اغلب احساس می‌کنم از اظهارنظر درباره متون قرآنی پرهیز می‌کنم، چون می‌دانم سبک و امکانات من کافی نیست. درباره سوره ۶، الانعام، هم همین‌طور بوده است و اکنون نیز خود را برای شرح این سوره ناتوان می‌یابم. اما چه باید بکنم، وقتی می‌دانم که نسل ما نیازمند آن است که قرآن را همراه با شرحی مفصل دریافت کند؛ شرحی درباره ماهیت، روش، موضوعات و اهداف آن. متأسفانه مردم از محیطی که قرآن در آن نازل شد و از هدف و مقاصد آن بسیار دور شده‌اند. آنان کمتر از اهمیت و ابعاد آن آگاهند. حتی اصطلاحات قرآن نیز معانی حقیقی‌اش را به ایشان منتقل نمی‌کند. امروز مردم در وضعیتی مشابه همان وضعیتی به‌سر می‌برند که قرآن در زمان نزولش با آن روبه‌رو بود، اما آنان قرآن را برای مقابله با این جاهلیت به‌کار نمی‌گیرند، همان‌گونه که مسلمانان نخستین چنین می‌کردند. بدون چنین اقدامی، مردم نمی‌توانند فهم درستی از قرآن و اسرار آن پیدا کنند، زیرا چنین اسراری برای هر کسی که بی‌عمل بنشیند و نخواهد بر اساس هدایت قرآنی عمل کند، کتابی بسته باقی می‌ماند.

I often feel reluctant to comment on Qur’ānic texts, knowing that my style and resources are inadequate. As with Sūrah 6, Cattle, I find myself ill-equipped to explain the present sūrah. But what am I to do, realizing as I do that our generation needs to receive the Qur’ān with a detailed explanation of its nature, method, subject matter and aims? Unfortunately people have moved too far from the environment in which the Qur’ān was revealed, and from its purpose and goals. They are little aware of its import and dimensions. Even its terminology does not carry to them its true meanings. People today live in a state similar to that the Qur’ān faced at the time of its revelation, but they do not use the Qur’ān to confront this jāhiliyyah as the early Muslims did. Without such action, people cannot begin to formulate a proper understanding of the Qur’ān and its secrets, because such secrets remain a closed book for anyone who sits idle, unwilling to act according to Qur’ānic guidance.

با این حال، هرگاه بخواهم درباره‌ی قرآن سخن بگویم، احساس می‌کنم که توان آن را ندارم.

Nevertheless, I am overwhelmed whenever I attempt to comment on the Qur’ān.

من نمی‌توانم آنچه را که هنگام شنیدن قرآن یا تأمل در متن آن احساس می‌کنم، در قالب کلمات و جمله‌ها بیان کنم. از این رو می‌دانم که میان آن احساساتی که قرآن در درونم برمی‌انگیزد و آنچه به خوانندگانم ارائه می‌کنم، چه فاصلهٔ عمیقی وجود دارد.

It is impossible for me to put in words and sentences what I feel when I listen to the Qur’ān or reflect on its text. Hence, I know how wide the gulf is between the feelings the Qur’ān generates within me and what I present to my readers.

من نیز به شدت از فاصلهٔ عظیمی که نسل ما را از نسلی جدا می‌کند که مستقیماً قرآن را دریافت کرد آگاهم. قرآن مستقیماً خطاب به آنان بود؛ آنان آهنگ آن را احساس می‌کردند، تصویرهایش را می‌دیدند، الهامش را درک می‌کردند و اشاره‌هایش را باز می‌شناختند. آنان با قرآن در تعامل بودند و پاسخ خود را روشن ابراز می‌کردند. هدفشان این بود که پیامش را در شیوهٔ زندگی و در رویارویی با مخالفانش تحقق بخشند. از این رو توانستند در بازهٔ زمانی کوتاهی به آنچه بر همهٔ معیارها معجزه‌آسا بود دست یابند. آنان در احساسات، مفاهیم و زندگی به‌طور کلی دگرگونی کامل پدید آوردند و تحولی مشابه و کامل را در زندگی جامعهٔ خود، در زندگی بشر به‌طور کلی، و در مسیری که تاریخ بشر تا پایان زمان خواهد پیمود، ایجاد کردند.

