این بخش طولانی که بیست‌ویک آیه را دربر می‌گیرد، با وجود گستردگی‌اش، یک واحد واحد است که به یک موضوع می‌پردازد؛ همان موضوع اصلی که در سراسر این سوره جریان دارد. همان‌گونه که پیش‌تر توضیح داده شد، این سوره آن موضوع را بر پایه‌ای استوار بنا می‌نهد که با تبیینی جامع از ماهیت الوهیت، بندگی خداوند و پیوندهای میان آن دو تقویت شده است.

Here begins a very long passage which stretches across twenty-one verses but which constitutes a single unit, tackling one subject, which is indeed the main theme running throughout the whole sūrah. As has already been explained, the sūrah establishes this theme on a solid foundation, strengthened by a comprehensive explanation of the nature of Godhead, servitude to God and the links between them.

اما رویکردی که اینجا اتخاذ شده، با آنچه پیش‌تر در این سوره با آن مواجه شدیم، متفاوت است. اینجا داستانی می‌بینیم که با تفسیرها دنبال می‌شود، همراه با تعدادی عناصر الهام‌بخش. یک عنصری که اینجا به کار رفته و شایستهٔ ذکر ویژه است، صحنه‌ای مفصل است که مرگ‌های نزدیک ما را به تصویر می‌کشد.

The approach adopted here, however, is different from the one we encountered earlier in the sūrah. Here, we find a story followed by comments, coupled with a number of inspiring elements. One element used here that deserves particular mention is an elaborate scene depicting our approaching deaths.

این متنِ طولانی تصویری زنده از کاروانِ طولانیِ مؤمنان ارائه می‌دهد؛ کاروانی که از حضرت نوح آغاز می‌شود و در طول قرن‌ها تا زمان پیامبر محمد ﷺ (صلوات خدا بر هر دو) ادامه می‌یابد. پیش از نشان دادنِ این کاروان، ماهیتِ الوهیت به‌گونه‌ای که یک بندهٔ صالحِ خدا، حضرت ابراهیم (علیه‌السلام)، آن را به‌طور فطری درمی‌یابد، ترسیم شده است. صحنه‌ای باشکوه از فطرتِ بی‌آلایشِ انسان را می‌بینیم که در جستجوی پروردگارِ حقیقی است، پروردگاری که حضورش را آشکارا احساس می‌کند، هرچند در ظاهر با تحریف‌ها و برداشت‌های نادرست روبه‌رو می‌شود. این فطرت به جستجوی خود ادامه می‌دهد تا آنکه تصوری درست و صحیح شکل می‌گیرد که با تصویر حقیقی‌ای که در ژرفای وجودش از پروردگار واقعی‌اش دارد، مطابقت دارد. از درون، برای این تصور دلیلی قوی دارد که از آنچه در ظاهر آشکار است، استوارتر است. این موضوع در استدلالی که ابراهیم برای ردِ نظریه‌های قومش ارائه می‌کند، بیان شده است؛ پس از آنکه به او اطمینان داده شد که این تصور جدیدش همان تصور حق است.

This long passage provides a vivid picture of the long procession of the faithful, beginning with the Prophet Noah and travelling down the ages until the time of the Prophet Muĥammad (peace be upon them both). Before this procession is shown, the nature of Godhead is outlined as instinctively perceived by a saintly servant of God, the Prophet Abraham (peace be upon him). We have a splendid scene of unperverted human nature seeking the true Lord, whose presence it clearly senses, although at the surface it comes face to face with distortions and misconceptions. It continues its search until it can formulate a proper and correct concept that corresponds to the true image it has deep down of its true Lord. From within it, it has strong proof of that concept which is more firmly founded than what is superficially apparent. This is outlined in the argument Abraham advances to refute his people’s theories, after he has been reassured that his new concept is the true one.

