الم۔ ر۔ یہ وہ کتاب ہے جسے ہم نے آپ پر بلندی سے نازل کیا ہے۔ (آیت ۱)

“Alif. Lām. Rā. This is a book which We have bestowed on you from on high.” (Verse 1)

این کتابی که از کلماتی تشکیل شده که از همین حروف‌اند، قطعاً کتابی نیست که تو آن را نوشته باشی. این کتاب به منظوری معین بر تو نازل شده است: «تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آوری.» (آیه ۱) وظیفه تو آن است که بشریت را از ژرفای تاریکی‌ای که در آن فرو رفته‌اند بیرون آوری: تاریکی خرافات، نظام‌ها و سنت‌های متناقض؛ تاریکی باور به خدایان ادعایی و مفاهیم، ارزش‌ها و معیارهای نادرست.

This book which consists of words made up of letters like these is one which you certainly have not authored. It has been revealed to you for a definite purpose, “so that you might bring forth all mankind, by their Lord’s leave, from darkness into the light.” (Verse 1) Your role is to take mankind out of the depths of darkness into which they have sunk, the darkness of superstition, conflicting systems and traditions; the darkness of believing in alleged deities, and false concepts, values and standards.

شما باید آنان را، یعنی تمام بشریت را، به نور حقیقی‌ای درآورید که هرگونه تاریکی را از میان می‌برد. این نور نه تنها تمام تاریکی‌ها را از وجدان‌ها و ذهن‌های مردم می‌زداید، بلکه به‌طور کلی بر زندگی آنان نیز اثر می‌گذارد و ارزش‌ها و سنت‌های نوینی برای ایشان پی‌ریزی می‌کند.

You are to bring them, i.e. all of mankind, into the real light which removes all darkness. Not only does this light dispel all darkness from people’s consciences and minds, it also affects their lives generally, setting for them new values and traditions.

ایمان مبتنی بر یگانگی خداوند، نوری است که در قلب انسان می‌درخشد تا تمام وجود انسان را نیز روشن کند. انسان از گل سرد آفریده شده که خداوند از روح خود در آن دمیده است. اگر او این نفخهٔ روح را رها کند، دوباره به گل تیره بازمی‌گردد و چون حیوان، توده‌ای از گوشت و خون می‌شود. در حقیقت، تنها گوشت و خون از خاک گل ساخته شده‌اند. این نفخه از روح خداوند است که نور را بر آن می‌گستراند. سپس ایمان، آن را با تمام شکوهش آشکار می‌سازد. با آن، توده گوشت و خون شکوفا می‌شود.

Faith based on God’s oneness is a light that shines within the human heart, to make the whole human being shine as well. Man is created out of cold clay in which God has blown of His spirit. Should he abandon the light of this breath of spirit, he turns back into dark clay, and becomes a mass of flesh and blood like an animal. It is indeed the flesh and blood alone that are made of the earth’s clay. It is with this breath from God’s spirit that light spreads over it. Then faith makes it appear in its full glory. With it the mass of flesh and blood blooms.

ایمان نوری است که جان را روشن می‌سازد تا راهی را که به سوی خدا می‌رود ببیند؛ راهی روشن و بی‌هیچ سردرگمی‌ای که از خرافات یا هواهای نفسانی پدید آید، و بی‌هیچ خیال گمراه‌کننده یا طمع. هنگامی که جان انسان راه را چنین روشن پیش روی خود می‌بیند، با گام‌هایی استوار و بی‌تردید به پیش می‌رود.

«وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ» (آیه ۴) این نعمتی است که خداوند با هر پیامی که برای مردم می‌فرستد به آنان ارزانی می‌دارد. تا پیامبری بتواند مردم را به فرمان پروردگارشان از تاریکی به سوی روشنایی بیرون آورد، باید پیام به زبان قوم خودش به او داده شود. تنها در این صورت است که او می‌تواند پیام خداوند را برای ایشان توضیح دهد. و بدین‌گونه است که اهداف آن پیام تحقق می‌یابد.

“Never have We sent a messenger otherwise than speaking the language of his own people, so that he might make [the truth] clear to them.” (Verse 4) This is a blessing God grants to people with every message He sends to them. For a messenger to be able to bring people out of darkness into light, by their Lord’s leave, he must be given his message in his own people’s language. This is how he is then able to explain God’s message to them. It is how the objectives of the message are fulfilled.

اگرچه پیامبر محمد ﷺ فرستاده‌ای برای تمام بشریت است، اما پیامش به زبان قوم خودش داده شده تا بتواند مسائل را برای آنان توضیح دهد. این قوم خود کسانی بودند که پیام او را به سایر مردم جهان می‌رساندند. زیرا عمر خود او محدود است. از این رو به او فرمان داده شده که نخست قوم خود را فراخواند تا شبه‌جزیره عربستان کاملاً مسلمان شود. سپس آن سرزمین نقش خود را ایفا کند، یعنی جایگاهی باشد که پیام نهایی الهی از آن به سراسر جهان برده شود. در عمل، همان‌گونه که خداوند که به همه‌چیز آگاه است مقدّر فرموده بود، پیامبر ﷺ درگذشت در حالی که اسلام در تمام عربستان دین غالب شده بود. پیامبر ﷺ سپاهی به فرماندهی اسامه آماده کرد تا به مناطق هم‌مرز با عربستان اعزام شود، اما پیامبر (درود خدا بر او) پیش از آنکه سپاه حرکت کند درگذشت. درست است که پیامبر ﷺ نامه‌ها و فرستادگان خود را نزد سران کشورهای خارج از عربستان فرستاد و آنان را به پذیرش اسلام فراخواند و روشن ساخت که پیامش خطاب به تمام بشریت است. با این حال، آنچه خداوند برای او مقدّر فرمود و با محدودیت عمر انسان سازگار است، این بود که محمد (درود خدا بر او) پیام خود را به قوم خویش و به زبان آنان ابلاغ کند. سپس این کار را کسانی به انجام رساندند که پیام او را به جوامع دیگر در سراسر جهان بردند. از این رو میان خطاب بودن پیام او به تمام بشریت و بیان شدن آن به زبان عربی، زبان قوم خودش، هیچ تناقضی وجود ندارد.

