این مرحله‌ای دیگر از همان پیامِ واحد است که همان ایمان را موعظه می‌کند. در اینجا شرح حال شُعَیب و قومش، که در مَدیَن زندگی می‌کردند، آمده است. افزون بر مسئلهٔ اصلیِ ایمان و یگانگیِ خداوند، مسئلهٔ صداقت و عدالت در داد و ستدهای تجاری نیز مطرح است. این مسئله با ایمان به خدا، تسلیم شدن تنها در برابر او و اجرای قوانین او پیوندی نزدیک دارد. با این حال، مردم مَدیَن از پیوند این دو موضوع با یکدیگر به شدت متعجب شدند.

This is yet another stage of the same message preaching the same faith. Here we have an account of Shu`ayb and his people, who lived at Madyan. Coupled with the main issue of faith and God’s oneness, we also have here the issue of honesty and justice in business transactions. It is an issue closely related to faith in God, submission to Him alone and the implementation of His laws. The people of Madyan, however, were totally astonished at the two issues being linked together.

آنان نمی‌توانستند رابطه میان معاملات مالی و نماز را درک کنند، نمازی که خود تجلّی تسلیم در برابر خداست.

They could not comprehend the relationship between financial transactions and prayer, which is a manifestation of submission to God.

این داستان از نظر روند کلی همانند روایت‌های هود با قوم عاد و صالح با قوم ثمود است. با این حال، پایان آن و سبک و تعبیراتی که برای توصیف سرانجام نهایی به کار رفته، بیشتر به داستان صالح شباهت دارد. در واقع، این دو داستان همان نوع عذاب را توصیف می‌کنند که با تعبیرات مشابه بر دو قوم فرود آمد.

The history given here follows the same lines as the accounts of Hūd with the `Ād, and Şāliĥ with the Thamūd. Its conclusion, and the style and expressions used to portray the final outcome, however, make it more akin to Şāliĥ’s history. Indeed the two histories portray the same type of suffering, expressed in similar terms, befalling the two peoples.

«و به سوی مَدْیَن، برادرشان شُعَیب را فرستادیم. گفت: "ای قوم من! تنها خدا را بپرستید.

“And to Madyan We sent their brother Shu`ayb. He said: ‘My people! Worship God alone.

«شما جز او معبودی ندارید.» (آیه ۸۴) تسلیم در برابر خداوندِ یگانه، نخستین اصل ایمان، نخستین قاعده زندگی و نخستین مبنای قانون و معاملات انسانی است. این اصلی است که بدون آن، ایمان، عبادت یا روابط انسانی شکل درست خود را نمی‌یابند.

You have no deity other than Him.’” (Verse 84) Submission to God alone is the first article of faith as well as the first rule of life and the first principle of law and human transactions. It is the principle without which faith, worship or human dealings cannot take their proper shape.

«و‌ای قوم من! پیمانه و ترازو را کم ندهید. من شما را در حالی خوشبخت می‌بینم، و از آن می‌ترسم که عذاب روزی فراگیر بر شما نازل شود. ای قوم من! پیمانه و ترازو را با عدالت کامل بدهید، و به مردم حق‌شان را کم ندهید، و در زمین با کارهای ناشایست فساد نکنید. آنچه نزد خدا باقی می‌ماند، اگر ایمان دارید، برای شما بهتر است. من نگهبان شما نیستم.» (آیات ۸۴ تا ۸۶) موضوع اصلی این بخش، راستی و عدالت است که پس از مسئلهٔ ایمان و تسلیم در برابر خدا در درجهٔ دوم اهمیت قرار دارد. به بیان دیگر، این موضوع، قانونی است که بر پایهٔ ایمان، معاملات تجاری را اداره می‌کند. مردم مدین، که سرزمینشان قطعه‌ای از زمین میان حجاز و شام بود، پیمانه و ترازو را کم می‌دادند و بدین‌ترتیب به حق دیگران تجاوز می‌کردند؛ یعنی کالای مردم را کمتر از ارزش واقعی آن به آنان می‌دادند. این رفتار ناشایست، شرافت و آبروی ایشان را لکه‌دار می‌کرد و نشان می‌داد که هم در ظاهر و هم در باطن از پاکی به دورند. موقعیت جغرافیایی آنان سبب شده بود که بر مسیر کاروان‌هایی که میان شمال و جنوب عربستان در رفت‌وآمد بودند، کنترل داشته باشند، و این امر به ایشان امکان می‌داد که شرایط ناعادلانه‌ای بر تجارت دیگران تحمیل کنند.