ابراهیم به پدرش آزر گفت: «آیا بتها را به‌عنوان خدایان می‌گیری؟ می‌بینم که تو و قومت آشکارا در گمراهی هستید.» و اینگونه بود که ما به ابراهیم بینش فرمانروایی توانای خود بر آسمان‌ها و زمین را دادیم، تا از اهل یقین گردد. چون شب تاریکی خود را بر او افکند، ستاره‌ای دید و گفت:

Thus Abraham said to his father Azar: “Do you take idols for gods? I see that you and your people have obviously gone astray.” Thus did we give Abraham an insight into [God’s] mighty dominion over the heavens and the earth; so that he may become a firm believer. When the night drew its shadow over him, he saw a star; and he exclaimed:

«این پروردگار من است!» اما هنگامی که غروب کرد، گفت: «من غروب‌کنندگان را دوست ندارم.» سپس چون ماه را دید که برمی‌آید، گفت: «این پروردگار من است!» اما هنگامی که غروب کرد، گفت:

“This is my Lord!” But when it set, he said: “I do not love things that set.” Then when he beheld the rising moon, he said: “This is my Lord!” But when it set, he said:

«اگر پروردگارم مرا هدایت نکند، قطعاً از گمراهان خواهم بود.» پس چون خورشید را دید که طلوع می‌کند گفت: «این پروردگار من است! این بزرگ‌تر است!» و چون آن نیز غروب کرد گفت: «ای قوم من، من از آنچه شما شریک خدا قرار می‌دهید بیزارم. من روی خود را با اخلاصی تمام به سوی آن کسی کردم که آسمان‌ها و زمین را آفرید، و من از مشرکان نیستم.» (آیات ۷۴ تا ۷۹)

‘If my Lord does not guide me, I will most certainly be one of those who go astray.” Then when he beheld the sun rising, he said: “This is my Lord! This is the greatest of all!” But when it also set, he said: “My people, I disown all that you associate with God. I have turned my face with pure and complete devotion to Him who brought the heavens and the earth into being. I am not one of those who associate partners with God.” (Verses 74-9)

این صحنه‌ای شگفت‌انگیز است که سوره آن را برای تصویر کردنِ آغازینِ مخالفتِ فطرتِ سالم با همه تصوّرات نادانانهٔ بت‌پرستی به کار می‌گیرد. برای فطرتِ ناتحریف‌شده، بت‌پرستی چیزی جز خرافه‌ای بی‌پایه و کاملاً ناپذیرفتنی نیست. فطرت این پندار را بی‌درنگ رد می‌کند و با تلاشی پرشور، به جستجوی پروردگار حقیقی‌اش آغاز می‌کند.

This is a splendid scene which the sūrah uses to portray healthy human nature initially rejecting all ignorant concepts of idolatry. To undistorted nature, idolatry is no more than an unfounded and totally unacceptable superstition. Rejecting it without hesitation, human nature begins to seek its true Lord with vigorous activity.

اس میں پروردگار کے بارے میں ایک فطری احساس موجود ہوتا ہے، اگرچہ اُس کے بارے میں کوئی واضح و مرتب تصور نہیں ہوتا۔ اسی لیے وہ ہر اُس چیز کی طرف متوجہ ہوتا ہے جو خدا کے ظہور کے طور پر سامنے آئے۔ جلد ہی وہ دریافت کر لیتا ہے کہ ایسی کوئی چیز حقیقی پروردگار نہیں ہو سکتی۔ وہ اُس حقیقت اور اُس کی ذات و صفات کے اُس تصور کے مطابق نہیں ہوتی جو انسانی فطرت میں گہرائی سے رکھا گیا ہے۔

هنگامی که ابراهیم نشان داد که حاضر نیست فطرت خود را تباه کند یا بینش خویش را تیره سازد، و اینکه مصمم است باطل را رد کند و از حق پیروی نماید، خداوند بعضی از جلوه‌های ملکوت آسمان‌ها و زمین را به او نشان داد.

When Abraham demonstrated that he was not prepared to pervert his nature or becloud his vision, and that he was determined to reject falsehood and follow the truth, God showed him some aspects of the kingdom of the heavens and the earth.

او را با برخی از رازهای هستی آشنا ساخت تا بتواند در برخی از نشانه‌های بزرگ حقیقتی که جهان پیرامون ما سرشار از آن است تأمل کند. بدین‌ترتیب، او می‌توانست میان فطرت پاکش و نشانه‌های ایمان و هدایت درست، پیوند درستی برقرار کند. این امر سپس او را قادر می‌ساخت تا از مرحله‌ی رد باطل به مرحله‌ی شناخت آگاهانه‌ی خداوند، پروردگار حقیقی، گام بگذارد.