Although the Prophet Muĥammad is a Messenger to all mankind, he is given his message in his own people’s language, so that he can explain matters to them. They are the ones who would be conveying his message to the rest of mankind. His own life is, after all, limited. Therefore, he is commanded to call first on his own people so that the Arabian Peninsula becomes purely Muslim. It will then fulfil its role as the place from which the final divine message is carried to the rest of the world. What happened in practice, as God, who knows everything, determined, was that the Prophet passed away when Islam became the religion in the whole of Arabia. The Prophet raised an army under the command of Usāmah to be dispatched to areas bordering on Arabia, but the Prophet (peace be upon him) died before the army began its march. It is true that the Prophet sent his letters and emissaries to the heads of countries outside Arabia, calling on them to accept the message of Islam, and making it clear that his message was addressed to all mankind. However, what God determined for him, which fits with the limited duration of human life, is that Muĥammad (peace be upon him) delivered his message to his own people in their own language. Then the task was completed by those who carried his message to other communities all over the world. Hence, there is no contradiction between his message being addressed to all humanity, and its being expressed in Arabic, the language of his own people.

موسیٰ نے اپنی ذمہ داری کو پورا کرنا شروع کیا اور اپنی قوم کو یاد دہانی کرانا شروع کی۔ «موسیٰ نے اپنی قوم سے کہا:

Moses began to fulfil his task and remind his people. “Moses said to his people:

به یاد آورید نعمتی را که خداوند بر شما ارزانی داشت، آنگاه که شما را از دست فرعونیان رهانید؛ همان کسانی که شما را به عذابی سخت گرفتار کردند، پسرانتان را سر بریدند و زنانتان را زنده نگه می‌داشتند.

‘Remember the blessings God bestowed on you when He saved you from Pharaoh’s people who afflicted you with grievous torment, slaughtered your sons and spared [only] your women.

«…و در آن نجاتی بزرگ از پروردگارتان بود» (آیه ۶). او نخست نعمت خدا را به یاد ایشان می‌آورد که آنان را از عذاب سخت و بزرگی که فرعون و قومش بر ایشان روا می‌داشتند، رهایی بخشید. آن عذاب بارها و بارها و با اندک فاصله‌ای بر ایشان فرود آمد. یکی از هولناک‌ترین جلوه‌های آن عذاب، کشتن جمعیت مردان، اما نه زنان، بود تا از افزایش شمارشان جلوگیری شود.

That was indeed an awesome trial from your Lord.’“ (Verse 6) He reminds them first of God’s grace when he delivered them from the great torment inflicted on them by Pharaoh’s people. That torment was visited on them time after time, with little reprieve. One of the ghastlier features of that torment was the killing of the male but not the female population as a means of preventing them from increasing in number.

این کار با هدف تضمین ادامه ضعف و زیردستی آنان صورت گرفت. این که خداوند ایشان را از همه این امور نجات داد، کاری بزرگ و نشانه‌ای از فضل و رحمت او بود. باید با سپاس‌گزاری به یاد آورده شود.

This aimed to ensure their continued weakness and subjugation. The fact that God saved them from all this was a great act demonstrating His grace. It should be remembered with gratitude.

«و در آن کار، آزمایشی بزرگ از جانب پروردگارتان برای شما بود.» (آیه ۶) آزمایش آنان همان سختی‌ای بود که فرعون بر ایشان روا می‌داشت. این سختی وسیله‌ای برای سنجیدن صبر، پایداری، استقامت و عزم آنان بود. صبر تنها به تحمل رنج گفته نمی‌شود، بلکه صبر یعنی پایداری بی‌آنکه انسان متزلزل شود یا از نظر روحی شکست بخورد، همراه با تصمیمی استوار برای ایستادگی در برابر ستم تا رسیدن به آزادی. صبری که تنها به تحمل خواری بینجامد، شایستهٔ ستایش نیست. بنی‌اسرائیل نیز آزمایش رهایی از ستم را پشت سر گذاشتند تا سپاسگزاری‌شان برای نعمت و فضل خدا آزموده شود؛ سپاسگزاری‌ای که باید در پیروی از راه هدایت او نمود یابد.

“That was indeed an awesome trial from your Lord.” (Verse 6) Their trial consisted of the affliction visited on them by Pharaoh. It was a means to test their patience, resistance, perseverance and determination. Patience does not merely entail enduring hardship. It is rather endurance without being shaken or mentally defeated, coupled with the determination to stand up to tyranny until freedom is achieved. Endurance that only entails tolerating humiliation is not worthy of praise. The Israelites also experienced the trial of deliverance from tyranny, so as to test their gratitude for God’s grace, which should be reflected in following the path of His guidance.

موسیٰ اپنی یاددہانیوں کو جاری رکھتے ہیں، لیکن اب وہ سورت میں پیش کیے گئے منظر میں شامل نہیں رہتے۔ اس کے بجائے انبیاء کی پیروی کرنے والی امت اور جاہلیت کے معاشرے کے درمیان جاری شدید معرکے کی تصویر کھینچی جاتی ہے، ایسا معاشرہ جو رسولوں اور ان کے پیغامات دونوں کا انکار کرتا ہے۔ قرآن کے باریک اور پُراثر اسلوب کا یہ ایک قابلِ توجہ پہلو ہے، جو اس منظر کو زندہ کر دیتا ہے اور اسے ایک تاریخی روداد سے بدل کر ایسا فوری منظر بنا دیتا ہے جو ہماری آنکھوں کے سامنے ہو، جس میں ہم وہاں موجود لوگوں کی باتیں سن سکتے ہیں اور ان کے تمام افعال و ردِعمل کا مشاہدہ کر سکتے ہیں۔ اس وسیع منظر میں وقت اور مکان کی تمام حدیں ختم ہو جاتی ہیں۔

Moses continues with his reminders, but now he no longer features in the scene painted in the sūrah. Instead, a picture is drawn of the raging battle between the community that follows the Prophets and jāhiliyyah society which denies the messengers and their messages alike. This is a remarkable aspect of the refined style of the Qur’ān which brings the scene alive, transforming it from a historical one that someone is reporting to an immediate one that we see in front of our eyes, able to listen to the people in it as they talk, and notice all their actions and reactions. In this panoramic scene, all limitations of time and space are done away with.

