تا اینجای این سوره، بحث با اهل کتاب پیشین، یعنی یهودیان و مسیحیان، عمدتاً بر سرگذشت تاریخی بنی‌اسرائیل و واکنش آنان نسبت به پیامبرانی که برای هدایتشان آمدند، تعالیمی که این پیامبران ابلاغ کردند، و عهدها و پیمان‌هایی که بنی‌اسرائیل به آن‌ها متعهد شدند، متمرکز بوده است. این بحث دوره‌ای تاریخی را از زمان موسی تا زمان محمد ﷺ دربر می‌گرفت. استدلال تا اینجا بیشتر با یهودیان بوده، و با مسیحیان کوتاه‌تر، و با اشاره‌هایی به مشرکان، به‌ویژه هنگامی که ویژگی‌های مشترکی با آن دو گروه داشتند.

So far in the sūrah, the debate with the people of earlier revelations, i.e. the Jews and the Christians, has mainly focused on the historical record of the Israelites and their response to the Prophets who came to lead them, the teachings that these Prophets preached, and the covenants and pledges to which the Israelites committed themselves. This covered a historical span from the era of Moses to the time of Muĥammad (peace be upon them both). The argument so far was in the most part with the Jews, shorter ones with the Christians, with a few references to the idolaters, particularly when they shared certain features with the other two groups.

در این بخش، خواننده به عقب‌تر در تاریخ، به دوران ابراهیم برده می‌شود. رویدادها و میزان جزئیاتی که در اینجا ارائه می‌شود، به‌خوبی با موضوع کلی این سوره هماهنگ است. همچنین این مطالب بلافاصله با بحث طولانی و دشواری مرتبط است که در زمان نزول این آیات میان مسلمانان و یهودیان در مدینه جریان داشت.

In this section we are taken farther back in history, to the era of Abraham. The events and amount of detail presented here fall neatly into context with the subject matter of the sūrah as a whole. They are also immediately relevant to the long and hard debate that was taking place between the Muslims and the Jews in Madinah when these verses were revealed.

اهل کتاب نسب خود را از راه اسحاق (علیهما السلام) به ابراهیم می‌رسانند. طبیعی است که همواره به این پیوند افتخار کرده‌اند، همان‌گونه که به وعده‌هایی که خداوند به ابراهیم داد تا او و نسلش را برکت دهد، و به پیمانی که خداوند با آنان بست، دل‌بسته بوده‌اند. این امر ایشان را به ادعاهای انحصاری درباره پارسایی و سرپرستی پیام خداوند برای بشریت واداشته است. همچنین آنان را به این باور گمراه کرده است که بهشت، هرچه کنند، تنها از آنِ ایشان است.

The people of earlier revelations trace their origins back to Abraham by way of his son Isaac (peace be upon them). Understandably, they have always been proud of this relationship, just as they have cherished the promises God made to Abraham to bless him and his seed, and the covenant God made with them. This has led them to make exclusive claims to righteousness and custodianship of God’s message to mankind. It has also misled them into believing that heaven is exclusively theirs, whatever they do.

قبیلهٔ قریش که در مکه زندگی می‌کرد نیز از نسل ابراهیم، از طریق پسر دیگرش اسماعیل، بود. آنان نیز همچون یهودیان به نسب خود می‌بالیدند. این نسب به ایشان امتیاز متولی‌گری خانهٔ مقدس کعبه در مکه را داده بود، و این امر نیز به نوبهٔ خود، اقتدار دینی، عزت، قدرت و جایگاهی را که بر سایر اعراب داشتند برایشان فراهم کرده بود.

هنگامی که پروردگارش ابراهیم را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رساند، فرمود: «من تو را پیشوای مردم قرار دادم.» ابراهیم گفت: «و از فرزندانم چه؟» خداوند فرمود: «عهد من به ستمکاران نمی‌رسد.»

