آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، پاک و منزّه می‌شمارد خداوند فرمانروا، پاک، شکست‌ناپذیر و حکیم را. (آیهٔ ۱)

All that is in the heavens and all that is on earth extol the limitless glory of God, the Sovereign, the Holy, the Almighty, the Wise. (Verse 1)

این سوره با بیانی آغاز می‌شود که تأیید می‌کند آنچه در آسمان‌ها و زمین است، تسبیح‌گوی شکوه خداوند است، و شماری از صفات او را برمی‌شمارد که پیوندی ظریف با موضوع این سوره دارد. این سوره به نام «الجمعه» یعنی جمعه نامیده شده است و دستورهایی درباره نماز جماعت ویژه آن روز می‌دهد و بیان می‌کند که وقت آن باید به یاد خداوند اختصاص یابد. همه سرگرمی‌ها و کسب‌وکار باید برای دستیابی به آنچه نزد خداوند است، که از هر چیز دیگری بهتر است، کنار گذاشته شود. از این رو، سوره صفت «الملک» را یادآور می‌شود، یعنی آن‌که مالک همه چیز است. این صفت با بازرگانی مرتبط است، زیرا تجارت معمولاً در پی سود است. سوره همچنین بیان می‌کند که خداوند «القدوس» است، یعنی آن‌که همه موجودات عالم او را گرامی می‌دارند و تسبیح می‌گویند. این صفت در مقابل سرگرمی‌هایی قرار می‌گیرد که انسان‌ها را از یاد خداوند بازمی‌دارد. این آیه آغازین همچنین یادآور می‌شود که خداوند «العزیز» است، که با دعوتی که از یهودیان برای مباهله شده بود و نیز با مرگی که بر همگان حتمی است، ارتباط دارد.

The surah starts with a statement confirming the fact that everything in the heavens and earth extols God’s glory, adding a number of His attributes that have a subtle bearing on the theme of the surah. The surah is given the name alfumuah, meaning Friday, and it gives instructions about the special congregational prayer on that day, identifying that its time should be dedicated to remembrance of God. All distractions and business should be abandoned in pursuit of what is with God, which is better than everything else. Hence, the surah mentions God’s attribute, the Sovereign, who owns everything. This is relevant to business, since all trade normally seeks profit. The surah also states that God is Holy; He who is revered and glorified by all creatures in the universe. This attribute of God’s contrasts with the entertainment mortals seek, distracting them from His remembrance. This opening verse also mentions that God is Almighty, which is relevant to the invitation made to the Jews for mutual prayer, and also to the death that is bound to happen to all.

آخرین صفتی از صفات خداوند که در این آغاز ذکر شده، حکمت اوست.

The last of God’s attributes mentioned in this opening is His wisdom.

چنین حکمت الهی‌ای، انتخاب مردمی درس‌ناخوانده را رقم زد؛ مردمی که از میان آنان آخرین فرستاده‌ی خدا برگزیده شد تا آیات الهی را بر ایشان بخواند، آنان را پاک گرداند و کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد.

Such divine wisdom determined the choice of the unlettered people from among whom God’s last Messenger was selected to declare to them God’s revelations, purify them and teach them the scriptures and wisdom.

با این ستایش والا از شکوه بی‌پایان خداوند آغاز می‌شود، سوره بی‌درنگ به موضوع اصلی خود می‌پردازد:

Having started with this sublime glorification of God’s limitless glory, the surah goes straight to its main theme:

اوست که در میان بی‌سوادان فرستاده‌ای از خودِ ایشان برانگیخت تا آیات او را بر ایشان بخواند و پاکیزه‌شان گرداند و کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد، هرچند پیش از آن در گمراهیِ آشکار بودند. و نیز [او را برانگیخت] برای دیگرانی از ایشان که هنوز به آنان نپیوسته‌اند. و او است شکست‌ناپذیرِ حکیم. (آیات ۲ و ۳)

It is He who has sent to the unlettered people a Messenger from among themselves to declare to them His revelations, to purify them and to instruct them in the Book and in wisdom, yet before that they were indeed in manifest error, to them and to others yet to join them. He is indeed the Almighty, the Wise. (Verses 2-3)

گفته می‌شود که عرب‌ها «امیّون» یا «بی‌سواد» نامیده می‌شدند، زیرا اکثریت قریب به اتفاق آنان نه می‌توانستند بخوانند و نه بنویسند. روایت شده است که پیامبر ﷺ یک بار تعداد روزهای یک ماه را بیان کرد؛ ایشان دو دست خود را به هم پیوست و سه بار با ده انگشت خود اشاره کرد و فرمود: «ما امّتی بی‌سواد هستیم: نه حساب می‌کنیم و نه می‌نویسیم.» همچنین گفته می‌شود که به کسی که نمی‌نویسد «امّی» گفته می‌شود، یعنی او همان‌گونه است که در روزی که مادرش (یا امّ) او را به دنیا آورد بود.