آیا خبر کسانی که پیش از شما بودند به شما نرسیده است؟ قوم نوح و عاد و ثمود، و کسانی که پس از ایشان آمدند؟ جز خدا کسی آنان را نمی‌شناسد. پیامبرانشان با دلایل روشن به سوی ایشان آمدند، اما آنان دست‌های خود را بر دهان‌هایشان گذاشتند و گفتند: «ما به آنچه با آن فرستاده شده‌اید کافریم، و در شکی سخت نسبت به آنچه ما را به آن می‌خوانید هستیم.» (آیه ۹)

Have you not received accounts of what befell those who lived before you? The people of Noah, the `Ād, and Thamūd, and those who came after them? None knows them all but God. Their messengers came to them with clear evidence of the truth, but they put their hands to their mouths, and said: ‘We disbelieve in that with which you have been sent, and we are in grave doubt about that to which you call us.’ (Verse 9)

این یادآوری به دست موسی انجام می‌گیرد، اما با پشت سر گذاشتن صحنه، سوره روایت خود را از آنچه بر پیامبران و پیام‌های خدا در همه دوران‌های تاریخ گذشت ادامه می‌دهد، و از رویارویی آنان با جاهلیت در حالات و جامعه‌های گوناگونش، و سرنوشت کسانی که این پیام‌ها را انکار کردند. گویی موسی راوی‌ای است که با اشاره‌ای به رویدادهای اصلی تاریخی بزرگ آغاز می‌کند، سپس بازیگران آن را رها می‌کند تا خود آن تاریخ را به نمایش درآورند و هر آنچه می‌خواهند بگویند. این شیوه روایت داستان یا گزارش تاریخی در قرآن بسیار به کار رفته است. این شیوه به زنده کردن گزارش تاریخی کمک می‌کند. در اینجا فرستادگان بزرگوار خدا را می‌بینیم که پشت سر هم می‌آیند و با همه انسان‌هایی که تسلیم جاهلیت شده بودند رویارو می‌شوند. فاصله‌های میان نسل‌ها و جامعه‌ها از میان می‌رود، و حقیقت‌های بزرگ، بی‌آنکه به زمان یا مکانی خاص گره بخورند، برجسته می‌شوند.

به‌دست‌آوردنِ دلیلِ روشن، یعنی معجزه یا رویدادی فراطبیعی، پیامبران برای قوم خود روشن می‌کنند که این امری است که تنها به دست خدا تعیین می‌شود. پیامبران می‌کوشند مردم را بسیار روشن به تفاوتِ میان خدایی و هستیِ فانیِ خودشان آگاه کنند. آنان می‌خواهند مردم معنای واقعیِ یگانگیِ خدا را دریابند؛ خدایی که در ذات و صفات با هیچ‌یک از موجودات همانند نیست. نبودِ چنین روشنی، سرچشمهٔ آشفتگیِ بزرگی بود که باورهای بت‌پرستانه و اندیشه‌های کلیسایی را فراگرفت؛ اندیشه‌هایی که مسیحیت را با باورهای بت‌پرستانِ یونان، روم، مصر و هند درهم آمیخته بودند. نقطهٔ آغازین این آشفتگی که مسیحیت را در خود فرو برد، نسبت دادنِ قدرت‌های فراطبیعی به خودِ عیسی بود؛ امری که به آمیختگیِ بزرگی میان ذاتِ الهی و بندهٔ او، عیسی مسیح (علیه‌السلام)، انجامید.

As for producing clear proof, which means a miracle or some supernatural event, the messengers make it clear to their communities that this is something determined by God alone. The messengers try to make people realize very clearly the difference between Godhead and their own mortal beings. They want them to understand the true significance of the oneness of God who is unlike anyone else in nature and attributes. The lack of such clarity was the source of the great confusion into which pagan beliefs had sunk, as well as the church concepts which mixed Christianity with the pagan beliefs of Greece, Rome, Egypt and India. The starting point in this confusion into which Christianity had sunk was the attribution of supernatural powers to Jesus himself, leading to a great mix-up between the Divine Being and His servant, Jesus Christ (peace be upon him).

فرستادگان با صراحت جایگاه خود را روشن ساختند: «برای ما ممکن نیست که جز به اذن خدا برای شما دلیلی بیاوریم.» ما بر هیچ قدرتی جز قدرت او تکیه نمی‌کنیم:

The messengers made their position very clear: “It is not within our power to bring you any proof except by God’s leave.” We do not rely on any power other than His own:

«آنان که ایمان آورده‌اند، باید تنها بر خدا توکل کنند.» (آیه ۱۱) پیامبران این حقیقت را همیشگی و پایدار اعلام می‌کنند. مؤمن به هیچ کس جز خدا توکل نمی‌کند. او برای یاری و پشتیبانی به هیچ‌کس دیگری رو نمی‌کند و جز به او پناه نمی‌برد.

“It is in God that all believers must place their trust.” (Verse 11) The messengers announce this as a permanent truth. A believer does not place his trust in anyone other than God. He turns to no one else for help or support, and he seeks refuge with none other than Him.

