پس از روشن شدن این حقیقت در آغاز، سوره ادامه می‌دهد که اهل کتاب پیشین به‌ویژه، نه بر اثر نادانی از جانب خودشان، و نه به سبب ابهام یا پیچیدگی در دینشان، دچار اختلاف و تفرقه دینی نشدند. بلکه پراکندگی آنان پس از آن رخ داد که دانش حقیقی و نشانه‌های روشن از راه فرستادگان خدا به آنان رسید: «و کسانی که کتاب به آنان داده شده بود، پس از آنکه دلیل روشن برایشان آمد، پراکنده نشدند.» (آیه ۴)
Having made this fact clear at the outset, the sūrah goes on to state that the people of earlier revelations in particular did not experience religious conflict and division as a result of ignorance, on their part, or confusion or complication on the part of their religion. Instead, their divisions occurred after true knowledge and clear signs were delivered to them through God’s messengers: “Nor did the people given revelations in the past break up their unity until after such clear evidence of the truth had been given to them.” (Verse 4)
نخستین تفرقه میان یهودیان رخ داد که پیش از ظهور پیامبر عیسی به فرقه‌ها و دسته‌ها تقسیم شدند. با آنکه پیامبرشان موسی بود و تورات کتابشان، آنان به پنج فرقهٔ اصلی تفرقه یافتند، یعنی صدوقیان، فریسیان، آسیائیان، افراطیان و سامریان. هر یک ویژگی‌ها و راه‌ورسم خاص خود را داشت. سپس، با آنکه عیسی آخرین پیامبری بود که به سوی بنی‌اسرائیل فرستاده شد، میان یهودیان و مسیحیان نیز تفرقه پدید آمد. او آمده بود تا تورات را تأیید و تصدیق کند. با این حال، نزاع میان یهودیان و مسیحیان به سطحی از دشمنی و کینهٔ خشونت‌بار رسید. تاریخ از کشتارهای هولناکی که میان این دو طرف روی داد خبر می‌دهد.
The first division occurred among the Jews who split into sects and groups before the advent of the Prophet Jesus. Although their prophet was Moses and the Torah was their book, they divided into five main sects, namely, the Sadducees, the Pharisees, the Asians, the Extremists and the Samaritans. Each had their own characteristics and their own ways. Later on a division between the Jews and Christians took place in spite of the fact that Jesus was the last prophet sent to the Children of Israel. He came to endorse the Torah and confirm it. Nevertheless, the quarrel between the Jews and Christians reached a high level of violent enmity and hatred. History tells us about the horrifying massacres that took place between the two parties.
تنفر و کینهٔ متقابل میان مسیحیان و یهودیان، که به آنان اجازه نمی‌داد هیچ فرصتی را برای تسویهٔ حساب‌های کهنه از دست بدهند، در اواخر قرن ششم به اوج خود رسید. در سال ۶۱۰ میلادی، یهودیان انطاکیه علیه مسیحیان شوریدند و امپراتور فوکاس، ژنرال معروفش بونوسوس را برای سرکوب این قیام فرستاد. او با چنان شوقی به کار پرداخت که تمام جمعیت یهودی نابود شد. هزاران یهودی با شمشیر کشته شدند، و صدها تن دیگر یا غرق شدند، یا زنده‌زنده سوزانده شدند، یا به حیوانات وحشی خوراک داده شدند.39
The mutual jealousy and hatred between Christians and Jews, which did not permit them to forego any opportunity of settling an old score, was brought to its climax towards the close of the sixth century. In 610 A.D. the Jews of Antioch rebelled against the Christians, and the Emperor Phocas sent his famous general, Bonosus, to put down the uprising. It was he who set about his business with such enthusiasm that the whole of the Jewish population was wiped out. Thousands of Jews perished by the sword, while hundreds more were either drowned, burnt alive or thrown to the wild beasts.39
Such atrocities were repeated again and again between the Jews and Christians. المقریزی در کتاب خود «الخطط» می‌گوید: «در زمان امپراتور بیزانسی فوکاس، خسرو، شاه ایران، ارتش‌های خود را به سوریه و مصر فرستاد. آنان کلیساهای اورشلیم، فلسطین و سایر سرزمین‌های سوریه را ویران کردند. همه مسیحیان را نابود کردند و آنان را تا مصر تعقیب کردند، جایی که عده زیادی از ایشان را سر بریدند و تعداد غیرقابل تصوری را به اسارت گرفتند. یهودیان در جنگ با مسیحیان و ویران کردن کلیساهایشان به ایشان کمک کردند. آنان از هر سو به یاری ایرانیان شتافتند و از طبریه، کوه جلیل، روستای ناصره و شهر صور و تمام اطراف اورشلیم آمدند. آنان انواع ستم‌ها را بر مسیحیان روا داشتند، کشتارهای هولناک ترتیب دادند، دو کلیسای مسیحی در اورشلیم را ویران کردند، مکان‌های ایشان را سوزاندند، قطعه‌ای از ستون صلیب را ربودند و پاتریارک اورشلیم و شمار بسیاری از یارانش را اسیر کردند...»