I am also profoundly aware of the great gulf that separates our generation from that which directly received the Qur’ān. The Qur’ān addressed them directly, and they felt its rhythm, viewed its images, appreciated its inspiration and recognized its hints, interacting with it and making their response clear. They aimed to fulfil its message in their approach to life and their confrontation with its opponents. Hence, they were able to accomplish what was, by all standards, miraculous in a short time- span. They achieved a total about-turn in their feelings, concepts and life generally, and produced a similar and complete change in the life of their community, in human life generally and in the line human history would take to the end of time.

آنان از چشمهٔ قرآنی سیراب شدند، و هیچ واسطهای را میان خود و قرآن راه ندادند. گوششان آهنگ آن را همان گونه که نخستین بار نازل شد احساس میکرد، و گرمی و الهامبخشی آن را درک میکردند. از این رو، بیدرنگ دست به کار شدند تا زندگی و اندیشههای خود را بر پایهٔ اصول، ارزشها و حقایقی که قرآن بیان میکند شکل دهند. در مقابل، نسل امروز ما الگوی زندگی خود را بر اساس این یا آن رویکرد فلسفی شکل میدهد، بیآنکه بداند مخالفان چنین رویکردهایی نیز تنها انسانهایی فانیاند که در معرض هر گونه خطا قرار دارند.

They drank at the Qur’ānic spring, allowing no intermediary between them and the Qur’ān. Their ears felt its music as it was first spoken, and they appreciated its warmth and inspiration. Hence, they took immediate action to mould their lives and thoughts in accordance with its principles, values and the facts it presented. By contrast, our present generation shapes its life pattern in accordance with this or that philosophical approach, little realizing that the opponents of such approaches are only mortals too, liable to all manner of error.

علاوه بر این، وقتی به دستاوردهای آن مسلمانان نخستین، چه در درون خود و چه در زندگی پیرامونشان، می‌نگریم، که به هر معیاری شگفت‌انگیز بود، می‌کوشیم آن موفقیت‌ها را با تکیه بر منطق خودمان توضیح دهیم، منطقی که بر معیارها و ارزش‌هایی استوار است که از بنیان با معیارها و ارزش‌های آنان متفاوت است. از این رو، در شناخت انگیزه‌ها و اهداف‌شان و در ارزیابی نتایجی که به دست آوردند، دچار خطا می‌شویم. ما فراموش می‌کنیم که قرآن آنان را آفریدهٔ دیگری ساخته بود.

Furthermore, when we consider what those early Muslims achieved within themselves and in the life around them, which was miraculous by any standard, we try to explain such achievements by reference to our own logic based on standards and values that are fundamentally different from theirs. Hence, we err in identifying their motives and goals and in appreciating the results they achieved. We forget that they were made a different creation by the Qur’ān.

از خوانندگانم استدعا می‌کنم که فهم این کتاب را هدف خود قرار ندهند. باید آن را بخوانند تا به قرآن نزدیک شوند، سپس کتاب را کنار بگذارند و به قرآن آن‌گونه که هست رو کنند. آنان جز با وقف خود به اجرا و تحقق ارزش‌ها و اصول قرآن در زندگی‌شان، و مبارزه با نیروهای مخالف زیر پرچم آن، نمی‌توانند چنین کنند.

I appeal to my readers not to make the understanding of my book their aim. They should read it to draw nearer to the Qur’ān, then put the book aside and approach the Qur’ān as it is. They cannot do so unless they dedicate themselves to the implementation and fulfilment of its values and principles in their lives, fighting opposition forces under its banner.

این اولین اندیشه‌ای بود که به ذهنم آمد وقتی شروع به نگریستن در این سوره کردم، گویی برای نخستین بار آن را می‌خوانم، هرچند بارها و بارها آن را خوانده و شنیده بودم. اما قرآن به همان اندازه به تو می‌بخشد که خودت به آن می‌بخشی. هر بار، با نوری تازه، الهام و آهنگی تازه بر تو گشوده می‌شود و به اندازه آمادگی‌ات برای پذیرش، عطا می‌کند. هر بار چنان تازه به گوش می‌رسد که گویی پیش از این هرگز آن را نخوانده، نشنیده یا با آن سروکار نداشته‌ای.

This was my first thought as I began to look at this sūrah, as if I was reading it for the first time, although I had read and heard it countless times. The Qur’ān, however, gives you as much as you give to it. Each time, it opens up to you with new light, inspiration and rhythm, giving as much as you are prepared to receive. It sounds fresh every time, as though you had never read, heard or dealt with it before.