پیامبران در برابر ستم و انکار، با روحیه‌ای برخاسته از ایمان روبه‌رو می‌شوند و در برابر سختی‌ها و آزارها پایدار می‌مانند. آنان پرسشی مطرح می‌کنند که در حقیقت بیانگر یک تأکید است: «و چرا ما بر خدا توکل نکنیم، در حالی که ما را به راه‌هایمان هدایت کرده است؟ پس ما هر آزاری را که به ما برسانید با صبر تحمل خواهیم کرد. و تنها بر خدا باید مؤمنان توکل کنند.» (آیه ۱۲)

ہمیں یہاں یہ بات سمجھنی چاہیے کہ قادرِ مطلق اُس وقت تک پیغمبروں اور ان کی قوموں کے درمیان فیصلہ کرنے کے لیے مداخلت نہیں کرتا جب تک خود پیغمبر اپنی قوم سے اپنی حتمی جدائی کا اعلان نہ کر دیں۔ اہلِ ایمان پر لازم ہے کہ وہ واضح کر دیں کہ خدا کی طرف سے نجات پانے کے بعد وہ کبھی اپنی قوم کے پرانے طریقوں کی طرف نہیں لوٹیں گے۔ انہیں اپنی الگ شناخت، اپنے الگ معاشرے اور اپنی الگ قیادت پر اصرار بھی کرنا ہوگا۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ معاشرہ دو حصوں میں تقسیم ہو جاتا ہے جو عقیدے، طرزِ زندگی، قیادت اور ڈھانچے میں ایک دوسرے سے مختلف ہوتے ہیں۔ یہی وہ وقت ہے جب خدا ان جابر حکمرانوں کو ہلاک کرنے کے لیے مداخلت کرتا ہے جو اہلِ ایمان پر ظلم کرتے ہیں۔ یہی وہ وقت ہے جب خدا اپنے پیغمبروں سے کیا ہوا وعدہ پورا کرتا ہے کہ انہیں فتح عطا کرے اور اہلِ ایمان کو زمین میں اقتدار دے۔ ایسی مداخلت کبھی نہیں ہوگی جب تک اہلِ ایمان غیر اسلامی معاشرے میں گھل مل کر رہیں اور اس کے اداروں کے اندر رہ کر کام کریں۔ انہیں پہلے اپنی الگ شناخت، اپنا جداگانہ ڈھانچہ اور اپنی قیادت قائم کرنی ہوگی۔

We must realize here that the Supreme Power does not intervene to settle the issue between the messengers and their communities until the messengers themselves declare their final split with their people. The believers must make it clear that they will never return to their people’s old ways after God has saved them. They must also insist on having their own separate identity, society and leadership. This means that the community is split into two which differ in faith, lifestyle, leadership and structure. This is when God intervenes to destroy the despots who persecute the believers. This is when God fulfils His promise to His messengers to grant them victory and establish the believers on earth. Such intervention will never happen while the believers are integrated in un-Islamic society, working from within its institutions. They must first have their own identity and their own separate structure and leadership.

«پروردگارشان به فرستادگانش وحی کرد: قطعاً ستمکاران را نابود خواهیم کرد.» (آیه ۱۳) در اینجا با یک بیان تأکیدی روبه‌رو هستیم. افزون بر این، با به‌کارگیری ساختار وارونه و ضمیر جمع در اشاره به خداوند، قدرت بیان را بیشتر کرده است. این آیه وعده‌ای است به نابودی ستمگرانی که مؤمنان را تهدید می‌کنند و با همین تهدیدها به خودشان، به حق، به فرستادگان خدا و به همه مردم ستم می‌کنند. «و قطعاً پس از نابودی آنان، شما را در این سرزمین ساکن خواهیم کرد.» (آیه ۱۴)

“Their Lord revealed this to His messengers: Most certainly shall We destroy the wrongdoers.” (Verse 13) Here we have an emphatic statement. Furthermore, it adds power through its use of inversion and the plural pronoun in reference to God. It asserts a promise to destroy the tyrants who threaten the believers and, by their threats, do wrong to themselves, the truth, God’s messengers and all people. “And most certainly shall We cause you to dwell in the land long after they are gone.” (Verse 14)

این کار، طرفداری و جانبداری نیست، بلکه کار یک قانون طبیعی عادلانه است که خداوند آن را به جریان انداخته است.

تعلیقِ مناسب دربارهٔ سرنوشت ستمگران و بدبختیِ آن‌ها، بخشی از صحنه‌ای است که وضعیت کافران را به تصویر می‌کشد، با تأکیدش بر قدرتِ خدا، قدرتی که می‌تواند به آسانی همهٔ آنان را از میان بردارد و آفرینشی تازه به جای آنان قرار دهد. این تصویر پس از آخرین رویارویی‌ای می‌آید که در این زندگی رخ می‌دهد.

The fitting comment on the destiny of tyrants and the misery they are made to suffer is part of a scene painting the situation of the unbelievers, with its assertion of God’s power, a power which can easily do away with them all and replace them with a new creation. This picture follows the last confrontation that takes place in this life.

پرده‌ها در اینجا کشیده می‌شوند، پیش از آنکه دوباره باز شوند تا آنچه را که در زندگی آخرت بر هر دو طرف می‌گذرد نشان دهند.

The curtains are drawn here before they open again to show what happens to both sides in the life to come.

«اعمال کسانی که به پروردگارشان کافر شدند، همچون خاکستری است که در روزی طوفانی، باد شدیداً آن را پراکنده می‌کند. از آنچه به دست آورده‌اند، هیچ بهره‌ای نمی‌توانند ببرند. این [کفر] در حقیقت گمراهی بسیار دوری است.» (آیه ۱۸) تصویر خاکستری که در روزی طوفانی پراکنده می‌شود، به این اندیشه که کارهای کافران به هیچ خواهد رسید، جنبش و حرکت می‌بخشد. مردم نمی‌توانند هیچ بخشی از کارهایشان را نگه دارند یا از آنها بهره‌مند شوند. این تصویر، اثری بسیار ژرف‌تر از هر بیانی با همین معنا در قالب مفاهیم عقلی و نظری از نابودی کامل پدید می‌آورد.