المقریزی سپس فتح ایرانیان بر مصر را شرح می‌دهد؛ آنگاه می‌نویسد: «در آن زمان، یهودیان شهر صور شوریدند و از میان خود فرستادگانی به دیگر شهرها و روستاها فرستادند و همگی توافق کردند که برای مسیحیان دام بگذارند و آنان را بکشند. میان یهودیان و مسیحیان جنگی درگرفت که شمار یهودیان در آن حدود بیست هزار نفر بود. ایشان کلیساهای مسیحی اطراف صور را ویران کردند. اما مسیحیان آنان را محاصره کردند و نیروهای بسیار بیشتری گرد آوردند، پس یهودیان شکستی هولناک خوردند و شمار زیادی از ایشان کشته شدند. در آن زمان هراکلیوس در قسطنطنیه به قدرت رسید. او با دام گذاشتن برای شاه ایران، ایرانیان را شکست داد و شاه سرانجام او را ترک کرد و رفت. سپس هراکلیوس از قسطنطنیه حرکت کرد تا اقتدار خود را بر سوریه و مصر بازگرداند و آنچه را ایرانیان ویران کرده بودند، نوسازی کند. یهودیان طبریه و دیگر نقاط به استقبال او رفتند.» آنها هدایای گرانبها به او تقدیم کردند و از او التماس کردند که امنیتشان را تضمین کند و در این باره سوگند یاد کند. او درخواستشان را پذیرفت. او سپس به سوی بیت‌المقدس رفت و جمعیت مسیحی شهر، در حالی که انجیل‌ها، صلیب‌ها و بخور و شمع‌های روشن را بالا گرفته بودند، از او استقبال کردند. او از دیدن ویرانی شهر و کلیساهایش بسیار ناخشنود شد. او اندوه خود را به مسیحیان محلی ابراز کرد و آنان نیز او را از شورش یهودیان و همراهی‌شان با ایرانیان، کشتار مسیحیان و ویران شدن کلیساهایشان آگاه ساختند.
