گذشتہ تین آیات کا موضوع زیادہ تر اسلامی عقیدے کے فکری تصورات تھا، جن میں اس کے پہلوؤں کی وضاحت کی گئی اور ان کے لوگوں کے دلوں میں مضبوطی کے ساتھ قائم ہونے کو یقینی بنایا گیا۔ یہ آیات اس طویل سورت کے اس سلسلۂ بیان میں ایک وقفہ تھیں جو امتِ مسلمہ کو انسانیت کی قیادت کے اپنے کردار کے لیے تیار کرتا ہے۔

The last three passages centred mainly on ideological concepts of the Islamic faith, clarifying its aspects and ensuring its firm establishment in people’s hearts. These passages constituted an interval in the line followed in this long sūrah which prepares the Muslim community to undertake its role of leadership of mankind.

از این نقطه تا آیات پایانی سوره، بخش بزرگی از سوره به بیان برخی ویژگی‌های بنیادین نظام اجتماعی و اقتصادی‌ای اختصاص دارد که جامعه‌ی مسلمان باید آن را بپذیرد. این نظام بر همکاری اجتماعی و رفاه عمومی استوار است؛ از راه زکات، که تکلیفی مالی و تعیین‌شده است، و نیز کمک‌ها و بخشش‌های داوطلبانه‌ی دیگری که حدّ معینی برای آن‌ها ذکر نشده است. در این بخش می‌آموزیم که نظام اقتصادی اسلامی، برخلاف نظام رایج در عربستان پیش از اسلام، اساساً با ربا مخالف است و شیوه‌های مالی کاملاً متفاوتی را تشویق می‌کند. بدین ترتیب، سوره از شیوه‌ی درست انفاق سخن می‌گوید، ربا را نکوهش می‌کند و اصول اسلامی وام‌دهی و تجارت را بیان می‌کند که مکمل اصول اجتماعی و اقتصادی‌ای است که زندگی اجتماعی اسلامی بر پایه‌ی آن سامان می‌یابد و اداره می‌شود. همه‌ی این مطالب در سه بخش به‌هم‌پیوسته گسترده شده است.

From this point and up to its concluding verses, the sūrah is largely devoted to setting out some fundamental features of the socioeconomic system that the Muslim community should adopt. It is a system based on social cooperation and welfare through the established financial obligation of zakāt and other unspecified voluntary contributions and donations. We learn in this passage that, in contrast to the system prevalent in pre-Islamic Arabia, the Islamic socioeconomic system is fundamentally opposed to usury and encourages fundamentally different financial dealings. Thus, the sūrah speaks of a proper method of charity, denounces usury and outlines the Islamic principles of lending and trade which complement the social and economic principles according to which Islamic social life is organized and conducted. All this is spread over three closely interrelated passages.

در این بخش آمده است که کمک مالی به امور خیریه همانند جهاد است، از این جهت که هدف آن خدمت به راه خداست. جهاد بر مسلمانان واجب شده تا وظیفهٔ خود را در اجرای پیام خداوند و رساندن آن به دیگر انسان‌ها ادا کنند و پیروان آن را در برابر آزار و ستم حمایت نمایند.

In the present passage we learn that contributing financially to charitable causes is akin to jihād, in the sense that its purpose is to serve the cause of God. Jihād is prescribed for Muslims to fulfil their duty of implementing God’s message and conveying it to the rest of mankind and protecting its followers against persecution and oppression.

این بخش با اندرزهایی ملایم آغاز می‌شود که احساسات و حواس درونی و ریشه‌دار انسان را لمس می‌کند. تصویری پرجنب‌وجوش و سرزنده از زندگی ترسیم می‌کند که در آن دانه‌ها جوانه می‌زنند و رشد می‌کنند و محصولی فراوان از دانه‌ها به بار می‌آورند و چندین برابر آنچه کاشته شده، باز می‌گردانند. این تصویر سرسبز و پربار، به گفتهٔ این سوره، الگویی است برای کسانی که از مال خود در راه خدا انفاق می‌کنند. «{مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ}» (آیهٔ ۲۶۱)

The present passage opens with gentle exhortations, touching inner, deep-seated human feelings and senses. It depicts a vigorous; flourishing picture of life, with grains sprouting and growing to yield multitudes of grains and return many times what has been invested. This verdant and lush image, the sūrah says, represents a model for those who spend of their own money for the cause of God. “The case of those who spend their property for the cause of God is like that of a grain that brings forth seven ears, each bearing a hundred grains.” (Verse 261)

با یک حساب ساده، هر دانهٔ گندم یا جو هفتصد دانه به بار می‌آورد، اما ما با تصویری بسیار الهام‌بخش‌تر و تأثیرگذارتر روبه‌رو می‌شویم که نقشی ژرف و ماندگار بر ذهن و وجدان ما می‌نهد. این تصویر، خود زندگی است که به فراوانی می‌روید و چندین برابر می‌بخشد.