“The works of those who disbelieve in their Lord are like ashes which the wind blows about fiercely on a stormy day. They cannot achieve any benefit from all that they might have earned. This [disbelief] is indeed going very far astray.” (Verse 18) The image of ashes being blown about on a stormy day adds action to the concept that the unbelievers’ works will come to nothing. People cannot hold on to any part of their actions, or make use of them. This image gives a far more profound effect than any expression of the same meaning of total loss in intellectual terms.

این صحنه حقیقتی بنیادین دربارهٔ آنچه کافران انجام می‌دهند را بیان می‌کند. کارهایی که هیچ پایه‌ای در ایمان ندارند و تحت کنترل آن پیوندی نیستند که هر عمل را به انگیزه‌اش و آن انگیزه را به خدا مرتبط می‌سازد، سست و بی‌پیوند باقی می‌مانند و هستی استواری ندارند. آن‌ها همچون خاکستر یا ذرات پراکنده در باد هستند. ارزش برتر نه از خود عمل، بلکه از انگیزهٔ پشت آن ناشی می‌شود. عمل حرکتی مکانیکی است، اما انگیزه‌اش است که انسان را از ماشین متمایز می‌سازد.

This scene expresses a basic truth about what the unbelievers do. Actions that have no basis in faith, and are not controlled by that bond relating every action to its motive, and relating that motive to God remain loose, lacking a solid entity. They are like ashes or flying particles. It is not the action itself that carries paramount value, but rather the motivation behind it. Action is a mechanical movement, but its motive is what differentiates man from machine.

در این مرحله از سوره، سطح بالاتری از سبک بی‌همتای قرآن را مشاهده می‌کنیم؛ توانایی آن در تصویرسازی، بیان و هماهنگی میان صحنه‌ها و اندیشه‌ها. اندکی پیش، دیدیم که ستمگران سرکش به سرانجام ناگوار خود می‌رسند، و تصویر دوزخ در پشت سرشان سایه‌افکن است، در حالی که در همین دنیا بزرگ‌ترین ناکامی خود را تجربه می‌کنند. اکنون آنان را در روز قیامت می‌بینیم. این صحنه هم شگفت‌انگیز است و هم پرقدرت، سرشار از حرکت، واکنش و گفتگو میان ناتوانان و توانمندان، و میان هر دو گروه و شیطان.

At this point in the sūrah we note an even higher level of the inimitable style of the Qur’ān, and its power of imagery, expression and harmony between scenes and ideas. A short while ago we saw obstinate tyrants coming to grief, with an image of hell looming large behind them as they are made to suffer their greatest disappointment in this life. Now we see them on the Day of Judgement. It is at once an extraordinary and powerful scene, full of movement, reaction and dialogue between the weak and the powerful, and between both and Satan.

و همه‌ی آنان در پیشگاه خدا ظاهر می‌شوند؛ آن‌گاه ناتوانان به کسانی که تکبر ورزیدند می‌گویند: «ما پیروان شما بودیم؛ آیا می‌توانید چیزی از عذاب خدا را از ما دور کنید؟» [و آنان] پاسخ می‌دهند: «اگر خدا ما را هدایت کرده بود، ما هم شما را هدایت می‌کردیم. اکنون برای ما یکسان است که بی‌تابی کنیم یا با صبر تحمل نماییم. اکنون برای ما هیچ راه گریزی نیست.» و چون همه‌چیز فیصله یابد، شیطان می‌گوید: «خدا به شما وعده‌ی حق داد. من هم به شما وعده دادم، اما خلف وعده کردم. و من هیچ تسلطی بر شما نداشتم، جز آن‌که شما را فراخواندم و شما اجابتم کردید. پس مرا سرزنش نکنید، بلکه خودتان را سرزنش کنید. نه من می‌توانم به فریادرسی شما پاسخ دهم و نه شما می‌توانید به فریادرسی من پاسخ دهید. من پیش‌تر شریک قرار دادنِ شما مرا برای خدا انکار کردم.» همانا برای ستمکاران عذابی دردناک آماده است. اما کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند، به باغ‌هایی درآورده می‌شوند که جوی‌ها از زیر آن‌ها روان است؛ در آن جاودانه خواهند ماند، به اذن پروردگارشان. درودشان در آنجا «سلام» است. (آیات ۲۱-۲۳)

They will all appear before God, and then the weak will say to those who acted with arrogance: ‘We were your followers: can you relieve us of something of God’s punishment?’ [And the others] will reply: Had God given us guidance, we would have guided you. It is now all one for us whether we grieve impatiently or endure with patience. There is no escape for us now.’ And when everything will have been decided, Satan will say: ‘God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them. Yet I had no power at all over you, except that I called you and you responded to me. Hence, do not now blame me, but blame yourselves. It is not for me to respond to your cries, nor for you to respond to mine. I have already disclaimed your associating me with God.’ Indeed, for all wrongdoers there is grievous suffering in store. Those who believe and do righteous deeds will be admitted to gardens through which running waters flow, wherein they will abide, by their Lord’s leave. Their greeting shall be: Peace. (Verses 21-23)

امور فیصل ہو چکے ہیں، اور اب نہ کسی بحث کی گنجائش ہے نہ کسی اختلاف کی۔

Matters have been settled and there can be no room for discussion or argument.

همه کسانی که در آخرت جایگاه خود را دیده‌اند. اما در این مرحله با تصویری شگفت‌انگیز روبه‌رو می‌شویم: شیطان، همان کسی که هر کاری از دستش برمی‌آمد تا مردم را از حق منحرف کند و به گمراهی و باطل بکشاند، است که ضعفا و ستمگران را سرزنش می‌کند. سخنان او برای آنان شاید بدتر از عذابی باشد که به زودی با آن روبه‌رو خواهند شد: «و چون کار [به پایان] رسد، شیطان گوید: "خداوند به شما وعده‌ی راستین داد، و من [هم] به شما وعده دادم، اما خلف وعده کردم.

