جهان و آفریدگارش را می‌گسلد و رابطه‌ای را که همواره باید میان علوم طبیعی و حقیقت ابدی ذات الهی برقرار می‌بود، قطع می‌کند. بدین‌ترتیب، پژوهش علمی، که موهبت بزرگ خداوند به انسان است، به نفرینی بدل می‌شود که زندگی انسان را به توالی پیوستهٔ بدبختی، نگرانی و تهی‌شدگی معنوی بدل می‌کند؛ و این‌ها بر انسان سنگینی بسیار می‌کنند.

Human life would have benefited a great deal by these sciences and would have turned towards God. The materialistic trend, however, severs all links between the universe and its Creator, and severs the relationship which should have always existed between natural sciences and the eternal truth of the Divine Being. Scientific research, God’s great gift to man, thus becomes a curse which makes human life a continuous succession of misery, worry and spiritual emptiness which weigh very heavily on man.

دومین حقیقت این است که نشانههایی که خداوند در سراسر جهان هستی قرار داده، پیامهای الهامبخش خود را جز به دلها و خردهایی که با عبادت و یاد خدا پالوده شدهاند، منتقل نمیکنند. کسانی که خدا را در همه حال یاد میکنند، هنگامی که ایستادهاند و نشستهاند و آرمیدهاند، و در آفرینش آسمانها و زمین و در پیاپی آمدن شب و روز میاندیشند، همانان هستند که دلها و خردهایشان آمادهی دریافت پیامهایی است که این پدیدههای جهانی منتقل میکنند.

The second fact is that the signs that God has placed throughout the universe do not impart their inspiring messages except to hearts and minds refined by worship and the remembrance of God. Those who remember God in all situations, when they stand, sit and lie down, and reflect on the creation of the heavens and the earth and on the succession of day and night are indeed the very people whose hearts and minds are ready to appreciate the messages imparted by these universal phenomena.

پروردگارشان پاسخشان می‌دهد: «عمل هیچ عمل‌کننده‌ای از شما، چه مرد و چه زن، را ضایع نمی‌گردانم. شما همگی از یکدیگرید. پس کسانی که هجرت کردند و از خانه‌های خود بیرون رانده شدند و در راه من آزار دیدند، و جنگیدند و کشته شدند، هرآینه گناهانشان را می‌زدایم و ایشان را به باغ‌هایی درمی‌آورم که از زیر آن‌ها نهرها جاری است، این پاداشی است از جانب خدا، و نزد خداست نیکوترین پاداش‌ها. مبادا رفت‌وآمد کافران در شهرها تو را فریب دهد. این بهره‌ای ناچیز است، سپس جایگاهشان جهنم است، و چه بد جایگاهی است.» (آیات ۱۹۵ تا ۱۹۷)

Their Lord answers them: ‘I will not suffer the work of any worker among you, male or female, to be lost. Each of you is an issue of the other. Therefore, those who emigrate and are driven out of their homes and suffer persecution in My cause, and fight and are slain [for it] — I shall indeed efface their bad deeds and admit them to gardens through which running waters flow, as a reward from God. With God is the best of rewards. Let not the disbelievers’ prosperity in the land deceive you. It is but a brief enjoyment. Then, Hell shall be their abode. What an evil abode. (Verses 195-7)

در این بخش، پاسخ خداوند به دعایی داده می‌شود که مؤمنانی که پس از تأمل در صحنه‌های هستی به ایمان رسیده‌اند، با تفصیل بسیار تکرار می‌کنند. آنان درمی‌یابند که خداوند این همه را بیهوده نیافریده است. پیام این صحنه‌ها را دریافته، پاسخی شایسته می‌دهند و از خدا می‌خواهند که آنان را در آخرت از رسوایی افتادن در دوزخ نگه دارد. پاسخ خداوند پاسخی مفصل است که با ویژگی‌های هنری سبک قرآنی هماهنگ است و نیازهای روان‌شناختی هر موقعیت را در نظر می‌گیرد. بیایید این پاسخ را بررسی کنیم و ببینیم که درباره ماهیت روش الهی و شیوه‌ای که اسلام برای پالایش اخلاق پیروانش به کار می‌گیرد، چه می‌آموزد. این گروه از مردم، که در آیه‌ای پیش‌تر «صاحبان خرد» توصیف شده‌اند، در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پی‌درپی آمدن شب و روز تأمل کرده‌اند و پیام کتاب هستی را دریافته‌اند و به حقیقتی که در آن به روشنی بیان شده پاسخ داده‌اند. آنان با دعایی طولانی و از سر دل، که بیانگر بیم و نگرانی‌شان است، با پروردگار خود سخن گفته‌اند. اینجا پاسخ پروردگار مهربانشان را دریافت می‌کنند. دعاهایشان مستجاب می‌شود، زیرا توجه‌شان به عناصر سازنده‌ی شیوه‌ی زندگی‌ای که خداوند می‌خواهد آن را برگزینند و به تکالیف آن جلب می‌شود: «پروردگارشان پاسخشان می‌دهد: عمل هیچ عمل‌کننده‌ای از شما، چه مرد و چه زن، را ضایع نمی‌کنم. هر یک از شما از دیگری است.» در اینجا به آنان گفته می‌شود که تأمل، اندیشه، بیم و دعای پرشور کافی نیست، و همچنین توبه به درگاه خدا برای آمرزش گناهان و محو کارهای بد و رستگاری کافی نیست. این اهداف به کنش مثبت از نوعی ویژه نیاز دارند که با درک درس‌هایی که از تأمل در آفرینش هستی آموخته شده، برانگیخته می‌شود.