By simple arithmetic, a single grain of corn or wheat yields seven hundred grains, but we are presented with a much more inspiring and moving picture that leaves a profound and lasting impression on our minds and consciences. It is a picture of life itself, growing abundantly, and giving many times over.

با این تصویر زنده، قرآن وجدان انسان را به بخشش و صدقه راهنمایی می‌کند. با بخشیدن آنچه انسان بسیار دوست دارد نگه دارد، در واقع کسب می‌کند؛ و هرچه بیشتر ببخشد، بیشتر به دست می‌آورد، در فرایندی پایدار که با برکت خداوند می‌تواند بدون هیچ حد و قیدی ادامه یابد. «خدا برای هرکه بخواهد افزونی می‌بخشد. خدا گشایشگر و داناست.» (آیه ۲۶۱) فیض خداوند هرگز تمام نمی‌شود و از کسی دریغ نمی‌گردد. خداوند از افکار، نیت‌ها و احساسات مردم آگاه است و هیچ چیزی از دانش او پنهان نمی‌ماند.

With that vivid image, the Qur’ān directs the human conscience to giving and to charity. By giving away what one dearly loves to retain, one is in fact earning; and the more one gives, the more one gains, in a perpetual process which, with God’s blessing, can continue without any limits or restrictions. “God gives manifold increase to whom He wills. God is Munificent, All-Knowing.” (Verse 261) God’s grace never runs out, nor is it withheld. God is aware of people’s thoughts, intentions and feelings, and nothing escapes His knowledge.

این که چه نوع انفاقی این‌چنین شگفت‌انگیز افزایش می‌یابد و این‌گونه سخاوتمندانه از جانب خدا پاداش داده می‌شود، هم در این دنیا و هم در آخرت؟

آیهٔ بعد بار دیگر این اندیشه را تأکید می‌کند که صدقه‌ای که با رفتار ناشایست همراه شود، بی‌ارزش است: «گفتار نیکو و گذشت، بهتر از صدقه‌ای است که به دنبالش آزار باشد. خداوند بی‌نیاز و بردبار است.» (آیهٔ ۲۶۳)

The next verse reasserts the idea that a charitable act followed by wicked behaviour is worthless: “A kind word with forgiveness is better than charity followed by injury. God is free of all wants, clement.” (Verse 263)

یک کلمه خوش یا یک اشارهٔ مهربانانه، بسیار بهتر است و احتمال بیشتری دارد که اعتماد، اطمینان و محبت را گسترش دهد و دلها و جانها را آرام کند. زیرا صدقه، لطفی از سوی بخشنده به گیرنده نیست، بلکه وظیفهای است در برابر خداوندی که «بینیاز و بردبار» است. او نه به این کمکهای ناچیز نیازی دارد و نه در پی کیفر دادن ناسپاسان است. همهٔ مردم هستی خود را مدیون خداوند متعال هستند. او بسیاری از کاستیهای ایشان را نادیده میگیرد، و آنان باید از او بیاموزند و با گذشت و مهربانی نسبت به فقیران و نیازمندان رفتار کنند.

A pleasant word or a kind-hearted gesture would be far more favourable and likely to spread trust, confidence and love and to calm the hearts and souls. Charity, after all, is not a favour from the giver to the recipient, but an obligation towards God who is: “free of all wants, clement.” He neither needs these pitiful donations nor is He anxious to exact punishment on the ungrateful. All people owe their very existence to God Almighty. He overlooks many of their shortcomings, and they ought to learn from Him by showing forgiveness and compassion towards the poor and the needy.

قرآن کریم همواره انسان‌ها را به صفات خداوند یادآوری می‌کند؛ صفاتی که الگوی کامل و آرمانی‌ای را پیش روی مسلمانان قرار می‌دهند تا تا آنجا که توانایی دارند، در رفتار، ارزش‌ها و آرزوهایشان از آن پیروی کنند.