Everyone has been shown their place in the life to come. But at this point we see a remarkable portrait: it is Satan, the one who did everything in his power to divert people away from the truth and turn them towards error and falsehood, who reproaches both the weak and the tyrants. His words may sound to them worse than the torture they will soon face: “And when everything will have been decided, Satan will say: ‘God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them.

«و مرا بر شما هیچ تسلطی نبود، جز اینکه شما را فراخواندم و شما مرا اجابت کردید. پس مرا سرزنش نکنید، بلکه خودتان را سرزنش کنید. نه من می‌توانم به فریادهای شما پاسخ دهم، و نه شما می‌توانید به فریاد من پاسخ دهید. من پیش از این، شریک قرار دادن شما برای خداوند را انکار کردم.» همانا برای ستمکاران عذابی دردناک آماده است.

Yet I had no power at all over you, except that I called you and you responded to me. Hence, do not now blame me, but blame yourselves. It is not for me to respond to your cries, nor for you to respond to mine. I have already disclaimed your associating me with God.’ Indeed, for all wrongdoers there is grievous suffering in store.” (Verse 22)

چه صحنهٔ شگفت‌انگیزی است. شیطان واقعاً شیطانی است! شخصیت او در اینجا با رنگ‌های آشکارترش نمایان می‌شود، همان‌گونه که حقیقت کسانی را که ناتوان یا قدرتمند بودند دیده‌ایم. شیطانی که همواره وسوسه‌گر بود و هر گونه فریبی را پیش می‌کشید و مردم را از ندای حق دور می‌ساخت، اکنون به پیروانش پشت می‌کند. اکنون که کار یکسره شده، آنان هیچ حمله‌ای متقابل نمی‌توانند کرد؛ حتی نمی‌توانند به او پاسخ دهند. این خود اوست که پس از روشن شدن کار می‌گوید: «خداوند به شما وعدهٔ حق داد. من هم به شما وعده دادم، اما به آن وفا نکردم.» (آیهٔ ۲۲) سپس با سرزنش بیشتر ادامه می‌دهد و آنان را ملامت می‌کند که به او پاسخ دادند، در حالی که او هیچ قدرتی بر ایشان نداشت. این خود آنان بودند که خویشتن را به او سپردند و دشمنی دیرینهٔ میان خود و شیطان را فراموش کردند. آنان باطل او را پذیرفتند و پیام حقی را که خداوند برایشان فرستاده بود رها کردند.

What an amazing scene. Satan is truly devilish! His personality appears here in its most striking colours, just as we have seen the true character of the weak and the powerful. Satan who was the constant whisperer, presenting every type of temptation, turning people away from the voice of truth is now stabbing his followers in the back. Now that matters have been settled, they cannot make any counter attack. They cannot even reply to him. It is he who says now, after the issues have been decided: “God has made you a true promise. I, too, made promises to you, but I did not keep them.” (Verse 22) He goes on to rub it in, reproaching them for responding to him when he had no power over them. It is they who gave themselves up to him, forgetting all the old enmity between themselves and Satan. They embraced his falsehood and abandoned the message of truth God had sent them.

در حالی که ماهیت این داستان در هر عصری یکسان است، مؤمنانی که از پیامبران خدا پیروی می‌کنند، در این دنیا رودررو با جاهلیتِ ستمگر یا «جاهلیت» قرار می‌گیرند: «و آنان از خدا یاری و پیروزی [برای حق] خواستند. و هر زورگوی سرسخت و دشمنِ حق نابود خواهد شد. پشت سر او جهنم است که در آن از آبی چرکین نوشانده می‌شود، جرعه‌جرعه آن را می‌نوشد، و به سختی می‌تواند آن را فرو برد.

While the nature of the story is the same in every age, the believers who follow God’s messengers stand in this world face to face against tyrannical ignorance, or jāhiliyyah: “And they prayed for God’s help and victory [for the truth]. And every powerful, obstinate enemy of the truth shall come to grief. Behind him stretches hell where he shall be made to drink putrefied water, gulping it little by little, and yet hardly able to swallow it.

در هر سو مرگ بر او چیره می‌شود، اما او نمی‌میرد. و در پیش او عذابی سخت‌تر نیز هست. (آیات ۱۵-۱۷)

Death will beset him from every side, yet he shall not die. More severe suffering still awaits him.” (Verses 15-17)

این سوره در حالی که این زندگی دنیا را به تصویر می‌کشد، صحنه‌ای از آخرت را ترسیم می‌کند که در آن گفتگویی غیرمعمول میان ستمگران متکبر، پیروان ناتوان‌شان و شیطان جریان می‌یابد. همچنین سرنوشت‌های بسیار متفاوت انسان‌های نیکوکار و بدکار را بیان می‌کند و سپس مثالی از سخنان خوب و بد ارائه می‌دهد. این امر، جریان قانونی را نشان می‌دهد که خداوند در طبیعت برای نیک و بد در زندگی قرار داده است. همچنین به عنوان سخن پایانی درباره این داستان به کار می‌رود: «آیا ندیدی که خداوند چگونه کلمه‌ی طیبه را به درختی پاکیزه مثل می‌زند؟ ریشه‌اش استوار و شاخه‌هایش به آسمان برافراشته است. میوه‌اش هر زمان به اذن پروردگارش می‌دهد. خداوند این‌گونه برای مردم مثل‌ها می‌زند تا اندیشه کنند. و کلمه‌ی خبیثه همچون درخت ناپاکی است که از روی زمین برکنده شده و هیچ قراری ندارد. خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند، در این دنیا و در آخرت، با سخن استوار ثابت می‌دارد؛ اما ستمکاران را گمراه می‌سازد. خداوند هر چه بخواهد انجام می‌دهد.» [ابراهیم: ۲۴-۲۷]