He let him into some of the secrets of the universe, so that he could reflect on some of the great signs of the truth with which the world around us abounds. Thus, he would be able to make the correct linkage between his pure nature and the pointers to the right faith and guidance. This would then enable him to move from the stage of rejecting falsehood to the stage of conscious recognition of God, the true Lord.

این همان مسیر درستی است که سرشت انسانی باید دنبال کند. این مسیر باید آگاهی‌ای را نشان دهد که از اندیشه‌های نادرست متأثر نشده است، و ذهنی باز که در کار شگفت‌انگیز قدرت خدا می‌اندیشد. چنین تفکری بی‌شک از درس‌هایی که خدا در جهان آفریده است بهره می‌برد و در نتیجه، هدایت شایسته‌ای از جانب خدا دریافت خواهد کرد.

This is indeed the proper line to be followed by human nature. It should demonstrate a consciousness unaffected by false ideas and an open mind which studies the miraculous working of God’s power. Such contemplation is certain to benefit by the lessons of what God has created in the universe and receive proper guidance from God as a result.

بیایید این سفر بسیار جالب با فطرت پاک ابراهیم را دنبال کنیم. هرچند این سفر ساده و راحت به نظر می‌رسد، اما بی‌شک سفری دشوار و طاقت‌فرساست که از نقطهٔ ایمان غریزی آغاز می‌شود و به پذیرش آگاهانهٔ ایمان می‌انجامد. این همان نوع ایمانی است که عمل را آغاز می‌کند، وظیفه‌ای را که باید انجام شود و قانونی را که باید اجرا گردد، مشخص می‌سازد. خداوند انسان‌ها را رها نمی‌کند و از آنان نمی‌خواهد که تنها با عقل خود به چنین درجه‌ای از ایمان برسند. او آن را برایشان آشکار می‌سازد، روشن و مشخص در پیام‌هایی که پیامبرانش را با آن می‌فرستد. بدین‌ترتیب، او پیام را، و نه فطرت یا عقل انسان را، مبنای مسئولیت‌پذیری آنان و تعیین‌کنندهٔ سرنوشتشان قرار می‌دهد. در این میان، دانش کامل او از سرشت انسان با عدالت و فضل او هم‌راستا عمل می‌کند.

Let us follow this very interesting journey with Abraham’s pure nature. Easy and comfortable as it may appear, it is certainly a tough and demanding journey starting from the point of instinctive belief and ending with a conscious acceptance of faith. It is the sort of faith that initiates action, defining a task to fulfil and a law to implement. God does not abandon human beings or require them to achieve that degree of faith using their reason alone. He shows it to them, clearly outlined in the messages with which He sends His messengers. Thus, He makes the message, not human nature or intellect, the basis of their accountability and the determinant of their destiny. In this, His perfect knowledge of human nature works in conjunction with His justice and His grace.

یک بار دیگر با چشمان خود آن صحنهٔ باشکوه ایمان را می‌بینیم، آنگاه که آشکار است، ریشه‌هایش استوار است و بر تمامی وجود انسان می‌درخشد. بدین‌سان انسان آرامش می‌یابد، با خویشتن و با جهان پیرامونش آسوده خاطر می‌شود. تمام شکوه این صحنه در آیات بعدی به اوج خود می‌رسد.

Once again we see with our eyes the splendid scene of faith when it is clearly manifest, with established roots and shining over man’s whole being. Man is thus reassured, at ease with himself and with the universe around him. The full splendour of this scene comes to its climax in the verses that follow.

ما شاهد ماجرای پیامبر ابراهیم هستیم که با تمام وجود به حقیقتِ پروردگارش پی می‌برد. او آرامشِ خاطرِ کامل دارد، زیرا احساس می‌کند که خداوند دستِ او را گرفته تا وی را به راهِ راست هدایت کند. قومش با استدلال‌های خود نزدش می‌آیند، دربارهٔ اعتقادِ آشکارِ او به یکتایی خدا، و او را از آنچه بتان و معبودانشان ممکن است بر سرش بیاورند، برحذر می‌دارند: «{قومش با او به ستیز برخاستند. گفت: آیا با من دربارهٔ خدا ستیز می‌کنید، با آنکه او مرا هدایت کرده است؟ از آنچه شما با او شریک می‌سازید، نمی‌ترسم [که هیچ زیانی به من نمی‌رسد] مگر آنکه پروردگارم بخواهد. پروردگارم بر هر چیزی به دانشِ خویش احاطه دارد؛ آیا پند نمی‌گیرید؟ و چرا از آنچه شما با خدا شریک می‌سازید بترسم، در حالی که شما از شریک قرار دادنِ برای خدا، که هیچ دلیلی بر آن نازل نکرده، نمی‌ترسید؟ اگر می‌دانید، کدامیک از دو گروه سزاوارترند که در امان باشند؟» (آیات ۸۰-۸۱)}»

