هرگز پیامبری را به هیچ شهری نفرستادیم، مگر آنکه مردمش را با سختی‌ها و تنگناها آزمودیم، تا با فروتنی زاری کنند. سپس سختی را به خوشی بدل کردیم، تا آنجا که فزونی یافتند و گفتند: «سختی و خوشی به نیاکان ما نیز رسیده است.» آنگاه ناگهان، در حالی که بی‌خبر بودند، آنان را فرو گرفتیم. و اگر مردم آن شهرها ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند، هر آینه برکاتی از آسمان و زمین بر ایشان می‌گشودیم. اما تکذیب کردند، پس ما آنان را به سبب آنچه می‌کردند، مؤاخذه نمودیم. (آیات ۹۴ تا ۹۶)
Never have We sent a prophet to any city without trying its people with tribulations and hardship that they may supplicate with humility. We then replaced the affliction with good fortune till they throve and said, `Hardship and good fortune befell our forefathers as well.’” We then smote them, all of a sudden, while they were totally unaware. Yet had the people of those cities believed and been God-fearing, We would indeed have opened up for them blessings out of heaven and earth. But they disbelieved, so We smote them on account of what they had been doing. (Verses 94-96)
در اینجا هیچ واقعهٔ خاصی بیان نشده، بلکه جنبهٔ مهمی از قانون طبیعی‌ای که خدا برقرار کرده برجسته می‌شود. به ما گفته می‌شود که سرنوشت چگونه تعیین می‌گردد. بدین ترتیب درمی‌یابیم که قانونی وجود دارد که امور را در الگویی معین قرار میدهد، رویدادها را تعیین میکند و تاریخ بشر بر زمین را شکل میدهد. همچنین درمی‌یابیم که خود پیام الهی، هرچند اهمیت بسیار دارد، می‌تواند یکی از ابزارهای اجرای قانون اساسی الهی به شمار آید، قانونی که دامنه‌ای بسیار گسترده‌تر از خود پیام دارد.
We are not told here of any particular incident, but an important aspect of the natural law God has set in operation is highlighted. We are told how fate is determined. We thus learn that there is a law which sets matters into a particular pattern, dictating events, and shaping human history on earth. We learn that the divine message itself, important as it is, can be regarded as one of the means of implementing the divine constitution, which is far greater in scope than the message.
امور خودبه‌خود اتفاق نمی‌افتند. انسان تنها نیست، آن‌گونه که ملحدان متأخر ادعا می‌کنند. هر آنچه در جهان هستی رخ میدهد بخشی از یک طرح دقیق و پیچیده است و هدفی معین دارد که در پی تحقق غایتی نهایی است. قانون طبیعت به‌وسیلهٔ اراده‌ای کاملاً آزاد طراحی شده که ساختار جهان را شکل داده است. و بر اساس همان قانون، که با اراده‌ی آزاد خداوند به کار می‌افتد، آن اقوامی که سرگذشتشان در این سوره بازگو شده است به سرنوشت خود دچار شدند.
Matters do not simply happen by themselves. Man does not stand alone, as alleged by later day atheists. Whatever takes place in the universe is part of an elaborate scheme, and has a definite purpose, serving an ultimate aim. The law of nature is devised by an absolutely free will which has shaped the constitution. It was in accordance with that law, operated by God’s free will, that those communities, whose history was related in this sūrah, met their fate.
بر اساس مفهوم اسلامی، اراده و عمل انسان عواملی بسیار مهم در تعیین مسیر تاریخ او و چگونگی تفسیر آن به شمار می‌روند.
According to the Islamic concept, man’s will and action are factors of great importance in determining the direction of his history and how it is to be interpreted.
اما اراده و عمل انسان را باید در چارچوب اراده آزاد و قدرت مطلق خداوند دید. در این چارچوب، اراده و عمل انسان با کل جهان هستی در تعامل مستقیم قرار می‌گیرد. این بدان معناست که عوامل و شرایط بسیاری وجود دارند که تأثیری عمیق بر تاریخ بشر دارند و به آن گستره و ژرفای بیشتری می‌بخشند. وقتی این را درک کنیم، هر تلاشی برای تبیین تاریخ بشر صرفاً بر حسب عوامل اقتصادی، زیستی یا جغرافیایی، بسیار محدود و حقیر خواهد بود.
But man’s will and action must be seen within the context of God’s free will and absolute power. Within this context, man’s will and action come into direct interaction with the entire universe. This means that there are many factors and situations which have a strong bearing on human history giving it greater scope and depth. When we understand this, then, any attempt to explain human history in purely economic, biological or geographical terms is far too narrow and petty.