“Do not give short measure and weight. I see you now in a happy state, yet I dread lest suffering befall you on a fateful day which will encompass all. My people, always give full measure and weight, in all fairness, and do not deprive people of what is rightfully theirs, and do not spread corruption on earth by wicked actions. That which rests with God is better for you, if you truly believe. I am not your keeper.” (Verses 84-86) The main issue here is honesty and justice, which comes second only to the issue of faith and submission to God. In other words, it is the issue of the law which governs business dealings on the basis of faith. The people of Madyan, whose country was an enclave of land lying between Hijaz and Syria, used to give short measure and weight, thus wronging other people in respect of what was rightfully theirs. That is, they used to give other people less than the value of their goods. Their misconduct reflected badly on their integrity and honour and showed that they were far from clean both externally and at heart. Their geographical position meant that they were able to control the trade route of the caravans moving between the north and the south of Arabia. This enabled them to dictate unfair terms on other peoples’ trade.

اہلِ مدین اپنی بدعملیوں میں سخت دل ہو چکے تھے، اور ان کا جواب طنز آمیز تھا۔ اس کا ہر لفظ طنز کی بو دیتا تھا۔ پھر بھی یہ جواب ان کی جہالت اور ضدی ہٹ دھرمی کو بھی ظاہر کرتا تھا: "انہوں نے کہا: 'اے شعیب! کیا تمہاری نماز تمہیں یہ حکم دیتی ہے کہ ہم ان سب چیزوں کو چھوڑ دیں جن کی ہمارے آباء و اجداد عبادت کرتے تھے، یا یہ کہ ہم اپنے مال میں جو چاہیں کریں، اس سے باز رہیں؟ بے شک تم ہی تو بڑے بردبار اور راست رو ہو!'" (آیت 87)

The people of Madyan were hardened in their corrupt practices. Their reply was sarcastic. Every word of it smacked of sarcasm. Yet it also indicated their ignorance and mulish obstinacy: “They said: ‘Shu`ayb, do your prayers compel you to demand of us that we should renounce all that our forefathers worshipped, or that we refrain from doing what we please with our property? You are indeed the one who is clement and right- minded!’” (Verse 87)

آنان نفهمیدند، و نخواستند بفهمند، که نماز به حکم ایمان واجب است، به عنوان تجلّی تسلیم راستین در برابر خدا. ایمان بدون شناختن یگانگی خدا و دست کشیدن از هر آنچه خود یا پدرانشان می‌پرستیدند، برپا نمی‌شود. همچنین، ایمان برپا نمی‌شود مگر آنکه قوانین خدا در امور تجارت و مالی، و در تمامی عرصه‌های زندگی، اجرا گردد. همه اینها یک کلِ کامل‌اند، و ایمان را نمی‌توان از نماز یا از قانونی که همه جنبه‌های زندگی انسان را در بر می‌گیرد جدا کرد.

They did not realize, nor wanted to realize, that prayers are required by faith, as a manifestation of true submission to God. Faith cannot be established without the recognition of God’s oneness and the renunciation of everything else they or their forefathers worshipped. Likewise, it cannot be established unless God’s legislation in matters of trade and finance, as well as in all spheres of life, are implemented. All these are a complete whole, and faith cannot be separated from prayers or legislation which caters for all aspects of human life.