We witness the case of the Prophet Abraham as he realizes with all his consciousness the truth of his Lord. He has complete peace of mind as he feels that God has taken him by the hand to guide him to the straight path. His people come to him with their arguments about his declared belief in God’s oneness and to warn him against what their idols and deities might inflict on him: “His people argued with him. He said: Do you argue with me about God, when it is He who has given me guidance? I do not fear those beings you associate with Him, [for no evil can befall me] unless my Lord so wills. My Lord embraces all things within His knowledge; will you not, then, reflect? And why should I fear anything you worship side by side with Him, when you are not afraid of associating with God partners without His ever giving you any warrant? Which of the two parties has a better right to feel secure, if you happen to know?” (Verses 80-1)

هنگامی که سرشت انسان از راه درست منحرف میشود، گمراه میگردد، و سپس بهطور خودکار بیشتر به گمراهی کشیده میشود. زاویهٔ میان خط او و راه درست روزبهروز گستردهتر میشود، تا بازگشت از آن بسیار دشوارتر گردد. مردم ابراهیم بتها، سیارات و ستارگان را میپرستیدند. آنان نمیتوانستند آن جدایی بزرگی را که آنها را از ابراهیم جدا میکرد درک کنند، پس از آنکه خدا او را یاری کرده و به راه راست هدایت کرده بود. با وجود سستی آشکار مفاهیم و باورهایشان، با استدلالهای خود نزد او آمدند.

When human nature departs from the right path, it goes astray, and then it is automatically led further astray. The angle between its line and the right path becomes wider and wider, to make any return far more difficult. Abraham’s people used to worship idols, planets and stars. They could not appreciate the great divide that separated them from Abraham after he had been helped by God and guided aright. In spite of the clear flimsiness of their concepts and beliefs, they came to him with their arguments.

این سوره سپس نگاهی گذرا به کاروان مؤمنان می‌افکند که پیامبران گرامی در پیشاپیش آن قرار دارند، از زمان نوح و ابراهیم تا آخرین پیامبران و فرستادگان، محمد ﷺ (درود خدا بر همه ایشان باد). این کاروان پیوسته و بی‌وقفه نشان داده می‌شود، به‌ویژه از زمان ابراهیم و پیامبرانی که از نسل او هستند. آن پیامبران در اینجا به ترتیب تاریخی ذکر نشده‌اند، برخلاف آنچه در جاهای دیگر قرآن دیده می‌شود، زیرا آنچه در اینجا اهمیت دارد این واقعیت است که این کاروان پیوسته بوده، نه ترتیب تاریخی آن.

The sūrah goes on to provide us with a glimpse of the procession of the faithful, led by the noble messengers, from the time of Noah and Abraham to the last of all prophets and messengers, Muĥammad (peace be upon them all). This procession is shown to be continuous, uninterrupted, particularly since the time of Abraham and the prophets among his offspring. Those prophets are not given here in chronological order, which is the case elsewhere in the Qur’ān, because it is the fact that the procession has been a continuous one that is given importance here, not its historical order.

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَكُلًّا هَدَيْنَا، وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَارُونَ، وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ، وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلْيَاسَ، كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ، وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا.

We bestowed on him Isaac and Jacob, and We guided each of them as We had guided Noah before them. Among his offspring were [the Prophets] David, Solomon, Job, Joseph, Moses and Aaron. Thus do We reward those who do good. And Zachariah, John, Jesus and Elijah; who were all righteous. And Ishmael, Elisha, Jonah and Lot.

همه‌ی آنان را بر جهانیان برتری دادیم. و [همچنین] برخی از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان را [برگزیدیم]. ایشان را برگزیدیم و به راهی راست هدایت کردیم. این هدایت خداست؛ هر که از بندگانش را بخواهد بدان هدایت می‌کند. اگر ایشان شریکی برای او قرار می‌دادند، هر آنچه انجام می‌دادند قطعاً تباه می‌شد. این‌ها کسانی بودند که به ایشان کتاب و حکمت و نبوت دادیم. اگر این قوم به این حقیقت کفر ورزند، آن را به گروهی سپرده‌ایم که هرگز به آن کفر نمی‌ورزند؛ آنان کسانی‌اند که خدا هدایتشان کرده است. پس از راهنمایی ایشان پیروی کن، و بگو: «بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم. این [قرآن] جز پندی برای همه‌ی جهانیان نیست.»