«هرگز پیامبری را به هیچ شهری نفرستادیم مگر اینکه مردمش را به سختی‌ها و مصیبت‌ها آزمودیم، تا با فروتنی زاری کنند.» (آیه ۹۴) خدا منزه است از اینکه بندگانش را با عذاب جسمی بیازارد یا آنان را به رنجی که بر جان یا مالشان اثر می‌گذارد دچار سازد، آن هم برای بازی بیهوده. چنین آزمون‌هایی هرگز از سر کینه یا خواستن انتقام نیست، چنان‌که افسانه‌های مشرکانه می‌پندارند. خدا کسانی را که پیام او را انکار می‌کنند، با گرفتاری‌ها و سختی‌ها می‌آزماید. طبع چنین آزمونی آن است که دل‌های آدمیان را بیدار میکند و فروغ نیکی را دوباره برمی‌افروزد و انسان‌های ناتوان را به سوی خدای متعال، آفریدگار خویش، فرامی‌خواند تا با فروتنی از او بخواهند که ببخشایدشان و رحمتش را بر آنان ارزانی دارد. آنان با این زاری فروتنانه، تسلیم بودن خود را در برابر او اعلام می‌کنند و این، غایت نهایی وجود انسان است.
“Never have We sent a prophet to any city without trying its people with tribulations and hardship that they may supplicate with humility.” (Verse 94) Far be it from God to punish His servants physically or cause them to go through adversity that affects their persons or their property for idle play. Such trials could never be motivated by hatred or the desire for revenge, as pagan legends make out. God tries with tribulations and adversity those who deny His message. By nature, such a trial reawakens human hearts and rekindles the light of goodness encouraging weak human beings to turn to God Almighty, their Creator, humbly appealing to Him to grant them forgiveness and bestow His mercy on them. By such humble supplication they declare their submission to Him, which is the ultimate aim of human existence.
خداوند نیازی ندارد که انسانها با فروتنی به درگاه او دعا کنند و تسلیم بودن خود را اعلام نمایند: «جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند. از ایشان هیچ روزی نمی‌خواهم و نمی‌خواهم که مرا خوراک دهند. همانا خداوند خود روزیدهندهٔ همه است، صاحب نیروی استوار و پاینده است.» (۵۱: ۵۶-۵۸)
God does not need that human beings should supplicate humbly to Him and declare their submission: “I have not created the jinn and human beings to any end other than that they may worship Me. No sustenance do I ever demand of them, nor do I demand that they feed Me. Truly, God Himself is the provider of all sustenance, the Lord of all might, the eternal.” (51: 56-58)
همان‌گونه که در حدیث قدسی، یعنی حدیثی که خداوند در آن سخن گفته، به‌روشنی بیان شده است: اگر همه انسانها و جنیان به اندازه پرهیزگارترین و فرمانبردارترین فردی که تاکنون زیسته است، نسبت به خداوند پرهیزگار و فرمانبردار باشند، این امر هیچ افزایشی در فرمانروایی خداوند پدید نمی‌آورد. برعکس، اگر همه انسانها و جنیان به اندازه تبهکارترین فردی که تاکنون زیسته است، تبهکار باشند، این امر نیز هیچ کاستی‌ای در فرمانروایی خداوند ایجاد نمی‌کند. اما نیایش و تسلیم شدن مردم در برابر خداوند، سودی بزرگ برای خودشان دارد. این امر زندگی آنان را بر مسیر درست قرار میدهد. هنگامی که انسانها اعلام می‌کنند که تنها در برابر خداوند تسلیم‌اند، در واقع خود را از تسلیم شدن در برابر هر کس دیگری آزاد می‌سازند، به‌ویژه در برابر شیطان که سخت می‌کوشد آنان را گمراه کند، چنان که پیش‌تر در همین سوره یاد شد. همچنین خود را از بند هوس‌های خویش رها می‌کنند. زنجیرهای بردگی در برابر دیگران را می‌گسلند و چنان شرم می‌کنند که از راهنمایی شیطان پیروی کنند یا با هیچ کنش و هدفی خشم خداوند را برانگیزند، به‌ویژه وقتی درمی‌یابند که برای برطرف کردن هر رنجی که ممکن است متحمل شوند، از او یاری می‌جویند. این امر به آنان کمک میکند تا بر راه راست بمانند.
As clearly stated in a sacred, or qudsī ĥadīth, if all human beings and jinn were as pious and obedient to God as the most pious and obedient person that ever lived, that would not increase God’s kingdom in any way. Conversely, if all human beings and jinn were as wicked as the most wicked person that ever lived, that would not decrease God’s kingdom in any way. But people’s supplication and submission to God is of great benefit to them. It sets their lives on the right course. When human beings declare that they submit to God alone, they actually free themselves from submission to anyone else, particularly to Satan who tries hard to lead them astray, as mentioned earlier in this sūrah. They also free themselves from the yoke of their desires. They break the shackles of subjugation to other people and feel too ashamed to follow Satan’s guidance or to incur God’s displeasure through any action or purpose, particularly when they realize that they seek His help to remove any affliction they may suffer. This helps them follow the right course.