مردم مَدیَن که تصور نادرستی از پیوند میان ایمان و عبادت، و میان این دو و معاملات مالی داشتند، مدت‌ها پیش زیستند. اما به‌جای آنکه شیوهٔ فکری آنان را به درازا محکوم کنیم، باید به یاد آوریم که مردم امروز به برخی مفاهیمی چسبیده‌اند که تفاوت چندانی با مفاهیم قوم شعیب ندارد. جهان جاهلیت که امروز پیرامون خود می‌بینیم، از جاهلیت پیشین نه بهتر است و نه هوشمندانه‌تر. آن‌گونه شریک قرار دادن برای خدا و نسبت دادن الوهیت به موجودات دیگر در کنار خداوند، که قوم شعیب بدان عمل می‌کردند، امروز نیز به‌وسیلهٔ بیشتر مردم رواج دارد، از جمله کسانی که ادعا می‌کنند یهودی، مسیحی یا مسلمان هستند. همه تلاش می‌کنند میان ایمان و عبادت از یک سو، و قانون و معاملات از سوی دیگر، مرزی برقرار کنند. آنان ادعا می‌کنند ایمان و عبادت از آنِ خداست و باید بر اساس دستورهای او انجام شود، در حالی که قانون و تجارت به او مربوط نیست و باید بر اساس فرمان مرجعی دیگر انجام گیرد. این، در واقع، جوهرهٔ شریک قرار دادن برای خداوند است.

The people of Madyan, who had such an ill-conceived idea of the connection between faith and worship, and between the two and business transactions lived a long time ago. But rather than denounce their attitude at length we should remind ourselves that people today stick to certain concepts which are not much different from those of Shu`ayb’s people. The world of jāhiliyyah which we see around us today is not much better or more intelligent than the earlier one. The sort of ascription of Godhead to other beings alongside God, which was practised by Shu`ayb’s people, is still practised today by most of mankind, including those who claim to be Jews, Christians, or Muslims. All try to establish a barrier separating faith and worship on the one hand and law and business transactions on the other. They claim that faith and worship belong to God and should be conducted according to His instructions, while the law and business do not concern Him. These should be conducted according to the bidding of some other authority. This is indeed the essence of attributing partners to God.

شعیب، که به درستیِ پیامِ خود کاملاً اطمینان دارد و از نادانی و کوته‌بینیِ قومش آگاه است، اجازه نمی‌دهد که تمسخرِ آنان بر او اثر بگذارد. برعکس، می‌کوشد با ادب به آنان بفهماند که مواضعِ خود را بر دلیلِ روشنی از جانبِ پروردگارش استوار کرده است، دلیلی که در ژرفای دلش احساسش می‌کند. او برای ایشان توضیح می‌دهد که به درستیِ آنچه بدان فرامی‌خواند کاملاً یقین دارد، زیرا دانشِ او بسیار بیشتر از دانشِ ایشان است. هنگامی که آنان را به پایبندی به معامله‌ی صادقانه فرامی‌خواند، آثارِ این صداقت شامل حالِ خودش نیز می‌شود، چرا که او نیز بازرگان است. او در پیِ سودِ شخصی‌ای نیست که برای خویش به دست آورد. قصد ندارد آنچه را که ایشان را از آن بازداشته است، پشتِ سرِ آنان انجام دهد تا بازاری بدونِ رقابت برای خود داشته باشد. دعوتِ او دعوتی اصلاح‌گرانه است که خودِ او را نیز در بر می‌گیرد. راهی که به ایشان فرمان می‌دهد در پیش گیرند، برخلافِ آنچه به اشتباه می‌پندارند، هیچ زیانی برای ایشان نخواهد داشت.

Shu`ayb, fully confident of the truth of his message, and aware of his people’s ignorance and short-sightedness, does not let their sarcasm affect him. On the contrary, he seeks to inform them politely that he takes his stand on clear evidence from his Lord, which he feels in his innermost heart. He explains to them that he is fully confident of the truth of what he advocates because his knowledge far exceeds theirs. When he calls on them to stick to honest dealings, the effects of such honesty also apply to him since he is a businessman. He is after no personal gain which he seeks to realize for himself. He does not intend to do behind their backs what he has forbidden them so that he enjoys a market free from competition. His call is one of reform which includes himself. The path he enjoins them to follow will not cause them any losses, as they mistakenly think.

