در این بخش پایانی، سوره به افسانه‌هایی می‌پردازد که مشرکان عرب پیرامون پرستش فرشتگان ساخته بودند. سوره به یکی از استدلال‌هایی اشاره می‌کند که آنان برای دفاع از باورهای بی‌پایه‌شان به کار می‌بردند. این استدلال بیهوده بود و هیچ تلاشی برای رسیدن به حقیقت در آن دیده نمی‌شد؛ بیشتر تمرینی برای جدل‌گویی بود. به آنان گفته شده بود که هم خودشان و هم آنچه می‌پرستیدند، به دوزخ خواهند رفت. مقصود در اینجا بت‌هایی است که در ابتدا به‌عنوان نمادی از فرشتگان ساخته شده بودند، اما بعدها به‌عنوان خدایان پرستش شدند. به آنان گفته شد که هر کس جز خدا را بپرستد، همراه با آنچه پرستیده است در دوزخ خواهد بود. در پاسخ، برخی از ایشان نمونه عیسی را مطرح کردند، کسی که برخی از کسانی که از مسیحیت راستین منحرف شدند، او را می‌پرستیدند. آنان پرسیدند آیا عیسی نیز در دوزخ خواهد بود؟ این چیزی جز بحثی بیهوده نبود.

In this final passage, the surah picks up the legends the pagan Arabs weaved around their worship of angels. It refers to one of the arguments they used to defend their absurd beliefs. It was a futile argument that reflected no attempt to arrive at the truth; it was more an exercise in polemics. They had been told that both they and what they worshipped were bound for hell. The reference here being to their idols that were first intended as representations of angels, but which were later worshipped as deities. They were told that whoever worshipped anything other than God will be in hell together with the thing worshipped. In response, some of them cited the example of Jesus, who was worshipped by some of those who deviated from true Christianity. They asked whether Jesus would also be in hell? This was nothing but idle argument.

آنان همچنین ادعا می‌کردند که نسبت به مسیحیانی که عیسی، انسانی بشری، را می‌پرستیدند، هدایت بهتری دارند، در حالی که خودشان فرشتگان، دختران خدا، را می‌پرستیدند. همه‌ی این‌ها چیزی جز دروغ آشکار و انباشته نبود. در همین ارتباط، این سوره به شرح حال عیسی می‌پردازد، حقیقت او و پیامش را روشن می‌سازد، و اختلافاتی را بازگو می‌کند که قوم او را، هم پیش از او و هم پس از او، فرا گرفت.

They also claimed that they were better guided than the Christians who worshipped Jesus, a human being, while they worshipped the angels, God’s daughters. All this was no more than compounded falsehood. In connection with this, the surah gives an account of Jesus, explaining the truth about him and his message, and the differences that gripped his people both before and after him.

این سوره خطاب به همه کسانی است که از دین حق منحرف شده‌اند، و آنان را از آمدن ناگهانی قیامت برحذر می‌دارد. سپس به تصویری مفصل از روز قیامت می‌پردازد؛ تصویری از شادی پایدار برای پرهیزگاران و عذاب دردناک برای گناهکاران. افزون بر این، سوره افسانه‌های آنان درباره فرشتگان را رد می‌کند، روشن می‌سازد که خداوند از هر آنچه آنان به او نسبت می‌دهند پاک و منزه است، و برخی از صفات او را بیان می‌کند، از جمله مالکیت کامل او بر این جهان و جهان آخرت. سوره با دستوری به پیامبر ﷺ پایان می‌یابد که بردبار باشد و از کافران روی بگرداند. آنان به‌زودی خواهند دانست که چه چیزی در انتظارشان است. این عبارتی ضمنی است که به کسانی هشدار می‌دهد که پس از روشن شدن کامل حقیقت، همچنان به جدال ادامه می‌دهند.

هرگاه پسر مریم به عنوان مثال آورده شود، قوم تو فریاد برمی‌آورند و می‌گویند: «کدام‌یک بهترند: خدایان ما یا او؟» آنان او را جز برای جدل با تو یاد نمی‌کنند؛ آنان مردمانی ستیزه‌جو هستند. او جز بنده‌ای از بندگان ما نبود که به او نعمت داده بودیم و او را نمونه‌ای برای بنی‌اسرائیل قرار دادیم. اگر می‌خواستیم، از شما فرشتگانی می‌ساختیم که در زمین جانشین یکدیگر شوند. و او نشانه‌ای برای رستاخیز است. پس در آن تردید نکنید و از من پیروی کنید؛ این راه راست است. و شیطان شما را باز ندارد، زیرا او دشمن آشکار شماست. هنگامی که عیسی با نشانه‌های روشن آمد، گفت: «به راستی با حکمت نزد شما آمده‌ام و آمده‌ام تا برخی از آنچه را که در آن اختلاف دارید، برایتان روشن کنم. پس از خدا پروا کنید و مرا پیروی نمایید. خدا پروردگار من و پروردگار شماست، پس تنها او را بپرستید. این راه راست است.» اما گروه‌ها میان خود به اختلاف افتادند. پس وای بر ستمکاران از عذاب دردناک روزی بزرگ. (آیات ۵۷ تا ۶۵)