به همین دلیل است که مشیت خداوند چنان است که هر امتی را که هدایت او را، که از طریق پیامبران و فرستادگانش ارائه شده، رد کند، با سختی‌های جسمی و از دست دادن اموالش می‌آزماید. چنین دردی ممکن است عناصر نیکی را در سرشت آنان بگشاید و وجدانشان را بیدار کند. بدین ترتیب، ممکن است به سوی خدا بازگردند، رحمت او را بجویند و از او بخواهند که رنج‌شان را با آرامش و اطمینان خاطر جایگزین کند.
It is because of this that God’s will is such that He tries any community who rejects His guidance, provided through His prophets and messengers, causing them to experience physical adversity and loss of property. Such pain may open up the elements of goodness in their nature and awaken their consciences. Thus, they may turn to God, seeking His mercy and appealing to Him to replace their affliction with comfort and reassurance.
اما سپس ممکن است خداوند نوع آزمایش را تغییر دهد: «سپس بدی را به خوشی تبدیل کردیم.» (آیه ۹۵) بدین ترتیب هر جنبه‌ای از سختی با جنبه‌ای از آسایش و شادی جایگزین می‌شود. مردم پس از آنکه تنگدستی، رنج، افسردگی، بیماری، نازایی، کمی جمعیت و ترس را تجربه کرده‌اند، به فراوانی، آسودگی، نعمت‌ها، تندرستی، باروری، قدرت عددی و امنیت دست می‌یابند. اما تغییر بخت و اقبال چیزی جز آزمایشی تازه نیست.
But then God may decide to change the type of trial: “We then replaced the affliction with good fortune.” (Verse 95) Thus, every aspect of difficulty is replaced by an aspect of comfort and happiness. People begin to enjoy affluence, ease, blessings, good health, fertility, numerical strength and security after they had experienced poverty, hardship, depression, poor health, sterility, numerical weakness and fear. But the change of fortunes is no more than a new trial.
آزمونی که مردم را به سختی می‌اندازد ممکن است با صبر و پایداری روبه‌رو شود، زیرا سختی می‌تواند عناصر مقاومت مصممانه را تیزتر کند. ممکن است کسانی را که در باطن نیکو هستند به یاد خدا بیندازد، به طوری که با دعای خالصانه به سوی او روی آورند، دعایی که به آنان امید، آرامش و وعدۀ چیزهای بهتر در آینده میدهد. آزمونی که با ثروت و رفاه همراه است، تنها از عهدۀ عدۀ کمی برمی‌آید، زیرا رفاه مردم را از یاد می‌برد و ثروت آنان را به خودبسندگی می‌کشاند. از این رو، خود را به هر نوع لذتی مشغول می‌کنند و در پی هر گونه کامجویی‌اند. چنین آزمونی را تنها شمار بسیار اندکی از مردم با موفقیت پشت سر می‌گذارند.
A test exposing people to hardship may be met with perseverance, because hardship may sharpen the elements of determined resistance. It may remind those who are good at heart of God, so they turn to Him with earnest supplication which gives them hope, reassurance and a promise of better things to come. A trial with affluence is withstood by only a few, because affluence makes people forget and riches cause them to feel self-sufficient. Hence, they indulge themselves seeking every type of pleasure. Such a test is passed only by a very small number of people.
«سپس ما آن سختی را به خوشی و آسایش تبدیل کردیم تا آنان فزونی یافتند و گفتند: سختی و خوشی به پدرانمان نیز رسیده است:» (آیه ۹۵)
این سخن نشان میدهد که آنان افزایش جمعیت یافته و زندگی آسوده‌ای داشتند و هر لذتی را می‌چشیدند، تا جایی که دیگر از انجام هر آنچه می‌خواستند تردید نمی‌کردند و از هیچ کاری شرمی به خود راه نمی‌دادند. واژه عربی‌ای که در اینجا به «فزونی یافتند» ترجمه شده، همچنین بیانگر حالتی ذهنی است که نسبتاً بی‌پروا و حتی نزدیک به بی‌مبالاتی است. این حالت همه چیز را آسان می‌انگارد و بر اساس هوای نفس عمل میکند. این نگرش در میان مردم مرفه که مدت درازی از ثروت برخوردارند بسیار رایج است، چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی. این نگرش نشانه کندی حساسیت و بی‌خیالی است. آنان با بی‌پروایی خرج می‌کنند و خوش می‌گذرانند و کمتر به حقوق دیگران توجه دارند. هیچ گناه کبیره یا جنایت هولناکی آنان را نگران نمی‌کند. برای آنان مهم نیست که خشم خدا را برانگیزند یا مورد انتقاد مردم قرار گیرند. آنان در آزمون‌هایی که دیگران به آن‌ها دچار شده‌اند نمی‌اندیشند.