گفت: ای قوم من! بیندیشید. اگر من بر دلیلی روشن از جانب پروردگارم باشم و او از جانب خود روزی نیکویی به من داده باشد [چگونه می‌توانم از فرمان او سرپیچی کنم]؟ من نمی‌خواهم در آنچه شما را از آن بازمی‌دارم، با شما مخالفت کنم. تنها آنچه می‌خواهم اصلاح است، تا آنجا که در توان من باشد. توفیق من جز به یاری خدا نیست. بر او توکل کرده‌ام و همواره به سوی او بازمی‌گردم.» (آیه ۸۸)

He said: Think, my people! If I take my stand on a clear evidence from my Lord and He has provided me with goodly sustenance which He alone can give? I have no desire to do, in opposition to you, what I ask you not to do. All that I desire is to set things to rights in so far as it lies within my power. My success depends on God alone. In Him have I placed my trust, and to Him I always turn.’ (Verse 88)

شعیب با لحنی دوستانه و جذاب با آنان سخن می‌گوید و پیوند نزدیک خود با ایشان را به یادشان می‌آورد: «ای قوم من، بیندیشید. اگر من بر دلیلی روشن از پروردگارم استوار باشم...» من حضور او را فراتر از هر شکی احساس می‌کنم و یقین دارم که اوست که وحی بر من نازل می‌کند و به من فرمان می‌دهد که پیام او را به شما برسانم. با اطمینان و یقینی کامل، بر پایهٔ این دلیل که برای من بسیار واقعی است، بر موضع خود استوار می‌ایستم. و او به من روزی نیکو عطا کرده است که تنها او می‌تواند چنین بدهد...» بخشی از این روزی، ثروت خودِ من است که با آن تجارت می‌کنم.

آنان گفتند: «ای شُعیب، بسیاری از آنچه تو می‌گویی را نمی‌فهمیم. ولی آشکارا می‌بینیم که در میان ما ناتوان هستی. اگر خویشاوندانت نبودند، تو را سنگسار می‌کردیم. تو در میان ما جایگاه بزرگی نداری.» (آیه ۹۱) مردم مدین به شُعیب آشکارا گفتند که از او و از پیامش به ستوه آمده‌اند. آنان نمی‌خواستند از حقیقتی که او ارائه می‌کرد چیزی بدانند و به چیزی که با نگرش آنان به زندگی یا با روش‌هایشان تفاوت داشت اهمیتی نمی‌دادند. بنابراین، از نظر ایشان تنها قدرت جسمی اهمیت داشت. حقیقت ساده، هرقدر هم که استدلالش قوی باشد، اگر با قدرت فیزیکی پشتیبانی نمی‌شد، هیچ اهمیت واقعی‌ای نداشت:

“They said: ‘Shu`ayb, we cannot understand much of what you say. But we do see clearly how weak you are in our midst. Were it not for your family, we would have stoned you. You do not command a position of great respect among us.’” (Verse 91) The people of Madyan made it clear to Shu`ayb that they were fed up with him and with his message. They did not want to know anything about the truth he was presenting and did not care for anything which differed with their attitude to life or with their practices. Thus, in their view, only physical strength mattered. Plain truth was of no real significance, regardless of the strength of its argument, if it was not supported by physical power:

«ما می‌بینیم که تو در میان ما چقدر ناتوانی. اگر خانواده‌ات نبود، تو را سنگسار می‌کردیم.» آنچه آنان را از این کار باز می‌داشت این بود که حساب قدرت قبیله و خاندان شعیب را می‌کردند که قرار بود از او دفاع کنند. آنان حساب قدرت خداوند را نکردند که پیامبرش را به رحمت دشمنانش رها نمی‌کند. آنان با گستاخی به شعیب گفتند: «تو در میان ما جایگاه بزرگی نداری.» نه برای او به عنوان انسانی شریف احترامی قائل بودند و نه برای قدرت خودش. تنها باید این را در نظر می‌گرفتند که اگر بلایی بر سر او بیاید، قبیله‌اش چه خواهد کرد.

“We do see clearly how weak you are in our midst. Were it not for your family, we would have stoned you.” What restrained them from doing so was the fact that they reckoned with the power of Shu`ayb’s clan and family who were supposed to come to his defence. They did not reckon with the power of God who would not leave His messenger to the mercy of His enemies. They rudely told Shu`ayb: “You do not command a position of great respect among us.” They had no respect for him as a noble person, nor for his own strength. They only had to consider what his clan might do if anything happened to him.