Such atrocities were repeated again and again between the Jews and Christians. Al-Maqrīzī says in his book Al-Khiţaţ, “During the reign of the Byzantine Emperor Phocas, Chosroes, the Shah of Persia, dispatched his armies to Syria and Egypt. They destroyed the churches of Jerusalem, Palestine and the rest of the Syrian land. They wiped out all the Christians and pursued them to Egypt, where they slaughtered them in large numbers and enslaved an unimaginable number. The Jews helped them in fighting the Christians and destroying their churches. They poured from all directions to help the Persians and came from Tiberia, the Mount of Galilee, Nazareth village and the City of Tyre and all around Jerusalem. They committed all sorts of atrocities against the Christians, organized ghastly massacres, destroyed two Christian churches in Jerusalem, burnt their places, stole a piece of the pillar of the Cross and captured the Patriarch of Jerusalem and a great many of his friends and companions...” Al-Maqrīzī goes on to relate the Persian conquest of Egypt; then he writes: “At that time, the Jews in the City of Tyre rebelled and sent messengers from among themselves to other cities and towns and all agreed to lay a trap for the Christians and kill them. A war broke out between the Jews and Christians in which the number of the Jews was around 20,000. They destroyed the Christian churches around Tyre. But the Christians surrounded them and raised much greater numbers, so the Jews suffered a ghastly defeat and a great number were killed. At the time Heraclius ascended to power in Constantinople. He defeated the Persians by setting a trap for the Shah, who left him eventually and went away. Then he marched from Constantinople to re-establish his authority over Syria and Egypt and to renew what the Persians had destroyed. The Jews from Tiberia and other places went out to meet him. They presented him with precious gifts and begged him to guarantee their security and to take an oath to this effect. He granted their request. He went on to Jerusalem where he was received by the Christian population holding up their Bibles, crosses, and incense, and burning candles. He was very much displeased at seeing the city and its churches destroyed. He expressed his sorrow to the local Christians who told him about the uprising by the Jews and their siding with the Persians, the massacre of the Christians and the destruction of their churches.
انہوں نے ہرقل کو یہودیوں پر حملہ کرنے کا مشورہ دیا، مگر اس نے اعتراض کیا کہ وہ پہلے ہی ان کی امان کی ضمانت دے چکا ہے اور اس پر قسم کھا چکا ہے۔ ان کے راہبوں، کاردینالوں اور پادریوں نے یہ فیصلہ دیا کہ یہودیوں کا قتل جائز ہے، کیونکہ انہوں نے ہرقل سے یہ امان حاصل کرنے کے لیے چال چلی تھی، جبکہ وہ اس بات سے بے خبر تھا کہ انہوں نے کیا کیا ہے۔ پادریوں نے یہ عہد بھی کیا کہ ہرقل کی قسم کا کفارہ وہ خود، اور تمام عیسائی، ہر سال ایک خاص جمعے کا روزہ رکھ کر ادا کریں گے، اور یہ سلسلہ ہمیشہ جاری رہے گا۔ چنانچہ وہ ان کی دلیل کی طرف مائل ہو گیا اور یہودیوں سے ایسا وحشیانہ انتقام لیا کہ بازنطینی صوبوں شام اور مصر میں صرف وہی لوگ جان بچا سکے جو بھاگ سکتے تھے یا چھپ سکتے تھے۔
They told Heraclius to level a blow to the Jews but he protested that he had already guaranteed their security and had taken an oath to that effect. Their monks, cardinals and priests gave their judgement that the killing of the Jews was justifiable on the grounds that they had played a trick in order to win that assurance from him before he knew what they had done. The clergy also pledged to atone for Heraclius’ oath by committing themselves and all Christians to fast a certain Friday every year for the rest of time. Thus he leaned to their argument and wreaked such a savage vengeance upon the Jews that in the Byzantine provinces of Syria and Egypt those alone could save themselves who could take to flight or go into hiding.