While this takes place in this life, a scene of the hereafter is portrayed whereby an unusual conversation ensues between arrogant tyrants, their powerless followers and Satan. The sūrah also portrays the widely different destinies of good and evil people before providing an analogy of what good and bad words are like. This portrays the working of the law God has set in nature concerning good and evil in life. It also serves as a final comment on the story: “Do you not see how God compares a good word to a good tree? Its roots are firm and its branches reach to the sky. It yields its fruits at all times by its Lord’s leave. Thus does God set parables for people so that they may reflect. And an evil word is like a corrupt tree, torn up onto the face of the earth. It cannot have a stable position. God will strengthen the believers through the true, unshakeable word in both this life and the life to come; but the wrongdoers God lets go astray. God does whatever He wills.” (Verses 24-27)

ما باید اینجا مکث کنیم تا به حقایق اصلی تاریخ پیامبرانِ خدا و رویارویی آنان با جاهلیت بیندیشیم. ما پیش‌تر در شرح خود به این موارد اشاره‌ای کوتاه داشته‌ایم، اما اکنون شایسته‌ی بحث و بررسی بیشتری هستند.

We need to pause here in order to reflect on the main facts in the history of God’s messengers and their encounter with jāhiliyyah. We have already made brief references to these in our commentary, but they now merit further discussion.

اولین حقیقت بنیادینی که خداوند، با حکمت مطلق و دانش بی‌نقص خود، به ما می‌گوید این است که از آغاز تاریخ بشر، کاروان ایمان در حرکت بوده است. این کاروان بی‌وقفه ادامه یافته و پیشاپیش آن پیامبران خدا قرار داشته‌اند که همان حقیقت را اعلام کرده و همان روش را دنبال کرده‌اند. آنان به یگانگی خدا، پروردگار جهانیان، دعوت کرده‌اند. هیچ‌یک از ایشان هرگز برای خدا شریکی قائل نشد. هیچ‌یک به غیر خدا تکیه نکرد، از غیر او یاری نخواست و به غیر او متوسل نشد.

The first basic fact which God, in His absolute wisdom and faultless knowledge, tells us is that there has been a procession of faith ever since the beginning of human history. This procession has continued uninterrupted, led by God’s messengers who have advocated the same truth and followed the same method. They have advocated the oneness of God, the Lord of the universe. None of them has ever associated any partners with God. None relied on, or sought support from, or appealed to, anyone other than God.

این بدان معناست که ایمان به خدای یگانه به تدریج و از راه تکامل پدید نیامده است؛ از باور به چندخدایی، سپس به ثنویت و آنگاه به مفهوم خدای واحد نرسیده است، آن‌گونه که پژوهشگران ادیان تطبیقی ادعا می‌کنند. این ادعا که انسان ابتدا به پرستش توتم‌ها، ارواح و ستارگان روی آورد و سپس به پرستش یک خدای واحد رسید، نادرست است. همچنین درست نیست که چنین پیشرفتی با پیشرفت دانش و تجربه بشری، یا با رشد قدرت سیاسی در جامعه انسانی موازی باشد. همه این ادعاها نادرست است.

This means that faith in the One God has not come about progressively or developed from a belief in a multiplicity of deities, to dualism and then the concept of a single God, as claimed by scholars of Comparative Religion. This claim saying that man started with the worship of totems, spirits and stars before progressing to the worship of a single deity is false. Nor is it true to claim that such progress parallels the progress of human knowledge and experience, or the development of political power in human society. All such claims are false.

ایمان به خدا، تنها معبودی که شایسته پرستش است، از آغاز تاریخ توسط پیامبران خدا تبلیغ شده است. حقیقت بنیادین یگانگی خدا در تمام پیام‌های الهی به شکل کامل آن تثبیت شده بود. هیچ‌یک از این پیام‌ها یا ادیان الهی هیچ تغییری در این حقیقت یا تعدیلی در آن ایجاد نکردند. این چیزی است که خدا، که دانشش همه چیز را در بر دارد، به ما می‌فرماید.

یک رشتهٔ طولانی از پیامبران خداوند، از همان روز نخست، مردم را فراخواندند تا به یک پیام واحد ایمان آورند که همان ایمان را در بر دارد. در مقابل، جاهلیت این فراخوان به ایمان را با همان نوع رد و انکار روبه‌رو ساخت. قرآن این رویارویی را، بی‌توجه به عناصر زمان و مکان، به تصویر می‌کشد تا این حقیقت را نشان دهد که مقاومت در برابر ایمان الهی در طول تاریخ تغییر نکرده است. این خود بسیار قابل توجه است. جاهلیت در طول تاریخ یکسان است. این مرحله‌ای خاص از تاریخ بشر نیست. بلکه حالتی ذهنی است که باورى و ساختار اجتماعى مبتنى بر آن را پدید می‌آورد.

A long procession of God’s messengers called on humanity, right from the very first day, to believe in a single message embodying the same faith. Jāhiliyyah, on the other hand, confronted this call to faith with the same type of rejection. The Qur’ān portrays this confrontation, disregarding the elements of time and place, in order to show the fact that the resistance to the divine faith has not changed throughout history. This in itself is very noteworthy. Jāhiliyyah is the same throughout history. It is not a particular stage of human history. It is a state of mind giving rise to a belief and a social structure based on it.

حالتِ جاهلیت که به زبان عربی «جاهلیّه» نامیده می‌شود، بر پایهٔ تسلیم یک گروه از مردم در برابر گروهی دیگر است؛ بر پایهٔ نسبت دادن صفات الوهیت به غیر خدا، یا قائل شدن ربوبیت برای هر کس جز خدا. چه مردم به شرک معتقد باشند و چه به یکتاپرستی‌ای که به تعدد پروردگاران قائل است، در حالت جاهلیت فرو می‌روند، یعنی آنچه در اصطلاح اسلامی به «جاهلیّه» توصیف می‌شود، با همهٔ ویژگی‌های فرعی آن.