It is said that the Arabs were called ummiyyun, or unlettered’, because the great majority of them could neither read nor write. It is reported that the Prophet once defined how many days there are in a month, joining his two hands and pointing with his ten fingers three times, and saying: “We are an unlettered community: we neither reckon figures nor write.” It is also said that a person who does not write is called ummi, meaning he is the same as when his mother, or umm, gave birth to him.

نوشتن چیزی است که تنها هنگامی آموخته می‌شود که کودک بزرگ می‌شود۔

Writing is something that is only learnt when a child grows up.

به احتمال دیگر، ممکن است عرب‌ها «گوییم» (Goyim) نامیده شده باشند، یک صورت عبری که یهودیان با آن همه غیریهودیان را می‌نامیدند و به معنای «امت‌ها» (Gentiles) است. بدین ترتیب، واژه «امیّون» صورتی از «اُمَمیّون» می‌شود که به معنای «متعلق به امت‌ها و ملت‌های دیگر» است. به این ترتیب، یهودیان خود را به‌عنوان قوم برگزیدهٔ خدا از دیگر آدمیان که «امت‌ها» هستند، متمایز می‌کردند. شاید این پیشنهاد به مضمون این سوره نزدیک‌تر باشد.

Alternatively, the Arabs might have been called Goyim, a Hebrew form by which the Jews called all non-Jews, and meaning Gentiles. Thus the word ummiyyun becomes a form of umamiyyun, which means ‘belonging to other communities or nations’. Thus they distinguished themselves as God’s chosen people, while the rest of mankind are Gentiles. Perhaps this suggestion is closer to the theme of the surah.

با وجود همه ویژگی‌های منفی‌شان در دوران جاهلیت، خداوند می‌دانست که عرب‌ها شایستهٔ سپردن آیین نوین‌اند و در برابر این امانت وفادار خواهند ماند. او همچنین از استعداد بزرگ ایشان آگاه بود، آنگاه که بر راه درست قرار گیرند. آنان می‌توانستند تمام این استعداد را در راه آیین نوین خود به کار گیرند، در حالی که بنی‌اسرائیل دیگر این استعداد را نداشتند. ایشان مدت درازی در مصر، زیر فرمانروایی فرعون، خواری کشیده بودند. در نتیجه، جنبه‌های بسیاری از انحراف و کینه‌توزی در ایشان نمایان شده بود. در واقع، آنان نتوانستند خود را از این آثار منفی رها سازند، چه در زمان حیات موسی و چه پس از آن. از این رو، خشم خداوند را برانگیختند و سزاوار آن شدند که از فیض او رانده شوند. پس خداوند امانت آیین خویش را تا پایان زندگی بشر از ایشان بازستاند.

Despite all their negative qualities during their pre-Islamic days, God knew that the Arabs were the ones to be entrusted with the new faith and that they would be true to their trust. He was also aware of their great potential once they were put on the right way. They could use all this potential for their new faith, whereas the Israelites no longer had it. The latter had endured humiliation for a long time in Egypt under Pharaonic rule. As a result they portrayed many aspects of deviation and ill feeling. Indeed, they were unable to rid themselves of these negative effects, whether during Moses’ lifetime, or later. Hence, they incurred God’s anger and deserved to be expelled from His grace. He, therefore, removed the trust of His faith from them for the rest of human life.

در علم کامل و مطلق خود، خداوند می‌دانست که شبه‌جزیرهٔ عربستان بهترین گهواره برای آیین نوین اوست. آیینی که هدفش رهاندن تمام جهان از راه‌های نادرست جاهلیت و پاک کردن آن از فسادی بود که به عمق تمدن‌های بزرگ نفوذ کرده و آنها را میان‌تهی ساخته بود. در آن زمان، وضعیت جهان بسیار پست بود، چنان‌که جی. اچ. دنیسون، نویسنده‌ای اروپایی، آن را توصیف کرده است:

In His perfect and absolute knowledge, God knew that the Arabian Peninsula was the best cradle for His new faith. This was a faith that aimed to liberate the whole world from the erroneous ways of ignorance and rid it of the decadence that had eaten deep into the great civilizations, leaving them hollow. At that time, the state of the world was very low, as described by J.H. Denison, a European writer:

در سده‌های پنجم و ششم، جهان متمدن بر لبهٔ هرج‌ومرج ایستاده بود. فرهنگ‌های عاطفی کهنی که تمدن را ممکن ساخته بودند، زیرا به انسان‌ها احساس وحدت و احترام به فرمانروایانشان را می‌دادند، فرو پاشیده بودند، و هیچ چیزی که شایستگی جانشینی آنها را داشته باشد یافت نشده بود...