این گزارش‌ها تصوری از میزان بی‌رحمی‌ای که هر دو طرف به آن رسیده بودند به ما می‌دهد؛ اینکه هر دو طرف برای ضربه زدن به دشمن خود در کمین هر فرصتی بودند و در این راه هیچ قاعده‌ای را رعایت نمی‌کردند.40
These reports give us an idea about the degree of savagery the two parties had reached, their watching for every chance to strike their enemy and heeding no rules in the process.40
سپس میان خود مسیحیان نیز اختلاف و چندستگی پدید آمد، با آنکه کتابشان یکی و پیامبرشان یکی بود. ابتدا در امور اعتقادی به جان هم افتادند؛ سپس به گروه‌های متخاصم و در حال جنگ با یکدیگر تقسیم شدند. اختلافشان درباره ماهیت عیسی و اینکه آیا او طبیعتی الهی داشت یا انسانی، درباره ماهیت مریم، مادر او، و همچنین درباره ماهیت تثلیث بود که به گمان ایشان خدا را تشکیل می‌دهد. قرآن دو یا سه تا از سخنان ایشان را درباره این مسائل نقل میکند: «کسانی که گفتند: خدا همان مسیح پسر مریم است، قطعاً کافر شدند.» (مائده: ۷۲) و:
Then divisions and differences broke out among the Christians themselves in spite of the fact that their book is one and their messenger is one. They were divided first in matters of faith; then they split up into hostile and warring factions. Their differences concerned the nature of Jesus and whether he had a divine or human nature, the nature of Mary, his mother, and also the nature of the Trinity which they claim constitutes God. The Qur’ān relates two or three of their sayings on these issues: “Unbelievers indeed are those who say: ‘God is the Christ, son of Mary.” (5: 72) And:
«یقیناً کافرند کسانی که میگویند: خدا سومین از سه‌گانه است.» (۵: ۷۳) و «خدا خواهد گفت: ای عیسی پسر مریم! آیا تو به مردم گفتی که مرا و مادرم را به‌جای خدا، معبودهایی بگیرید؟ [عیسی] پاسخ می‌دهد: منزهی تو! مرا نرسد که چیزی را بگویم که حقِّ گفتنش را ندارم.» (۵: ۱۱۶)
“Unbelievers indeed are those who say: ‘God is the third of a trinity.” (5: 73) And, “God will say: Jesus, son of Mary! Did you say to people, ‘Worship me and my mother as deities beside God?’ [Jesus] answered: ‘Limitless are You in Your glory! I could never have claimed what I have no right to [say] “(5: 116)
سخت‌ترین اختلاف‌های مذهبی آن بود که میان دولت بیزانس و مسیحیان سوریه و مسیحیان مصر درگرفت؛ یا به تعبیری دقیق‌تر، میان ملکائیان و یعقوبیان. اصلِ نزاع بر سرِ ترکیبِ ادعایی طبیعتِ الهی و انسانی در عیسی بود. مسیحیانِ ملکائیِ سوریه معتقد بودند که او هم الهی است و هم انسانی، در حالی که یعقوبیانِ مصر بر این پافشاری می‌کردند که او واقعاً الهی است و بخش انسانیِ طبیعتش در الوهیت مستحیل شده، همان‌گونه که قطره‌ای سرکه در دریا هویت خود را از دست می‌دهد. این نزاع در قرن‌های ششم و هفتم چنان شدت یافت که گویی جنگی بی‌پایان میان دو دین رقیب بود، یا مجادله‌ای میان یهودیان و مسیحیان. هر یک از دو گروه به دیگری می‌گفت که موضعش بی‌پایه است.
The most violent of doctrinal divisions was that which erupted between the Byzantine State and the Christians of Syria and the Christians of Egypt, or, in a more accurate definition, the Melkites and the Monophysites. The main dispute centred around the alleged combination of the divine and human natures in Jesus. The Melkite Christians of Syria held that he was both divine and human, while the Monophysites of Egypt insisted upon his being truly divine, the human part of his nature having lost itself in the divine as a drop of vinegar loses its identity in an ocean. The dispute between the two parties became so strong during the sixth and seventh centuries that it looked as if it were a ceaseless war between two rival religions, or a dispute between Jews and Christians. Each faction saying to the other that its stand was without foundation.
امپراتور هرقل (۶۱۰-۶۴۱) پس از پیروزی‌اش بر ایرانیان در سال ۶۳۸ کوشید مذاهب متخاصم در قلمرو خود را آشتی دهد و با سازش، آنها را متحد سازد.
Emperor Heraclius (610-641) tried after his victory over the Persians in 638 to reconcile the contending creeds in his state and to unite them by compromise.