این سوره شگفت‌انگیز است؛ از آغاز تا پایان، همان آهنگ را حفظ می‌کند و همان فضا را پدید می‌آورد. با این حال، تصاویر، احساسات و اندیشه‌های بسیاری را پیش چشم ما می‌نهد که خیال ما را پر می‌کنند و از هر راهی با دل و جان ما سخن می‌گویند. این سوره با نوری درخشان و معانی بی‌پایان، دل‌های ما را به جهان‌ها، زمان‌ها و افق‌های گسترده‌تر می‌برد و ما را کاملاً آگاه نگه می‌دارد تا همه آنچه را می‌بینیم و می‌شنویم، درک کنیم.

The present sūrah is a remarkable one, maintaining the same rhythm and giving the same ambience from start to finish. 2 Nevertheless, it presents us with a multitude of images, feelings and thoughts that fill our imagination and address our hearts and souls in every possible way. With its brilliant light and endless meanings, it travels with our hearts to wider worlds, times and horizons, keeping us fully aware, understanding everything we see and hear.

در اینجا نه واژگان و جملاتِ صرف، بلکه آهنگی قوی و کوبنده است که تمامیِ سوره را فرا گرفته و در تصویرها، معانی و ظرافت‌های آن جاری است.

What we have here is not words and sentences; rather, a strong, hammering rhythm pervades the entire sūrah, permeating its images, meanings, and finer touches.

موضوع اصلی این سوره، مانند همهٔ وحی‌های مکّی، ایمان و مسائل اصلی پیرامون آن است: یگانگی و ربوبیت خداوند، تسلیم در برابر او در این دنیا و در زندگی آخرت، وحی، رستاخیز و امور وابسته به آن. اما این موضوع واحد با رشته‌های گوناگونش، در هیچ دو سوره‌ای، چه در مکّه نازل شده باشد و چه در مدینه، به یک شیوه ارائه نشده است. هربار آن را به شیوه‌ای تازه و در پرتویی نو می‌بینیم که اثر و الهامی متفاوت پدید می‌آورد.

The main theme of the sūrah, like all Makkan revelations,3 is faith and the main issues which surround it: God’s oneness and Lordship, submission to Him in this world and in the life to come, revelation, resurrection and its correlatives. Yet this single issue with its multiple strands is never presented in the same way in any two sūrahs, whether revealed in Makkah or Madinah. Every time we find it presented in a new way and new light, generating a different impact and inspiration.

این مسائل به شکل یک استدلال علمی و مبتنی بر منطق خشک ارائه نمی‌شوند، بلکه در چارچوبی عرضه می‌شوند که همان جهان و پدیده‌های شگفت‌انگیز آن است؛ پدیده‌هایی که به‌عنوان نشانه‌هایی برای اندیشه‌ورزان گشوده‌ذهن مطرح شده‌اند تا آنها را دریابند و درک کنند.

These issues are not presented in the form of an academic argument, based on cold logic. Instead they are presented within a framework, which is the universe and its remarkable phenomena which serve as proofs to be appreciated by open minds.

این شگفت‌انگیز پدیده‌ها پایان ناپذیرند. در حقیقت، هر روز تازه به نظر می‌رسند، زیرا پیوسته رازهای خود را یکی پس از دیگری آشکار می‌کنند. حتی آنچه پیش‌تر آشکار شده بود، در پرتو کشف‌های تازه، منظری نو پیدا می‌کند. از این رو، مسائلی که این سوره به آن‌ها می‌پردازد همچنان زنده است.

These marvellous phenomena are unending. Indeed, they look new every day, as they continue to reveal their secrets time after time. Even what was revealed earlier seems to acquire a new perspective in the light of new discovery. Hence, the issues the sūrah tackles remain alive.

این سوره دل انسان را در یک گردش بزرگ همراه می‌کند و او را با تصویرهایی شگفت‌انگیز و گوناگون از هستی روبه‌رو می‌سازد: آسمان‌هایی که بی‌هیچ ستونی برافراشته شده‌اند؛ خورشید و ماه که هر یک تا زمانی معین در مدارهای خود روانند؛ شب که با روز پوشانده می‌شود؛ گستره‌ی زمین با کوه‌های استوار و رودهای جاری آن؛ باغ‌ها، گیاهان و درختان خرما با شکل‌ها، مزه‌ها و رنگ‌های گوناگون که در زمین‌های همجوار و با آب یکسان رشد می‌کنند؛ برق که بیم و امید برمی‌انگیزد؛ رعد که خدا را به پاکی می‌ستاید و تسبیح می‌گوید؛ فرشتگان که از ترس او برپای ایستاده‌اند؛ صاعقه‌ای که خدا هرکه را بخواهد با آن می‌زند؛ ابرهای سنگین از باران که بر بستر رودخانه‌ها فرو می‌ریزد؛ و کفی که به نیستی می‌گراید تا آنچه سودمند است در زمین بماند.