The state of ignorance, or jāhiliyyah, is based on the submission of one group of people to another, giving the qualities of Godhead to someone other than God, or assigning lordship to anyone other than God. Whether people believe in polytheism or in a monotheism that acknowledges a multiplicity of lords, they sink into a state of ignorance, or what is described in Islamic terminology as jāhiliyyah, with all its secondary characteristics.

پیامی که فرستادگانِ خدا می‌آوردند، در اصل بر یگانگیِ خدا و طرد همهٔ معبودهای باطل استوار بود. تسلیم در برابر خدا باید خالص و کامل باشد. او تنها پروردگار است و فرمانروایی و هر گونه اقتدار از آنِ اوست. از این رو این پیام با بنیادِ اندیشگیِ جامعهٔ جاهلیت در تعارضی مستقیم است و تهدیدی آشکار برای آن به شمار می‌رود. این امر به‌ویژه هنگامی بیشتر می‌شود که این پیام گروهی جدا پدید می‌آورد که اعضای خود را از درون همان جامعه برمی‌گزیند و به آنان باورهای نو، رهبری نو و وفاداری‌های نو می‌بخشد. این شیوهٔ عمل، شیوه‌ای عادی و ضروری است که دین الهی ناگزیر آن را دنبال می‌کند.

The message preached by God’s messengers is essentially based on God’s oneness and the rejection of all false lords. Submission to God must be pure and complete. He is the only Lord, and to Him belongs sovereignty and all authority. Hence it is in direct conflict with the conceptual foundation of jāhiliyyah society, constituting a direct threat to it. This is especially so when the message begins to form a separate grouping that draws its members from within that society, giving them new beliefs and a new leadership and loyalties. This is a normal and essential line of action which divine religion inevitably follows.

یادداشتی کوتاه درباره سبک این بخش باید افزود. در این نقطه است که با سبک شگفت‌انگیز زیبای قرآن روبه‌رو می‌شویم که گام‌های ایمان را در برابر جاهلیتِ گمراه، در طول تاریخ بشر، به نمایش می‌گذارد. این زیبایی حقیقت است: ساده، طبیعی، روشن، مطمئن، آرامش‌بخش، استوار و ژرف: «فرستادگانشان گفتند: آیا درباره خداوند، آفریننده آسمان‌ها و زمین، شکی هست؟ او شما را فرا می‌خواند تا گناهانتان را بیامرزد و تا مدتی معین به شما مهلت دهد. گفتند: شما جز بشری مانند ما نیستید. می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیدند بازدارید. پس دلیلی روشن برای ما بیاورید. فرستادگانشان پاسخ دادند: ما نیز جز بشری مانند شما نیستیم، اما خداوند بر هر کس از بندگانش که بخواهد نعمت خود را ارزانی می‌دارد. آوردن هیچ دلیلی برای شما در توان ما نیست مگر به اذن خداوند. و مؤمنان باید تنها بر خداوند توکل کنند. و چرا ما بر خداوند توکل نکنیم، در حالی که او ما را به راههایمان رهنمون شده است؟»

A brief note on the style employed in this passage should be added. It is at this juncture that we find the breathtakingly beautiful style of the Qur’ān demonstrating the procession of faith as it confronts erring jāhiliyyah throughout human history. It is the beauty of the truth: simple, natural, clear, confident, reassured, strong and profound: “Said the messengers sent to them: ‘Can there be any doubt about God, the Originator of the heavens and the earth? He calls you, so that He may forgive you your sins and grant you respite for an appointed term.’ They replied: ‘You are but mortals like ourselves. You want to turn us away from what our forefathers used to worship. Bring us, then, a clear proof’ Their messengers replied: ‘We are indeed but mortals like yourselves. But God bestows His grace on whomever He wills of His servants. It is not within our power to bring you any proof except by God’s leave. It is in God that all believers must place their trust. And why should we not place our trust in God, when He has guided us on our paths?

بنابراین ما با صبر، هر آزاری را که از سوی شما بر ما برسد تحمل خواهیم کرد. و تمامی مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.»

Hence we will bear with patience all your persecution. In God let all the faithful place their trust.’“ (Verses 10-12)

اینجا همه‌ی پیامبرانِ خدا را می‌بینیم که در یک کاروان واحد گام برمی‌دارند و با جاهلیّتی روبه‌رو می‌شوند که در ماهیّت یکسان است. این حقیقتِ اساسی با وجود تغییر شرایط همچنان برقرار است. زیبایی سبکِ قرآنی در بهترین حالت خود آنجاست که حقیقتِ پیامی را توصیف می‌کند که پیامبران موعظه کرده‌اند، و آن را با حقیقتِ نهفته در پسِ هستیِ جهان پیوند می‌دهد: «فرستادگانشان گفتند: آیا دربارهٔ خدا که پدیدآورندهٔ آسمان‌ها و زمین است، شکّی هست؟» (آیهٔ ۱۰) «و چرا بر خدا توکّل نکنیم، در حالی‌که ما را به راه‌هایمان هدایت کرده است؟» (آیهٔ ۱۲) «آیا ندیده‌ای که خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است؟ اگر بخواهد، شما را می‌برد و آفرینشی تازه پدید می‌آورد. و این برای خدا دشوار نیست.» (آیات ۱۹-۲۰)

Here we see all God’s messengers marching in a single procession, confronting jāhiliyyah which is one in nature. This essential fact remains true despite the changing circumstances. The beauty of the Qur’ānic style is at its best where it describes the truth embodied in the message preached by the prophets as related to the truth behind the existence of the universe: “Said the messengers sent to them: Can there be any doubt about God, the Originator of the heavens and earth?” (Verse 10) “And why should we not place our trust in God, when He has guided us on our paths?” (Verse 12) “Do you not see that God has created the heavens and the earth in accordance with the truth. If He so wills, He can do away with you and bring into being a new creation. This is no difficult thing for God.” (Verses 19-20)