The Qur’ān always reminds people of the attributes of God, which provide the perfect ideal Muslims should try to emulate, as far as they can, in their behaviour, and in their values and aspirations.

هنگامی که آیات پیشین، احساس تیزِ نقش‌پذیری و ضرورت بخشش را در مؤمنان بیدار کرده‌اند، بخشش‌ای که هیچ هدفی جز کسب خشنودی خداوند نداشته باشد، این سوره آنان را اندرز می‌دهد که کارهای خیرشان را با منت‌گذاشتن یا آزردن احساسات دیگران تباه نسازند. باز هم، تصویری زنده و پرجنب‌وجوش از طبیعت ارائه می‌دهد که در آن اندیشه‌ها و مفاهیم، در حرکتی هیجان‌انگیز و منظره‌هایی گویا بازتاب می‌یابند.

When the previous verses have given the believers a keen sense of their role and the need to give freely, for no purpose other than to earn God’s pleasure, the sūrah advises them not to undermine their charitable deeds with condescension or by hurting other people’s feelings. Again, it gives a vivid and lively illustration from nature, in which ideas and concepts are reflected in exciting movement and vivid scenery.

سورہ آگے چل کر صدقے کی ماہیت، اس کے طریقوں، آداب اور نتیجے کو بیان کرتی ہے: "اے ایمان والو! اپنی کمائی کی پاکیزہ چیزوں میں سے خرچ کرو، اور اس میں سے جو ہم نے تمہارے لیے زمین سے نکالا ہے۔ اور خرچ کرنے کے لیے ناقص چیزوں کا ارادہ نہ کرو، جنہیں تم خود بھی لینا گوارا نہ کرو، سوائے اس کے کہ آنکھیں بند کر لو۔"

The sūrah goes on to outline the nature of charity, its methods, manners and outcome: “Believers, spend on others out of the good things you have earned, and out of that which We bring forth for you from the earth. Do not choose for your spending the inferior things which you yourselves would not accept without turning your eyes away in disdain.

بدانید که خداوند بی‌نیاز و ستوده است. (آیه ۲۶۷)

Know that God is free of all want, ever to be praised.” (Verse 267)

با پیروی از اخلاق و اصول صدقه‌ای که در آیات پیشین بیان شد، باید از بهترین آنچه در اختیار دارد بدهد، نه از چیزهای بی‌ارزش‌تر که اگر در معامله به او داده می‌شد، نمی‌پذیرفت، مگر آنکه بتواند با تخفیف قیمت آن را بپذیرد. خداوند نیازی ندارد که صدقه را از اموال بی‌ارزش مردم بپذیرد.

Following the ethics and principles of charity outlined in the preceding verses, one should give of the best in one’s possession, rather than of the less worthy, which one would not accept if offered in trade, unless one could strike a bargain price. God has no need to accept charity out of people’s second-rate possessions.

این اصلی کلی است که برای همه زمان‌ها و همه انواع اموال معتبر است، چه از راه کسب، کشت، استخراج یا معدن به دست آمده باشد، و چه در زمان پیامبر محمدﷺ شناخته شده بوده یا نه. هیچ‌یک از انواع درآمد یا سرمایه‌ای که در هر زمانی به دست آید، از وجوب صدقه مستثنا نیست و زکات بر تمام آن‌ها تعلق می‌گیرد، طبق نرخ‌ها و میزان‌هایی که پیامبرﷺ برای انواع اموالی که در آن زمان شناخته شده بود مقرر فرمود. این‌ها معیاری است که بر اساس آن درصدها و نسبت‌ها برای انواع جدید ثروت، سرمایه یا درآمد تعیین می‌شود.

This is a broad principle, valid for all time and all types of property, whether earned, cultivated, extracted or mined, whether known at the time of the Prophet Muĥammad or not. Not a single kind of earnings or capital, acquired at any time, is exempt from the obligation of charity, and zakāt accrues on it all, in accordance with the rates and proportions specified by the Prophet for the various types of capital known then. These form the standard by which percentages and proportions are determined for new types of wealth, capital or earnings.