In the fifth and sixth centuries the civilized world stood on the verge of chaos. The old emotional cultures that had made civilization possible, since they had given to men a sense of unity and of reverence for their rulers, had broken down, and nothing had been found adequate to take their place...

سوره سپس عبارتی را می‌افزاید که دلالت دارد بر اینکه نقش بنی‌اسرائیل به‌عنوان امینان پیام خداوند پایان یافته است. دل‌های آنان دیگر آن‌قدر بیدار، متعهد و فعال نیست که بتواند آنان را در زیستن در خور امانتی که زمانی به آنان سپرده شده بود، یاری دهد:

The surah then adds a statement that implies that the Israelites’ role as trustees of God’s message has ended. Their hearts are no longer alert, dedicated and active enough to enable them to live up to the trust they were once given:

کسانی که مسئولیت عمل به تورات بر دوششان نهاده شد اما به آن عمل نکردند، مانند الاغی هستند که بارِ کتاب‌ها را حمل می‌کند.

Those who were entrusted with the burden of implementing the Torah but then failed to do so are like an ass that carries a load of books.

بد است مَثَل کسانی که آیات خدا را تکذیب کردند. و خدا ستمکاران را هدایت نمی‌کند. (آیه ۵)

Wretched is the example of those who deny God's revelations. God does not guide the wrongdoers. (Verse 5)

بنی اسرائیل به تورات سپرده شده بودند و مکلف بودند که به دین و شریعت الهی وفادار باشند، اما آنان این وظیفه را به انجام نرساندند. نخستین وظیفه این امانت، فهمی جامع و درست از پیام الهی است و سپس اجرای آن هم در زندگی شخصی و هم در زندگی عمومی بشر. با این همه، تاریخ بنی اسرائیل، چنان‌که در تصویر راستین قرآن ترسیم شده، نشان می‌دهد که آنان ارزش این امانتِ داده‌شده به خود را درک نکردند. نه ماهیت آن را فهمیدند و نه به آن وفادار ماندند. از این رو، آنان مانند مثالی بودند که در سوره آمده است: «مانند الاغی که کتاب‌هایی بر پشت دارد». الاغ از کتاب‌هایی که حمل می‌کند هیچ سودی نمی‌برد. او تنها بار سنگین آن‌ها را احساس می‌کند. این تصویری اسف‌بار است، اما بیانگر وضعیتی واقعی است: «بد است مَثَلِ کسانی که آیات خدا را تکذیب کردند؛ و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.» (آیه ۵)

The Israelites were entrusted with the Torah, and charged with being true to the faith and the divine law, but they failed to do so'. The initial duty of this trust is to formulate a thorough and correct understanding of the divine message, and then to implement it both within ones own life and in human life at large. Yet the history of the Israelites, as it was in the true picture painted in the Qur’an, indicates that they did not appreciate the trust given to them. They neither understood its nature nor were they true to it. As such, they were like the example given in the surah'. “Like an ass that carries a load of books". The ass benefits nothing by the books it carries. It only feels their heavy load. This is a miserable picture, but it represents a true situation: “ Wretched is the example of those who deny God's revelations. God does not guide the wrongdoers." (Verse 5)

همچنین کسانی که امانت ایمان الهی به آنان سپرده شد، اما به آن وفادار نماندند، همین حکم را دارند. مسلمانان نسل‌های گوناگون، و نیز کسانی که امروز زندگی می‌کنند و نام مسلمانی دارند، اما به آنچه اسلام از آنان می‌خواهد پایبند نیستند، و به ویژه کسانی که قرآن و کتاب‌های اسلامی را می‌خوانند ولی در انجام آنچه از ایشان خواسته شده کوتاهی می‌کنند، واقعاً همانند الاغی هستند که بار کتاب‌های سنگین را بر دوش می‌کشد. متأسفانه، چنین کسانی بسیارند.

بخش پایانی سوره، آموزه‌هایی درباره روز جمعه و نماز جمعه به‌دست می‌دهد. این بخش به رخدادی اشاره می‌کند که ممکن است تکرار شده باشد؛ و شیوه‌ای که آن رخداد توصیف شده، چنین تکراری را القا می‌کند.