Whenever the son of Mary is cited as an example, your people raise an outcry, saying: 'Who is better: our deities or he?’ They cite him only to challenge you. They are contentious people. He was but a servant of Ours whom We had favoured and made an example to the Children of Israel. Had it been Our will, We could have made you angels, succeeding one another on earth. He is a portent of the Last Hour. Have no doubt about it, but follow Me: this is a straight path. Let not Satan debar you; for he is your sworn enemy. When Jesus came with clear signs, he said: 7 /w come to you with wisdom, and to make clear to you some of that on which you differ. Therefore, fear God and follow me. God is my Lord and your Lord: so worship Him alone. This is a straight path. Yet are the sects at variance among themselves. Woe, then, to the wrongdoers for the painful suffering that will befall them on a grievous day. (Verses 57-65)

در زندگی‌نامه‌ی پیامبر ﷺ، ابن اسحاق این روایت را نقل می‌کند:

In his biography of the Prophet, Ibn Ishaq gives the following report:

پیامبر ﷺ با ولید بن مغیره در مسجدالحرام نشست و نضر بن حارث نیز به آنان پیوست. چند تن دیگر از قریش نیز آنجا بودند. پیامبر ﷺ با آنان سخن گفت، اما نضر سخن او را قطع کرد. پیامبر ﷺ با او بحث کرد تا اینکه او را ساکت کرد. سپس بخشی از قرآن را برای آنان خواند که شامل این آیه بود: {شما و آنچه به جای خدا می‌پرستیدید، هیزم جهنم‌اید؛ این است سرنوشت شما} (انبیاء: ۹۸). سپس پیامبر ﷺ از آنجا رفت.

The Prophet sat with al-Walid ibn al-Mughirah in the Sacred Mosque, and they were joined by al-Nadr ibn al-Harith. There were a few other men from the Quraysh. The Prophet spoke to them, but al-Nadr interrupted him. The Prophet argued with him until he silenced him. He then read to them a passage of the Qur’an that included the verse that says: “ You and all that you were wont to worship instead of God are but the fuel of hell: that is what you are destinedfor” (21: 98) The Prophet then left.

هنگامی که سوره از ستمکاران سخن می‌گوید، آن گروه‌هایی را نیز دربر می‌گیرد که درباره عیسی با یکدیگر اختلاف کردند، همراه با مشرکان عرب که بر پایه آنچه آن گروه‌ها مرتکب شده بودند، با پیامبر ﷺ بحث می‌کردند. سوره صحنه‌ای طولانی و چشمگیر ترسیم می‌کند از آنچه در روز قیامت بر سر آنان می‌آید، و تصویری نیز از آنچه بر سر پرهیزگارانی می‌آید که از نعمت‌های او در بهشت برخوردار می‌شوند، می‌افزاید:

When the surah refers to wrongdoers, it includes those factions that disputed about Jesus together with the pagan Arabs who argued with the Prophet on the basis of what those factions perpetrated. It draws a long, spectacular scene showing what happens to them on the Day of Judgement and adds an image of what happens to the God-fearing who receive His favours in heaven:

آیا جز این انتظار می‌کشند که قیامت ناگهان بر آنان فرا رسد، در حالی که خبر ندارند؟ در آن روز، دوستان با یکدیگر دشمن خواهند شد، مگر پرهیزگاران.

What are they waiting for other than the Last Hour, which will come upon them all of a sudden and take them unawares? On that Day, friends will become enemies to one another, except for the God-fearing.

…خواهش. اما آنچه فراتر از برآورده شدن خواهش است این است که همه‌ی آن برای چشم خوشایند است و به لذت بهره‌مندی زیبایی می‌افزاید: «با سینی‌ها و جام‌هایی از طلا به آنان خدمت می‌شود؛ و هر آنچه جان‌ها بخواهند و چشم‌ها از دیدنش لذت برند در آنجا خواهد بود» (آیه ۷۱). با این حال، در این نعمت مبارک چیزی بیشتر هست: چیزی بزرگ‌تر و بسیار شریف‌تر. آنان با خطابی از جانب پروردگار والا گرامی داشته می‌شوند:

desire. However, what comes over and above desire satisfaction is that it is all pleasant to the eye, adding beauty to gratification: “They will be waited upon with trays and goblets of gold; and there will be found all that the souls may desire and the eyes may delight in? (Verse 71) Yet there is more to this blessed enjoyment: there is something greater and far more honourable. They are honoured by an address from on high:

«در آن جاودانه خواهید ماند. این است آن بهشتی که به سبب آنچه انجام می‌دادید، از آنِ خودتان خواهد بود. در آن میوه‌های فراوان خواهید داشت که از آن‌ها بخورید»؟ (آیات ۷۱-۷۳)

“ There you shall abide. This is the garden that shall be your own on account of what you used to do. You shall have there fruits in abundance, from which to eat? (verses 71-73)

چه سرنوشتی در انتظار ستمکارانی است که اندکی پیش آنان را در حال مجادله و سرزنش یکدیگر رها کردیم؟ «ستمکاران در عذاب جهنم جاودانه خواهند ماند.» (۷۴) این عذابی است دائمی، سخت و شدید که هیچ کاهش یا وقفه‌ای در آن راه ندارد. هیچ پرتو امیدی هرگز نمایان نخواهد شد و هیچ فرصتی برای رهایی وجود نخواهد داشت. آنان در حالی که غرق در ناامیدی‌اند آن را تحمل می‌کنند: «از عذابشان کاسته نمی‌شود و در آن از هر خیری ناامیدند.» (آیه ۷۵)

قرآن پیامبر را فرمان می‌دهد که به آنان چیزی بگوید و آنان را به حال خود واگذارد تا با سرنوشتی روبه‌رو شوند که پیش‌تر برایشان توصیف شده است:

Now the Qur’an directs the Prophet to say something to them and to leave them to face the destiny which has already been described to them:

بگو: «اگر خداوند رحمان فرزندی داشت، من نخستین کسی بودم که او را عبادت می‌کردم.» منزّه است پروردگار آسمان‌ها و زمین، پروردگار عرش، از آنچه آنان وصف می‌کنند. پس ایشان را واگذار تا در یاوه‌گویی و بازی فرو روند تا روزی را ببینند که به آنان وعده داده شده است. (آیات ۸۱-۸۳)

Say: If the Lord of Grace had a son, I would be the first to worship him. ’ Limitless in His glory is the Lord of the heavens and earth, the Lord of the Throne: He is far above their false descriptions. Leave them to indulge in idle talk and play until they face the Day they have been promised. (Verses 81-83)

آنان ادعا کردند که فرشتگانی را که می‌پرستیدند، دختران خدا هستند. اگر خدا فرزندی داشت، نخستین کسی که از این امر آگاه شد و بر اساس این آگاهی عمل کرد، پیامبر و فرستاده‌ی خدا بود ﷺ.

They alleged that the angels whom they worshipped were Gods daughters. Had God had any offspring, the first one to know this and act on the basis of this knowledge was Gods Prophet and messenger.

او به خدا نزدیک بود و در اجرای فرمان‌های او شتاب می‌ورزید. اگر، چنان‌که ادعا می‌کنند، خدا فرزندی داشت، او نخستین کسی بود که به فرزندان او احترام می‌گذاشت. اما او جز خدا را نمی‌پرستد. همین خود دلیلی است که ادعای آنان هیچ پایه‌ای ندارد. تمام شکوه و جلال از آنِ خداست که کاملاً متفاوت از آن چیزی است که آنان می‌گویند: «پاک و منزه است پروردگار آسمان‌ها و زمین، پروردگار عرش، از آنچه وصف می‌کنند.»

He was close to Him and was quick to comply with His orders. He would have been the first to offer his respects to His offspring, had He had any as they alleged. He, however, worships none but God. This in itself is evidence confirming that their allegation has no basis. All glory belongs to God who is totally unlike what they allege. “Limitless in His glory is the Lord of the heavens and earth, the Lord of the Throne:

او ان توصیفات باطلی که (آنان) بیان می‌کنند، برتر و منزه است.» (آیه ۸۲)

He is far above their false descriptions.” (Verse 82)

هنگامی که به آسمان‌ها و زمین می‌نگریم و به نظام و هماهنگی آن‌ها توجه می‌کنیم، عظمت و جلال آن کسی را احساس می‌کنیم که همه‌ی این‌ها را اداره می‌کند، همان که «پروردگار عرش» خوانده می‌شود، و پی می‌بریم که هرگونه چنین ادعایی بی‌پایه است. ما بنا بر فطرت خود می‌دانیم که آفریدگار جهان نمی‌تواند شبیه به مخلوقاتی باشد که تولیدمثل می‌کنند. بنابراین، نسبت دادن فرزندان پسر و دختر به او چیزی جز سخنان بیهوده و بازی به نظر نمی‌رسد که شایسته‌ی پاسخ نیستند. تنها سزاوار هشداری شدید است درباره‌ی آنچه در روز قیامت رخ خواهد داد، تصویری که پیش‌تر داده شده است: «پس آنان را رها کن تا در سخنان بیهوده و بازی فرو روند تا به روزی که به آن وعده داده شده‌اند برسند.» (آیه‌ی ۸۳)