In this passage we have God’s answer to the prayer repeated at length by the believers who have come to accept the faith after their reflection on the scene of the universe. They recognise that God has not created all this in vain. They understand the message imparted by these scenes and make the appropriate response and pray to God to spare them the disgrace of being committed to hell in the Hereafter. God’s answer is a detailed one, harmonious with the artistic characteristics of the Qur’ānic style which takes into account the psychological requirements of every situation. Let us consider this answer and what it tells us about the nature of the Divine method and how Islam sets about refining the characters of its followers. Those people, described in an earlier verse as “endowed with insight” have reflected on the creation of the heavens and the earth and on the succession of night and day and have appreciated the message of the book of the universe, responding to the truth as it is clearly explained in it. They have addressed their Lord with a long, heart-felt prayer which reflects their apprehension. Here they receive the response of their merciful Lord. Their prayers are answered as their attention is drawn to the constituent elements of the way of life God wants them to adopt and to its obligations: “Their Lord answers them: I will not suffer the work of any worker among you, male or female, to be lost. Each of you is an issue of the other.’” Here they are told that reflection, contemplation, apprehension and passionate prayer are not enough, nor is it enough to turn to God for forgiveness and for bad deeds to be effaced and salvation to be granted. These goals require positive action of a particular type that is motivated by understanding the lessons learnt through reflection on the creation of the universe.

در مقابل آن لذت گذرا و رفاه زودگذر، برای مؤمنان جاودانگی و نعمت‌هایی از جانب خداوند وجود دارد:

In contrast to that brief enjoyment and fleeting prosperity there are for the believers eternity and blessings from God:

اما کسانی که از پروردگارشان پروا دارند، برای آنان باغ‌هایی است که از زیر آنها نهرها جاری است، در آن جاودانه خواهند بود؛ این پذیرایی‌ای است از جانب خدا، و آنچه نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است. و بی‌گمان از اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و به آنچه بر شما و بر خودشان نازل شده ایمان دارند، در حالی که در برابر خدا فروتن‌اند.

As for those who fear their Lord, theirs shall be gardens through which running waters flow, in which they shall abide, a gift of welcome from God. That which is with God is best for the truly virtuous. There are indeed among the people of earlier revelations some who believe in God and in what has been bestowed from on high upon you and in what has been bestowed upon them, humbling themselves before God.

آنان آیات خدا را به بهای ناچیزی نمی‌فروشند. پاداش آنان نزد پروردگارشان است. به راستی خدا در حسابرسی شتابان است. (آیات ۱۹۸-۱۹۹)

They do not barter away God’s revelations for a trifling price. They shall have their reward with their Lord. Swift is God’s reckoning. (Verses 198-9)

هرگونه مقایسهای، کوچکترین تردیدی را برطرف خواهد کرد که آنچه نزد خداوند است، برای افراد واقعاً پرهیزگار و نیکوکار بینهایت بهتر است. هیچکس این تصور را به خود راه نخواهد داد که آنچه پرهیزگاران سرانجام دریافت میکنند، بسیار برتر از چیزی است که کافران از آن بهرهمندند. از این رو، هر کس که از بینش برخوردار باشد، بیدرنگ همان بهرهای را برای خود برخواهد گزید که افرادی برگزیدهاند که پیشتر به «صاحبان خرد» توصیف شدهاند. در این مرحله، که بستر سخن پرورش منش مؤمنان و استقرار ارزشهای بنیادین بر پایه تصور اسلامی از زندگی است، خداوند به مؤمنان وعدهٔ پیروزی نمیدهد، یا اینکه بر دشمنانشان چیره شوند، یا اینکه در سرزمینی مستقر گردند. در حقیقت، او در این زندگی به آنان هیچ وعدهای نمیدهد. او در این وعده، چیزی از آنچه در جای دیگری از قرآن وعده داده یا آنچه را که متعهد شده است برای مؤمنان در نبرد با دشمنانش فراهم آورد، در آن نمیگنجاند.