The last section of the surah provides certain teachings concerning Friday and its congregational prayer. It refers to an event that might have been repeated; given the way it is described suggests such repetition:

ای مؤمنان! هرگاه برای نماز جمعه ندا داده شود، به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را رها کنید. این برای شما بهتر است، اگر بدانید. هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بجویید، و خدا را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید. اما چون تجارت یا سرگرمی‌ای ببینند، به سوی آن می‌شتابند و تو را ایستاده رها می‌کنند. بگو: «آنچه نزد خداست، از سرگرمی و تجارت بهتر است، و خدا بهترین روزی‌دهندگان است» (آیات ۹ تا ۱۱)

Believers! When the call to prayer is made on Friday, go straightaway to the prayer and leave off your trading. This is best for you, if you but knew it. When the prayer is finished, disperse in the land and seek God's bounty. Remember God often so that you may be successful. Yet when people see some trade or entertainment, they head off towards it, leaving you standing there. Say: ‘That which is with God is far better than any entertainment or trade. God is the best of providers' (Verses 9-11)

نماز جمعه نمازی هفتگی است که باید به صورت جماعت خوانده شود۔

Friday Prayer is a weekly prayer that must be offered in congregation.

نمی‌توان آن را به‌تنهایی و به دلخواه شخصی برگزار کرد. مسلمانان در نماز جمعه گرد هم می‌آیند و به خطبه‌ای گوش می‌دهند که آنان را به وظایفشان در برابر خداوند یادآوری می‌کند. می‌توان گفت که این نمازی سازمان‌یافته است، که بر پایه‌ی شیوه‌ی اسلام در آماده‌سازی برای این زندگی و زندگی آخرت به یک‌سان و با همان سنجه‌ها و همان کردارهای عبادی انجام می‌شود. نماز جمعه تصویری روشن و مشخص از ماهیت ایمان اسلامی و جامعه‌ی مسلمانان به دست می‌دهد، چنان‌که در تفسیر سوره‌ی پیشین، یعنی سوره‌ی الصف، آن را توضیح دادیم.

It cannot be offered by anyone on his own. Muslims meet in Friday Prayer and listen to a sermon that reminds them of their duties towards God. We can say that it is an organizational prayer, following the Islamic method of preparing for this life and the life to come together by the same measures and the same acts of worship. Friday Prayer gives a clear and specific impression of the nature of the Islamic faith and the Muslim community, which we explained in our commentary on the previous surah, The Ranks.

بسیاری از احادیث به ارزش، اهمیت و جایگاه ویژهٔ این نماز اشاره دارند و مؤمنان را به ادای آن تشویق می‌کنند، پس از آنکه با انجام آیین‌های خاص پاکیزگی و طهارت برای آن آماده شوند. ابن عمر از پیامبر ﷺ نقل می‌کند که فرمود: «هرگاه یکی از شما بخواهد در نماز جمعه شرکت کند، باید غسل کند.» [روایت بخاری و مسلم]. اوس بن اوس از پیامبر ﷺ نقل می‌کند که فرمود: «کسی که در روز جمعه خود را بشوید و غسل کند، زود برود، پیاده به مسجد رود نه سواره، به امام نزدیک شود، گوش دهد و از سخن بیهوده خودداری کند، برای هر گامی که برمی‌دارد، پاداش روزه گرفتن و شب‌زنده‌داری یک سال کامل را خواهد داشت.» [روایت نسایی، ابوداود، ترمذی و ابن ماجه]. امام احمد از ابوایوب انصاری روایت می‌کند که از پیامبر ﷺ شنید که می‌فرمود: «کسی که در روز جمعه غسل کند، اگر عطر دارد خود را معطر کند، بهترین لباس‌هایش را بپوشد، به مسجد رود و اگر بخواهد نماز نافله بگزارد، به کسی آزار نرساند، هنگام خطبهٔ امام گوش دهد و سپس در نماز شرکت کند، تمام گناهانش میان آن نماز و جمعهٔ پیش از آن بخشیده خواهد شد.» آیهٔ نخست این بخش، مسلمانان را فرمان می‌دهد که به محض شنیدن بانگ نماز، همهٔ کارهای تجاری را رها کنند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چون در روز جمعه برای نماز ندا داده شود، به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را رها کنید» (آیهٔ ۹). همچنین این آیه برای ترک هر چیزی که به زندگی دنیا و دغدغه‌های آن مربوط است، تشویق می‌کند: «این برای شما بهتر است، اگر بدانید» (آیهٔ ۹). این نشان می‌دهد که ترک تجارت و کسب و کار آسان نبود و به چنین تشویقی نیاز داشت. افزون بر این، آیه آموزشی مکرر و سودمند را فراهم می‌کند. گاه‌گاهی مردم به دورهٔ زمانی نیاز دارند که در آن خود را از اشتغال به کسب معاش و جاذبه‌های زندگی دنیوی رها سازند. آنان به چنین دورانی نیاز دارند که در آن بتوانند با پروردگارشان در ارتباطی نزدیک باشند، او را تسبیح گویند و از شادیای برخوردار شوند که از وقف خود به خدمت او حاصل میشود. آنان نیاز دارند که دلها و ریههای خود را از هوای پاک، زلال و جانبخشی که با چنین وقفی همراه است، لبریز سازند.