هنگامی که مردم از ایمانِ صحیح، ارزش‌های استوار و آرمان‌های بلند تهی باشند، به هیچ چیزی فراتر از منافع فوری یا رفاه مادی خود اهمیتی نمی‌دهند.

When people are devoid of proper faith, sound values and noble ideals, they care nothing for anything beyond their immediate interests or their material well-being.

به باور ایشان، هیچ هدف نیک یا حقیقت آشکاری هیچ حرمتی ندارد. آنان در حمله به حامیان دین خدا تردیدی به خود راه نمی‌دهند، هرگاه این حامیان قدرت آشکاری برای حفاظت از خود نداشته باشند.

در سلسله روایات تاریخی این سوره، آخرین اشاره به موسی و فرعون است. اینجا تنها روایتی بسیار کوتاه با چند اشاره به جزئیات داستان آمده، اما جزئیات خاصی ذکر نشده است. سرانجامی که فرعون و قومش به آن دچار شدند ثبت شده است، همراه با صحنه‌ای بسیار زنده و واقعی از روز قیامت. همچنین اصلی بنیادین از اسلام بیان شده است، بدین معنا که مسئولیت فردی را نمی‌توان نادیده گرفت، تنها به این دلیل که شخص مورد نظر از اربابش یا حاکمش پیروی کرده است.

In the series of historical accounts given in this sūrah, the final reference is made to Moses and Pharaoh. We have here only a very brief account with several references to the details of the story, but no specifics are given here. The end which Pharaoh and his people met is recorded, along with a very vivid and real scene of the Day of Resurrection. We also have a statement of a basic Islamic principle whereby individual responsibility cannot be overlooked simply because the individual concerned chooses to follow his master or ruler.

این روایت با فرستادن موسی از سوی خداوند به سوی فرعون، فرمانروای بزرگ مصر، و بزرگان حکومت او آغاز می‌شود. خداوند به موسی نیرو و اقتداری آشکار می‌بخشد: «و به یقین موسی را با نشانه‌های خود و با حجتی روشن به سوی فرعون و اشراف قومش فرستادیم.» (آیات ۹۶ و ۹۷) پیش از آنکه سرانجام کار بیان شود، هیچ جزئیاتی ارائه نمی‌گردد. مردم بی‌آنکه بیندیشند، تنها از فرعون فرمان بردند و از خداوند سرپیچی کردند، با وجود همه حماقت، کوته‌بینی و زیاده‌روی‌هایی که رفتار فرعون را مشخص می‌کرد. «ولی آنان تنها از فرمان فرعون پیروی کردند، و فرمان فرعون هرگز به راه راست نمی‌انجامید.» (آیه ۹۷)

The account given here opens with God’s sending Moses to Pharaoh, the great ruler of Egypt, and the chiefs of his government. God gives Moses strength and clear authority. “We sent Moses with Our signs and a manifest authority to Pharaoh and his noble men.” (Verses 96-97) No details are given before the end is stated. The people simply obeyed Pharaoh and disobeyed God, despite all the stupidity, short- sightedness and excesses which characterized all that Pharaoh had done. “They, however, followed only Pharaoh’s bidding. Pharaoh’s bidding led by no means to what is right.” (Verse 97)

مردم بی‌فکر و تأمل، کورکورانه از فرعون پیروی کردند و نپرسیدند که آیا او آنان را به راه راست هدایت می‌کند یا نه. آنان خود را خوار ساختند و آزادی خویش و اراده‌ای را که خداوند به ایشان عطا کرده بود، پایمال نمودند. از این رو، همان‌گونه که قرآن بیان می‌کند، طبیعی بود که فرعون در روز رستاخیز پیشاپیش ایشان حرکت کند و آنان او را دنبال کنند: «روز قیامت، پیشاپیش قوم خود خواهد آمد.» (آیه ۹۸)

The people chose to follow Pharaoh blindly, without stopping to think whether he guided them rightly or not. They degraded themselves and trampled over their own freedom and the will with which God had endowed them. Hence, it was only natural, as the Qur’ān states, that Pharaoh will lead them on the Day of Resurrection, and that they will follow him: “He will come at the head of his people on the Day of Resurrection.” (Verse 98)