“We then replaced the affliction with good fortune till they throve and said, Hardship and good fortune befell our forefathers as well:” (Verse 95) This statement indicates that they had increased in numbers and enjoyed an easy life, tasting every pleasure, to the extent that they no longer hesitated to do anything they desired, nor did they feel embarrassed by any action. The Arabic term which is translated here as “they throve” also connotes a certain attitude of mind which is rather careless, even bordering on recklessness. It views everything as easy, and acts on impulse. This attitude is very common among affluent people who enjoy riches for a long period, whether at the individual or community level. It is an attitude that suggests a blunted sensitivity and a care-free attitude. They spend and enjoy themselves with recklessness and they care little for the rights of others. No cardinal sin or ghastly crime seems to worry them. They do not care if they incur God’s wrath or people’s criticism. They do not reflect on the trials to which other people have been exposed.
آنان گمان می‌کنند که زندگی صرفاً ادامه می‌یابد، بی‌هدف و بدون غایتی معین.
They think that life just goes on, without a purpose or a definite goal.
«و آنان [چنین] گفتند: "پدران ما نیز رنج و خوشی را تجربه کردند."» (آیه ۹۵) آنان این را چنان می‌نگرند که گویی نوبت چرخه‌ای تکراری است. آنان نوبت خود را در سختی داشته‌اند و اکنون نوبت خوشبختی‌شان فرا رسیده است. همه‌ی این‌ها بی‌آنکه پیامد ویژه‌ای داشته باشد، خود به خود اتفاق می‌افتد. در این لحظه، که کاملاً غافل‌اند و خود را در انواع تجاوزها غرق کرده‌اند، سرنوشتشان مطابق قانون خداوند رقم خورده است: «سپس ناگهان، در حالی که کاملاً بی‌خبر بودند، آنان را فرو گرفتیم.» (آیه ۹۵) آنان چنان گمراه شده بودند که دیگر از هیچ کاری که انجام می‌دادند شرمی نداشتند. ترس از خدا اصلاً به ذهنشان خطور نمی‌کند.
“They throve and said, ‘Hardship and good fortune befell our forefathers as well.’” (Verse 95) They look at it as if it is the turn of a repeated cycle. They have had their turn in adversity and now they are due for some good fortune. This all just happens without any particular consequence. At this moment, when they are totally heedless, indulging themselves in all sorts of transgression, their fate is sealed in accordance with God’s law: “We then smote them, all of a sudden, while they were totally unaware.” (Verse 95) They had gone so far astray that they no longer felt ashamed of anything they did. To fear God does not occur to them at all.
بدین ترتیب، ما می‌بینیم که قانونِ خدا چگونه عمل میکند و خواستِ او را به انجام می‌رساند. تاریخِ بشر به خواستِ انسان و کنشِ انسان پیش می‌رود، در چارچوبِ خواستِ خدا و قوانینی که او به کار انداخته است. قرآن این حقیقت را بر انسانها آشکار میکند و به آنان هشدار میدهد که هنگامی که در معرضِ آزمونِ سختی یا آزمونِ رفاه قرار می‌گیرند، باید خود را ثابت کنند. قرآن در ایشان هوشیاری‌ای برمی‌انگیزد که احساسِ ترس از پیامدِ آنچه در این زندگی انجام می‌دهند را به ایشان بازمی‌گرداند؛ ترسی که شایسته‌ی اعمالشان است. کسانی که پاسخ نمی‌دهند و در راه‌های گمراهانه‌ی خود ادامه می‌دهند، تنها به خودشان ستم می‌کنند، زیرا خود را در معرضِ عذابِ خدا قرار می‌دهند که قطعاً آنان را فرا خواهد گرفت. هیچ‌کس مورد ظلم واقع نخواهد شد.
Thus we see how God’s law operates, fulfilling His will. Human history thus moves by human will and human action, within the context of God’s will and the laws He has set in operation. The Qur’ān reveals this fact to human beings and warns them that they must prove themselves when they are subjected to a trial of adversity or a test of affluence. It kindles in them a state of alertness which brings back to them a sense of fearing the outcome which befits what they do in this life. Those who do not respond, and continue in their erring ways wrong only themselves because they expose themselves to God’s punishment which is certain to engulf them. No one will suffer any injustice.