The sūrah takes the human heart on a grand tour, showing it the universe in a variety of spectacular images: the heavens raised without support; the sun and the moon pursuing their courses for a definite time; the night covered by day; the spread of the earth with its firm mountains and running rivers; gardens, plants and date trees with different shapes, tastes and colours yet growing in adjacent land irrigated with the same water; the lightning generating fear and hope; the thunder glorifying and praising God; the angels standing in awe; the thunderbolt God hurls against whomever He wishes; the clouds heavy with rain that pours over riverbeds; and the foam that disappears into nothing to allow what is of benefit to stay.

این سوره قلب انسان را هرجا که بخواهد برود دنبال می‌کند. این دنبال‌کردن بر پایه علم مطلق خداوند است که هر جزئیاتی را در بر می‌گیرد، از جمله آنچه پنهان است یا آنچه آشکارا در روشنایی روز در حرکت است. این همان علمی است که هر اندیشه گذرایی را که به ذهن هر موجود زنده‌ای خطور می‌کند ثبت می‌کند. در عین حال، هر آنچه فراتر از دسترس ادراک انسان باشد نیز در علم خداوند احاطه دارد، از جمله آنچه هر ماده‌ای باردار می‌شود و آنچه در مدت بارداری کم یا زیاد می‌شود.

The sūrah pursues the human heart wherever it tries to go. This pursuit is based on God’s absolute knowledge which encompasses every little detail, including what is concealed or moving openly in broad daylight. It is the knowledge that records every fleeting thought occurring to any living thing. At the same time, whatever happens to be beyond the reach of human perception is encompassed by God’s knowledge, including what every female conceives and whatever falls short or increases in gestation.

این سوره تصویری از ماهیت قدرت خداوند به دست می‌دهد که تمامی هستی را در بر می‌گیرد: آنچه پنهان است و آنچه آشکار، آنچه بزرگ است و آنچه کوچک، آنچه حاضر است و آنچه دور.

The sūrah gives an impression of the nature of God’s power that encompasses the entire universe: the hidden and the apparent, large and small, present and removed.

بخشی از جهان هستی که قوای انسانی می‌تواند تصورش کند، واقعاً بزرگ و شگرف است.

The part of the universe that human faculties can imagine is great and awesome indeed.

علاوه بر این، این سوره شامل چند مثل است که در صحنه‌ها و تصویرهای زنده و تأثرانگیز ارائه شده‌اند. همچنین صحنه‌ای از روز قیامت را به تصویر می‌کشد، با شادی برخی و رنج دیگران، و واکنش مردم نسبت به هر دو. همچنین اشاره‌های کوتاهی به سرنوشت نسل‌های پیشین و چگونگی رفتار آنان وجود دارد، و اینکه آنان تابع قانون خدا و جریان آن قرار گرفتند.

In addition, the sūrah includes some parables that are presented in vivid, moving scenes and images. It also adds a scene of the Day of Judgement, with its happiness for some and suffering for others, and people’s reactions to both. There are also brief references to the fate of earlier generations and how they conducted themselves, and were subjected to God’s law and its operation.

به‌طور خلاصه، این‌ها موضوعات و مسائل اصلی‌ای هستند که این سوره به آن‌ها پرداخته است. این سوره همچنین از نظر هنری در ارائهٔ این مسائل شگفت‌انگیز است. چارچوب کلی‌ای که این مسائل در آن عرضه می‌شوند، جهان هستی با پدیده‌های شگفت‌انگیز و تصاویر باشکوه آن است. اما این چارچوب در اینجا فضایی ویژه دارد که از طریق تقابل صحنه‌ها و پدیده‌های طبیعی فراهم شده است: آسمان و زمین؛ خورشید و ماه؛ شب و روز؛ موجودات و سایه‌ها؛ کوه‌های استوار و رودهای روان؛ کف بی‌ارزش و آب نافذ؛ قطعات زمین مجاور اما متفاوت؛ درختان خرمای خوشه‌ای و غیرخوشه‌ای و جز آن.

These are, in brief, the main themes and issues tackled in the sūrah. The sūrah is also remarkable for its artistry in presenting these issues. The general framework within which these issues are presented is the universe, with its remarkable phenomena and spectacular imagery. But the framework here has a special ambience provided by contrasting natural scenes and phenomena: heaven and earth; sun and moon; night and day; entities and shadows; firm mountains and running rivers; useless scum and penetrating water; adjacent but different pieces of land; clustered and non-clustered date trees, etc.