این سازش به صورت منع کلی از ورود به هرگونه بحث درباره ماهیت عیسی مسیح، مسیح موعود، و اینکه آیا او دارای یک طبیعت بود یا دو طبیعت، درآمد. اما همه ملزم به پذیرش آموزه «انرژی واحد» در مسیح بودند. ۴۱ توافق بر این امر در آغاز سال ۶۳۱ حاصل شد و بدین ترتیب، کیش مونوتلیت به عنوان کیش رسمی دولت و همه کسانی از جمعیت آن که به کلیسای مسیحی تعلق داشتند، اعلام گردید.
This compromise took the shape of a general ban on indulging in any argument on the nature of Jesus Christ, the Messiah, and whether he had a single or dual nature. But everyone had to accept the doctrine of a single energy in Christ. 41 Agreement on this was established at the beginning of 631, and thus the Menothelian creed was declared the official creed of the state and all those of its populations who belonged to the Christian Church.
هرقل مصمم بود که آیین جدید را برتری کامل بخشد و برای این منظور از هر وسیله‌ای بهره گرفت. اما قبطیان اقتدار او را انکار کردند و رد کامل این بدعت و انحراف را اعلام نمودند. آنان موضع مخالف گرفتند و همه چیز خود را برای آیین کهن فدا کردند. امپراتور بار دیگر کوشید همه مذاهب را متحد سازد و اختلافات را برطرف کند. او خرسند بود که مردم بپذیرند برای مسیح یک اراده واحد وجود دارد.۴۲ اما درباره مسئلهٔ دیگر، یعنی تحقق آن اراده از راه عمل، او اساساً از موضع‌گیری در آن خودداری کرد. همچنین همهٔ گروه‌ها را از مشغول شدن به مجادله و مناظره دربارهٔ این مسائل منع کرد. او همهٔ این مطالب را در پیامی رسمی گنجاند که به همهٔ بخش‌های جهان شرقی ابلاغ کرد. اما این پیام نتوانست طوفان را فرو نشاند. در عوض، امپراتور در مصر به مدت ده سال سرکوب خشونت‌باری را اعمال کرد که هر انسانی را به لرزه درمی‌آورد. مردم با وحشیگری شکنجه می‌شدند و سپس غرق می‌گشتند. مشعل‌های بزرگی روشن می‌شد و بر زندانیان بدبخت نشانه گرفته می‌شد تا جایی که چربی از دو سوی بدن‌شان به کف زمین سرازیر می‌شد. زندانیان را در کیسه‌هایی می‌کردند که سپس از شن پر می‌شد و به دریا انداخته می‌شدند.43
Heraclius was determined to give the new creed overall supremacy, and he utilized all means to this end. But the Copts disputed his authority and declared their total rejection of this innovation and deviation. They took the opposing stand and sacrificed their all for the old faith. The Emperor tried once again to unite all the creeds and settle the differences. He was content that people should accept that there is a single will for Christ.42 As for the other issue, namely, the realization of that will by action, he deferred taking a stand on it altogether. He also banned all parties from indulging in arguments and debates on these issues. He included all this in an official message which he delivered to all parts of the Eastern world. But the message failed to end the storm. Instead, brutal persecution of a sort that would send a shiver through any mortal, was administered by the Emperor in Egypt for ten years. Men were savagely tortured before being drowned. Huge torches were lit and directed onto the miserable prisoners until the fat ran from both sides of their bodies to the floor. Prisoners were put in sacks which were then filled with sand and thrown into the sea.43
تمام این اختلافات میان اهل کتاب پس از آن رخ داد که «دلیل روشن» حق به آنان داده شده بود۔ (آیه ۴) آنان از دانش و حجت کم نداشتند، بلکه هواهای نفسانی کورکورانه ایشان را به انحراف کشاند۔
All these disputes among the people of earlier revelations took place after “clear evidence of the truth had been given to them.” (Verse 4) They were not lacking in knowledge and proof, but they were blindly driven by their desires into deviation.