When his Lord tested Abraham with certain commandments and he fulfilled them, He said, I have appointed you a leader of mankind.’ Abraham asked, And what of my descendants?’ God said, ‘My covenant does not apply to the wrongdoers.’ (Verse 124)

پیامبر ﷺ در اینجا یادآوری می‌شود که خداوند چگونه برخی فرمان‌ها و تکالیف را به ابراهیم عطا کرد تا ایمان، وفاداری و عزم او را بیازماید. در جای دیگری از قرآن کریم، او چنین توصیف شده است: «ابراهیم، که به عهد خود وفا کرد.» (۵۳: ۳۷) این شناخت خداوند از اجرای کامل و وفادارانه این تکالیف توسط ابراهیم است که جایگاه بسیار بلندی در نزد خداوند به او می‌بخشد. از این رو وعده خداوند چنین است: «من تو را پیشوای مردم قرار دادم.» بدین ترتیب، ابراهیم به عنوان پیشوایی که باید از او پیروی شود و کسی که راه همه نیکی‌ها را به مردم نشان می‌دهد، جایگاه می‌یابد.

The Prophet is here reminded of how God had imparted certain commandments and obligations to Abraham in order to test his faith, loyalty and resolve. Elsewhere in the Qur’ān, he is described as “Abraham, who was faithful to his trust.” (53: 37) This is a recognition by God of Abraham’s faithful and complete fulfilment of those obligations, according him a very high rank in God’s estimation. Hence, God’s promise: “I have appointed you a leader of mankind” Thus, Abraham becomes the leader to be followed, the one who shows people the way to all goodness.

به‌عنوان یک انسان، ابراهیم بی‌درنگ آرزو می‌کند که آن برکت و افتخار به فرزندانش نیز برسد. آنچه ابراهیم بیان کرد، واکنشی طبیعی و غریزی انسانی بود، زیرا انسان همواره مشتاق است دستاوردها و موفقیت‌های خود را افزایش دهد و پایدار سازد. با انتقال دانش و تجربه از یک نسل به نسل بعد، وضعیت بشر بهبود می‌یابد و زندگی حفظ می‌شود. این فرایند طبیعی و ضروری انسانی، هدف انتقاد و حمله قرار گرفته است، در حالی که اسلام اهمیت آن را به رسمیت می‌شناسد و از طریق قانون ارث خود آن را ترویج می‌کند، تا به‌طور کامل به جامعهٔ انسانی خدمت کند.

Being human, Abraham is immediately prompted to wish for that blessing and privilege to be extended to his offspring. What Abraham expressed was a natural instinctive human reaction, because man is always eager to multiply and perpetuate his achievements and attainments. By the passing of knowledge and experience from one generation to the next, the human lot is improved and life is preserved. This natural and necessary human process has been a target for criticism and attack, while Islam recognizes its importance, and promotes it through its law of inheritance, so that it serves human society to the full.

برخی تلاش‌های گمراه‌کننده‌ای که در برخی جوامع برای تضعیف این روند طبیعی صورت می‌گیرد، در حقیقت می‌کوشند کل سرشت انسانی را سرکوب کنند. چنین تلاش‌هایی نشان‌دهنده کوته‌نظری، غیرانسانی بودن و روش‌های خودسرانه در مقابله با آسیب‌های اجتماعی و اخلاقی است. اگر این امور اصلاح نشوند، به از هم‌گسیختگی و نابودی جامعه خواهند انجامید.

«کعبه را برای مردم مرجعی و امنیتی قرار دادیم: مقام ابراهیم را جایگاه نماز بگیرید.» و به ابراهیم و اسماعیل سپردیم که خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان، معتکفان و رکوع‌کنندگان و سجده‌کنندگان پاک گردانند. (آیه ۱۲۵)

We made the House [i.e. the Ka`bah] a resort for mankind and a sanctuary: Make the place where Abraham stood as a place of prayer.’ We assigned to Abraham and Ishmael the task of purifying My House for those who walk around it, those who sojourn there for meditation and those who bow down and prostrate themselves in prayer. (Verse 125)

خانه مقدس، کعبه، توسط عرب‌های قریش که باید امینان و متولیان مورد اعتماد آن می‌بودند، آلوده شد. آنان مؤمنان را آزار و اذیت کردند و تحت فشار قرار دادند و از مکه بیرون راندند. با این حال، خداوند می‌خواست این خانه پناهگاهی باشد که مردمان همه نژادها به آن روی آورند. در آنجا مردم باید آرامش و امنیت را برای همگان بیابند.

The Sacred House, the Ka`bah, was defiled by the Arabs of the Quraysh who were supposed to be its trusted caretakers and custodians. They harassed and persecuted the believers and drove them out of Makkah. Yet God wanted this House to be a sanctuary to which people of all races resort. In there people should find peace and security for all.