این عنصرِ تضاد تا آن‌جا پیش می‌رود که همهٔ معانی، کنش‌ها و سرنوشت‌ها را دربرگیرد. بدین‌ترتیب، تضادِ انتزاعی، تضادِ مادی را بازتاب می‌دهد تا فضای کلیِ آن را کامل کند. از این‌رو، تضادِ روشن را در قدرتِ برتر خداوند می‌بینیم، آن‌گاه که او بر عرش استوا می‌یابد و خورشید و ماه را مسخّر می‌کند؛ جنین‌ها در رحم، کم‌یا زیاد شدنِ دوره‌ی بارداری را تجربه می‌کنند و دیگران نیز همین‌گونه‌اند؛ آن‌که آهسته سخن می‌گوید و آن‌که بلند سخن می‌گوید؛ آن‌که در شب پنهانی راه می‌رود و آن‌که در روشنایی روز آشکارا گام برمی‌دارد؛ بیم و امید که با درخشش برق تازه می‌شوند؛ و تسبیح خداوند با ستایش از زبان رعد و با خشیت از زبان فرشتگان.

This element of contrast is carried further so as to include all meanings, actions and fates. Thus, the abstract contrast echoes the physical one to perfect its general atmosphere. Thus we see the clear contrast within God’s supreme power as He establishes Himself on the throne making both the sun and the moon subservient; embryos in the womb fall short in gestation with others increasing; the one who speaks in whispers and the one who speaks aloud; the one who moves stealthily in the night and the one who walks in broad daylight; fear and hope regenerated by lightning; the glorification of God in praise by the thunder and in fear by the angels.

دعای حقیقی که به سوی خداوند است، در برابر دعای باطلی قرار می‌گیرد که به سوی معبودهای دروغین است. همچنین تقابل میان کسانی که می‌دانند و کسانی که نابینا هستند را می‌بینیم؛ میان اهل کتاب‌های پیشین که از قرآن شادمان می‌شوند و کسانی که بخش‌هایی از آن را انکار می‌کنند؛ و میان محو و اثبات در کتاب‌های الهی.

The true prayer addressed to God is contrasted with the false one addressed to false deities. Similarly we see the contrast between those who know and those who are blind; the people of earlier revelations who are delighted by the Qur’ān and those who deny some parts of it; the annulment and the confirmation in God’s records.

همهٔ معانی، جهت‌ها و حرکات این سوره، عنصر تضاد را به‌طور کامل به کار می‌گیرند.

Everything in the sūrah: its meanings, directions and movements utilize the element of contrast to the full.

یکی دیگر از جنبه‌های هماهنگی شگفت‌انگیز سبک در این واقعیت دیده می‌شود که این سوره، زمینه‌ای از صحنه‌های طبیعی را ترسیم می‌کند که به آسمان و زمین، خورشید و ماه، رعد و برق، صاعقه و باران اشاره دارد، و همچنین به آنچه در رحم حیوانات است می‌پردازد، همراه با اشاره به «آنچه هر ماده‌ای در رحم می‌برد و آنچه رحم‌ها کم یا زیاد می‌کنند». این دو جنبه با جریان آب در بستر رودخانه‌ها و رویش گیاهان هماهنگ‌اند.

Another aspect of the remarkable harmony of style is seen in the fact that because the sūrah raises a background of natural scenes, referring to heaven and earth, sun and moon, thunder and lightning, thunderbolts and rain, it also mentions what is carried in animal wombs, coupled with a reference to “by how much the wombs may fall short [in gestation], and by how much they may increase.” These two aspects are in harmony with the water running in riverbeds and the growth of vegetation.

هماهنگی جنبهٔ ثابتی از سبک قرآنی است۔

Harmony is a consistent aspect of the Qur’ānic style.

با این توضیحات، دلیلِ احساسِ ناتوانی و بی‌میلیِ من در پرداختن به سوره‌های قرآن با سبکِ ناقصِ خودم روشن می‌شود. اما باز هم نیاز، فشارنده است، زیرا مردمِ نسلِ ما با قرآن زندگی نمی‌کنند. بنابراین از خداوند یاری و پشتیبانی در این کار می‌طلبم.

All this provides some explanation as to why I feel inadequate and reluctant to tackle Qur’ānic sūrahs with my inadequate style. But once more the need is compelling, because people in our generation do not live with the Qur’ān. I therefore seek God’s help and support in this task.