برای نمونه، و برای درک واقعیتهایی که قرآن در زمان نزول با آنها روبهرو بود، سودمند است که شرایط نزول این آیه بر پیامبر ﷺ را یادآوری کنیم. ابن جریر طبری از براء بن عازب روایت میکند که این آیه درباره انصار (مسلمانان مدینه) نازل شد. هنگامی که فصل برداشت خرما نزدیک میشد، مردم خوشههای خرمایی را که تازه رنگ گرفته و کاملاً نرسیده بود، به ستونهای مسجد پیامبر ﷺ میآویختند تا مهاجران (مسلمانان مکه) تنگدست از آن بخورند. اما برخی خرماهای بد را برمیداشتند و با خرماهای خوب مخلوط میکردند و در این کار هیچ باکی به خود راه نمیدادند. در این هنگام خداوند این آیه را نازل فرمود که میفرماید: «و به سراغ بدترین چیزها نروید تا از آن انفاق کنید، در حالی که خودتان اگر آن را به شما میدادند، جز با چشمپوشی و ناخشنودی نمیپذیرفتید.» گزارشهای مشابهی از حاکم و ابن ابیحاتم نقل شده است؛ همه اینها نشان میدهد که جامعه مسلمان، علاوه بر داشتن اعضای کوشا و نمونه، ممکن است اعضایی نیز داشته باشد که نیازمند آموزش و آگاهی از وظایف و تکالیف خود باشند. کارنامه ستودنی انصار در فداکاری بیوقفه و یاری آیین اسلام، مانع از آن نبود که هنگامی که برخی از آنان نتوانستند به معیارها و تکالیف اسلام پایبند باشند، مورد انتقاد و سرزنش قرار گیرند.

در این مرحله، سوره خطاب شخصی به پیامبر ﷺ دارد و چند حقیقت اساسی را بیان می‌کند که در تدوین اصول اسلامی و دامنه رفتار مسلمانان اهمیت دارد: «تو مسئول هدایت مردم نیستی؛ این خداست که هر که را بخواهد هدایت می‌کند. هر خیری که در راه صدقه می‌دهید، به سود خودتان است. و جز برای خشنودی خدا انفاق نکنید. و هر خیری که در راه صدقه می‌دهید، به طور کامل به شما بازگردانده می‌شود و به شما ستم نخواهد شد.» (آیه ۲۷۲)

At this point the sūrah addresses the Prophet personally, setting out a number of essential facts bearing on the formulation of Islamic principles and scope of behaviour: “It is not for you to make people follow the right guidance. It is God who guides whom He wills. Whatever good you may spend in charity is for your own good. You should only spend out of pure dedication to God. And whatever good you give in charity will be repaid to you in full, and you shall not be wronged.” (Verse 272)

ابن أبی حاتم از ابن عباس روایت می‌کند که تا پیش از نزول این آیه، پیامبر ﷺ به مسلمانان دستور می‌داد که صدقه را فقط به مسلمانان بدهند، اما سپس فرمان داد که صدقه باید به همه کسانی که نیازمندند داده شود، صرف‌نظر از دینشان.

Ibn Abī Ĥātim reports on the authority of Ibn `Abbās that until this verse was revealed, the Prophet (peace be upon him) used to instruct the Muslims to give in charity only to fellow Muslims, but then he ordered that charity should be extended to all who need it, regardless of their religion.

هدایت تنها به دست خداوند است. حتی فرستاده خدا نیز مسئول این نبود که آیا افراد حقیقت را می‌پذیرند یا نه. خداوند آفریدگار است و تنها اوست که بر دل‌ها و اندیشه‌های مردم قدرت دارد. وظیفه فرستاده خدا رساندن پیام اوست، و پس از آن این خداوند است که چگونه به هر فرد انسانی هدایت می‌بخشد، همان‌گونه که شایسته آن است که هدایت شود. با بیرون بردن این مسئله‌ی مهم از قلمرو انسان، اصلی اساسی برقرار می‌شود: مؤمن باید هدایت را تنها از خداوند بجوید و بپذیرد. این امر همچنین به فرستاده خدا یادآوری می‌کند که در برابر هرگونه رد یا مقاومتی که در رساندن پیام خداوند به مردم با آن روبه‌رو می‌شود، باید با بردباری، تحمل و پایمردی رفتار کند. او باید از خداوند بخواهد که هدایتشان بخشد و نور را به آنان نشان دهد.