به اعراب دستور داده شده بود که «مقام ابراهیم» را که اشاره به کل منطقهٔ اطراف کعبه دارد، جایگاه نماز قرار دهند؛ و از این رو، تعیین آن بعدها به عنوان قبله، یعنی نقطه‌ای که مسلمانان در نماز به سوی آن رو می‌کنند، پیشرفتی بسیار طبیعی بود که هیچ‌کس را به اعتراض وانمی‌داشت. پس از همه، این نخستین مکانی بود که مسلمانان، یعنی وارثان مشروع دین توحیدی ابراهیم، در نمازهای خود به سوی آن رو کرده بودند، زیرا این مکان تنها به خدا و هیچ‌کس دیگر اختصاص داده شده بود. ابراهیم و اسماعیل، دو بندهٔ پارسا و مخلص خدا، مأمور شده بودند که آن را پاکیزه سازند و برای زائرانی که برای عبادت و تفکر به آن می‌آمدند آماده کنند. آنان هیچ ادعایی بر مالکیت آن نداشتند و نه در توان ایشان بود که چنین مالکیتی را به کس دیگری واگذار کنند. آنان تنها بندگان خدای متعال و نگهبانان خانهٔ مقدس و محترم او بودند.

The Arabs had been directed to establish “the place where Abraham stood”, which is a reference to the whole area surrounding the Ka`bah, as a place for prayer, which makes its subsequent designation as a qiblah, a spot towards which Muslims turn in Prayer, a very natural progression raising no objections from anyone. After all, it had been the very first place to which Muslims, the legitimate heirs of Abraham’s monotheistic religion, had turned in their prayer, because it had been dedicated to God and to no one else. Abraham and Ishmael, two pious and sincere servants of God, had been charged with cleansing it and preparing it for pilgrims who would come to it for worship and meditation. They would make no claim to its ownership, nor did they have it in their power to pass such ownership to anyone else. They were mere servants of God Almighty and keepers of His sacred and revered House.

در این لحظه با صحنه‌ای شگفت‌انگیز دیگر روبه‌رو می‌شویم: یعقوب در بستر مرگ، که فرزندانش گرداگرد او جمع شده‌اند، آخرین سخنان حکمت‌آمیز و اندرزهای خود را بر زبان می‌آورد:

At this point we come to witness another awesome scene: Jacob on his deathbed, giving his last words of wisdom and advice to his children, gathered around him:

آیا شما حاضر بودید هنگامی که مرگ به یعقوب نزدیک شد؟ آن گاه که به فرزندانش گفت: «پس از من چه کسی را می‌پرستید؟» گفتند: «خدای تو و خدای پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را می‌پرستیم؛ خدایی یگانه. و ما تسلیم او هستیم.» (آیه ۱۳۳)

“Were you present when death approached Jacob? He asked his children, ‘Whom will you worship when I am gone?’ They replied, ‘We will worship your God, the God of your forefathers Abraham, Ishmael and Isaac, the One God. To Him we submit ourselves.’“ (Verse 133)

این بی‌شک لحظه‌ای بزرگ و باشکوه است. تنها و مهم‌ترین موضوعی که یعقوب در دم واپسین خود به آن می‌اندیشید، دینی بود که فرزندانش پس از مرگ او از آن پیروی می‌کردند. او نگران سرنوشت میراث خود و آینده‌ی دینی بود که به امانت به او سپرده شده بود. پاسخ فرزندانش باید برای او بسیار آرام‌بخش و خرسندکننده بوده باشد. این زنجیره گسسته نمی‌شد و میراث ابراهیم، بی‌تردید، برای نسل‌های بسیار آینده زنده می‌ماند.

It is indeed a tremendous and solemn occasion. The most important and only issue that concerned Jacob as he drew his last breath was the religion his children were to follow after his death. He was worried about the fate of his legacy and the future of the religion placed in his trust. His children’s reply must have been most reassuring and gratifying for him. The chain would not be broken, and the legacy of Abraham was sure to live on for many generations to come.

یعقوب از فرزندانش می‌پرسد: «پس از من چه کسی را می‌پرستید؟» (آیه ۱۳۳) بدین‌ترتیب او دلیل گرد آوردن آنان را بیان می‌کند و آن موضوعی را که می‌خواست پیش از مرگش از آن اطمینان یابد. این موضوع، امانت و میراث آن خاندان مبارک است. فرزندان او به یعقوب اطمینان می‌دهند که به امانت خود وفادار خواهند ماند. بدین‌ترتیب، همان میراث ابراهیم در دست فرزندان یعقوب محفوظ ماند، فرزندانی که به روشنی اعلام می‌کنند خود را تسلیم خدا کرده‌اند.