Any comparison shall remove the slightest doubt that what is with God is infinitely better for truly righteous and virtuous people. No one will entertain any thought that what the God-fearing finally receive is much superior than what the disbelievers enjoy. Hence, anyone endowed with insight will unhesitatingly choose for himself the share chosen by the people who have been described earlier as being ‘endowed with understanding.” At this point, when the context is one of cultivating the believers’ characters and establishing the essential values according to the Islamic concept of life, God does not promise the believers victory, or that they should triumph over their enemies, or that they should be established in any land. He indeed does not promise them anything in this life. He does not include in His promise here anything of what He promises them elsewhere in the Qur’ān or of what He has undertaken to provide for the believers as they engage in battle against His enemies.

ای مؤمنان، در سختی‌ها شکیبا باشید و شکیبایی‌تان هرگز پایان نیابد؛ همواره آماده باشید و از خدا بترسید، تا رستگار شوید. (آیه ۲۰۰)

Believers, be patient in adversity, and let your patience never be exhausted; be ever ready and fear God so that you may prosper. (Verse 200)

آیهٔ پایانی این سورهٔ طولانی، خطابی است به مؤمنان که تکالیفی را که خداوند با آن قانون اساسی که برای ایشان برگزیده بر عهدهٔ آنان نهاده، خلاصه می‌کند. این خطابی است از جانب خداوندِ بلندمرتبه به مؤمنان. ایشان را به همان ویژگی‌شان خطاب می‌کند که پیوند آنان را با منبع آن خطاب برقرار می‌سازد، تکالیفشان را بر دوشِ آنان می‌نهد و ایشان را برای ادای آن تکالیف شایسته می‌گرداند. این همان ویژگی‌ای است که در این دنیا به آنان عزت می‌بخشد و در آخرت ایشان را گرامی می‌دارد. آنان فرا خوانده می‌شوند که در سختی‌ها شکیبایی ورزند، و این شکیبایی را در همهٔ احوال ادامه دهند، همواره آماده فداکاری باشند و ترس از خدا را در دل خود پاس دارند.

The closing verse in this long sūrah is an address to the believers which sums up the obligations imposed on them by the constitution God has chosen for them. It is an address from on high to the believers. It calls them by their very quality which establishes their bond with the source of that address and places on them their obligations and qualifies them for the fulfilment of those obligations. It is the quality which gives them honour in this world and makes them honoured in heaven. They are called upon to show patience in adversity and to continue to do so in all situations, to be always ready for sacrifice and to maintain their fear of God.

این سوره بارها از صبر در سختی و از ترس از خدا سخن می‌گوید. این دو صفت گاه به‌طور جداگانه و گاه با هم یاد شده‌اند. سوره همچنین بارها مؤمنان را فرا می‌خواند که هر سختی‌ای را که با آن روبه‌رو می‌شوند تحمل کنند، تلاش کنند و نقشه‌های دشمنانشان را خنثی سازند، و هرگز به سخنان شکست‌خورده‌ها یا کسانی که بذر تفرقه می‌کارند گوش ندهند. اینکه آیهٔ پایانی سوره، مؤمن را به شکیبایی در سختی و استقامت همیشگی فرا می‌خواند، نشان می‌دهد که این‌ها عناصر اساسی کسانی‌اند که می‌خواهند در راه ایمان الهی گام بردارند. این راه، راهی طولانی و دشوار است، پر از موانع، آزار، آزمایش‌ها و سختی‌ها. برای پیمودن آن، باید شکیبا بود.

The sūrah speaks repeatedly about patience in adversity and fear of God. The two qualities are mentioned on occasions separately and on others together. The sūrah also repeatedly calls on the believers to endure whatever hardship they have to face, to struggle and to foil the schemes of their enemies and never to listen to the defeatists or to those who sow the seeds of discord. That the concluding verse of the sūrah calls on the believer to be patient in adversity and to always persevere demonstrates that these are the essential ingredients of those who want to follow the path of Divine faith. It is a long and hard way, full of impediments, persecution, trials and tribulations. To follow it they must be patient.