Guidance is a matter for God alone. Not even the Messenger of God could be held responsible for whether individuals heed the truth or not. God is the Creator, and He alone has power over people’s hearts and minds. The mission of God’s Messenger is to convey His message, and then it is up to God how He gives guidance to individual human beings, as they deserve to be guided. In taking this crucial issue out of the human domain, an important principle is established that a believer should seek and receive guidance from God alone. It also impresses upon the Messenger a need to show understanding, tolerance and perseverance in the face of any rejection or resistance he meets in conveying God’s message to the public. He is to appeal to God to grant them guidance and show them the light.

با وجود توجهی که به صدقه داده شده است، زندگی اجتماعی و اقتصادی در اسلام به هیچ وجه بر آن استوار یا وابسته نیست. زندگی اجتماعی و اقتصادی در اسلام، در درجه نخست، بر فراهم آوردن کار و وسیله‌ای شایسته برای کسب معاش برای همه کسانی که توانایی آن را دارند، بنا شده است. همچنین بر توزیع عادلانه و منصفانه ثروت در جامعه استوار است، با هدف دستیابی به تعادل مناسب میان تلاش و پاداش.

Despite the attention given to charity, life under Islam is in no way based or dependent on it. Social and economic life in Islam is based, first and foremost, on the provision of work and a decent means of earning a living for all those who are able to do so. It is also based on the fair and equitable distribution of wealth in the community, with the aim of achieving a proper balance between input and reward.

با این حال، همیشه مواقعی پیش می‌آید که مردم به دلایل استثنایی گوناگون کوتاهی می‌کنند، و این کوتاهی‌ها است که باید از طریق صدقه جبران شود. این صدقه به دو صورت است: واجب و مستحب.

Nevertheless, there will always be times when people fall short for various exceptional reasons, and it is these that need to be dealt with through charity. This comes in two forms: obligatory and voluntary.

زکات‌های واجب تنها توسط مقامات حکومتی مسلمان که شریعت اسلامی را به‌طور کامل اجرا می‌کنند، وصول می‌شوند. این وجوه منبع مهمی از درآمد عمومی دولت اسلامی را تشکیل می‌دهند، هرچند که برای هدفی معین تخصیص داده می‌شوند که نمی‌توان از آن فراتر رفت.

Obligatory contributions are levied only by Muslim state authorities that implement Islamic law in its entirety. They form an important source of public revenue for the Islamic state, although it is allocated for a specified purpose which cannot be exceeded.

دادنِ صدقه به صورت داوطلبانه محدود یا مقید نیست. بر عهدهٔ کسانی است که توانایی دارند که مستقیماً به فقرا و نیازمندان بدهند، با رعایت آداب و اخلاقیاتی که پیش‌تر بیان شد، تا گیرندگان بتوانند عزت نفس و کرامت خود را حفظ کنند، چنان‌که این سوره به روشنی نشان می‌دهد.

Giving to charity voluntarily is not limited or restricted. It is up to those who can afford it to make directly to the poor and needy, following the ethics and codes given earlier so that the recipients may preserve their dignity and self-esteem, as the sūrah illustrates very clearly.

البخاری از ابوهریره روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمود: «مسکین کسی نیست که با یک یا دو خرما یا یک یا دو لقمه برگردد؛ بلکه مسکین کسی است که از گدایی خودداری کند»، و آیهٔ ۲۷۳ را شاهد آورد: «آنان را از نشانهٔ ویژه‌شان می‌شناسی: از مردم به اصرار چیزی نمی‌خواهند.» احمد بن حنبل روایت می‌کند که مادری به پسرش گفت برود و مانند دیگران از پیامبر ﷺ مالی بخواهد. پسر رفت و دید پیامبر ﷺ خطاب به جمعی از مردم می‌فرماید: «هر که از گدایی خودداری کند، خداوند او را از نیاز به گدایی بی‌نیاز می‌گرداند، و هر که از صدقه گرفتن خودداری کند، خداوند روزی‌اش را به اندازهٔ کافی فراهم می‌آورد. اگر کسی در حالی که معادل پنج اوقیهٔ نقره دارد گدایی کند، در واقع به اصرار چیزی خواسته است.» آن مرد لحظه‌ای اندیشید و به یاد آورد که خودش یک شتر ماده دارد و خدمتکارش نیز یک شتر ماده دارد که هر یک ارزشی بیش از پنج اوقیهٔ نقره دارد. پس بدون اینکه چیزی از پیامبر ﷺ بخواهد، بازگشت.