Jacob asks his children: “Whom will you worship when I am gone?” (Verse 133) He thus tells them why he gathered them, and the issue he wanted to be sure of before his death. It is the trust and the heritage of that blessed house. His children reassure Jacob that they would be true to their trust. Thus, the same heritage of Abraham was safe with Jacob’s children, who clearly state that they have submitted themselves to God.

آیه با یک پرسش بلاغی خطاب به یهودیان آغاز می‌شود: «آیا شما هنگامی که مرگ به یعقوب نزدیک شد حاضر بودید؟» (آیهٔ ۱۳۳) این آیه به آنان می‌گوید آنچه رخ داده، خداوند خود شاهد آن بوده است. آنان نمی‌توانستند درستیِ آنچه اتفاق افتاده را زیر سؤال ببرند یا آن را تحریف کنند، پس از آنکه خداوند آنچه رخ داده را بیان کرده است.

با توجه به این زمینهٔ تاریخی، یعنی پیمان خدا با ابراهیم، بنای کعبه و حق برخورداری از میراث دینی ابراهیم، سوره نگاهی دقیقتر به برخی استدلالها و ادعاهای یهودیان و مسیحیان میاندازد. ضعف این استدلالها و انگیزههای پنهانی و فریبکارانهٔ پشت آنها را آشکار میسازد. این بخش با معرفی اسلام بهعنوان دین جامع و جهانی انسان به پایان میرسد، دینی که تنها کسانی با آن مخالفت میکنند و آن را رد میکنند که لجوج و ناسپاساند.

Against this historical background of God’s covenant with Abraham, the building of the Ka`bah and the entitlement to the religious heritage of Abraham, the sūrah takes a closer look at some Jewish and Christian arguments and claims. It exposes the weakness in those arguments and the insidious ulterior motives behind them. The passage is rounded off by presenting Islam as man’s comprehensive and universal religion, opposed and rejected only by those who are stubborn and ungrateful:

و گفتند: «یهودی شوید یا نصرانی، تا هدایت یابید.» بگو: «نه، بلکه پیرو آیین ابراهیم هستیم، که حنیف بود و از مشرکان نبود.» بگویید: «ما به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و نوادگانش نازل شده، و آنچه به موسی و عیسی داده شده، و آنچه به پیامبران از جانب پروردگارشان داده شده، ایمان آورده‌ایم. میان هیچ‌یک از ایشان فرق نمی‌گذاریم، و ما تسلیم خدا هستیم.» پس اگر آنان همانند آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید ایمان آورند، قطعاً هدایت یافته‌اند؛ و اگر روی گردانند، پس آنان در ستیزند، و خدا تو را از شر ایشان کفایت خواهد کرد، و او شنوای داناست.

They say, ‘Follow the Jewish faith — or, follow the Christian faith — and you shall be rightly guided.’ Say, ‘No. We follow the faith of Abraham, who was truly devoted to God, and was not of those who associated partners with God.’ Say [all of you], ‘We believe in God and in what has been revealed to us, and in what was revealed to Abraham, Ishmael, Isaac, Jacob and their descendants, and in what was given to Moses and Jesus, and in what all prophets have been given by their Lord. We make no distinction between any of them, and to God we have surrendered ourselves. ‘ If they come to believe in the way you believe, they will be rightly guided; but if they turn away, they will be in schism, but God will protect you from them; He hears all and knows all.’ (Verses 135-137)

در این آیه به پیامبر ﷺ دستور داده می‌شود که یهودیان و مسیحیان را با همان چالش مشترک مخاطب قرار دهد و همگان را، همراه با مسلمانان، به یکسان فرا بخواند تا به دین اصلی ابراهیم بازگردند؛ همان پدر بنیانگذار دین اسلام بر روی زمین. او بود که با خداوند پیمان بست و به پیمانش وفادار ماند.

The Prophet is instructed here to confront the Jews and the Christians together with the same challenge, and call upon them equally to revert, together with the Muslims, to the original religion of Abraham, the founding father of the faith of Islam on earth. He was the one to make a covenant with God and he was true to his covenant.