Every one of them did We favour above all people. And [We exalted likewise] some of their forefathers, their offspring and their brethren. We chose them and guided them to a straight path. Such is God’s guidance; He bestows it on whomever He wills of His servants. Had they associated partners with Him, in vain would certainly have been all that they ever did. On these did We bestow revelation, wisdom and prophethood. If this generation were to deny this truth, We have certainly entrusted it to others who will never deny it; those are the ones whom God has guided. Follow, then, their guidance, (and] say: ‘No reward do I ask of you for this. It is but an admonition to all mankind.’“ (Verses 84-90)

این سوره به موضوع فرستادگان خداوند و پیام‌های ایشان ادامه می‌دهد، کسانی را که پیام‌های الهی را انکار می‌کنند نکوهش می‌کند و آنان را فاقد فهم حقیقی از خداوند، حکمت، رحمت و عدالت او توصیف می‌نماید. این سوره بیان می‌کند که پیام نهایی همان الگوی پیام‌های پیشین را دنبال می‌کند و قرآن، آخرین کتابی که از سوی خداوند نازل شده، کتاب‌های آسمانی پیش از خود را تأیید می‌کند. همه این‌ها به‌زیبایی با کاروان مؤمنان، که پیشاپیش آن پیامبران بزرگوار حرکت می‌کنند و موضوع آیات پیشین بود، هماهنگ است.

The sūrah continues with the theme of God’s messengers and their messages, and denounces those who deny the divine messages, describing them as having no true understanding of God, His wisdom, grace and justice. It states that the final message follows the same pattern of earlier messages, and that the Qur’ān, the last of the Books revealed by God, endorses earlier scriptures. All this fits beautifully with the procession of the faithful, led by the noble prophets, which was the subject matter of the preceding verses.

آنان حقِ شناخت خدا را ادا نکردند، آنگاه که گفتند: «خداوند بر هیچ انسانی چیزی نازل نکرده است.» بگو: پس چه کسی کتابی را که موسی به عنوان نوری و هدایتی برای مردم آورد، نازل کرد؟ شما آن را در صحیفه‌هایی می‌نویسید تا نشان دهید، و بسیاری از آن را پنهان می‌کنید. آنچه را نه شما و نه پدرانتان می‌دانستید، از طریق آن به شما آموخته شد. بگو: خداوند. سپس آنان را در بازی و یاوه‌گویی‌شان رها کن. این کتابی پربرکت است که ما نازل کرده‌ایم، و تأییدکننده کتاب‌های پیش از خود است، تا به وسیله آن ام‌القری و کسانی را که پیرامون آن هستند هشدار دهی. کسانی که به آخرت ایمان دارند، به این کتاب ایمان می‌آورند و همواره بر نمازهای خود مواظبت می‌کنند.» (آیات ۹۱ و ۹۲)

“No true understanding of God have they when they say: ‘God has never revealed anything to any human being.’ Say: Who, then, revealed the Book which Moses brought to people as a light and a guidance? You transcribe it on sheets to show around, while you suppress much. You have been taught [by it] what neither you nor your forefathers had ever known. Say: God, and leave them to their play and foolish chatter. This is a blessed book which We have revealed, confirming what came before it, that you may warn the Mother City and all who dwell around it. Those who believe in the life to come do believe in it, and they are ever- mindful of their prayers.” (Verses 91-2)

کافران با لجاجت استدلال می‌کردند که خداوند هرگز پیامبری از میان انسان‌ها نفرستاده و هیچ چیزی را بر هیچ انسانی وحی نکرده است. آنان این ادعا را در حالی مطرح می‌کردند که در شبه‌جزیره‌ی عربستان، چندین جامعه‌ی یهودی در کنار ایشان زندگی می‌کردند. مشرکان عرب منکر آن نبودند که یهودیان کتابی وحیانی دارند و تورات بر موسی (علیه‌السلام) نازل شده است. آن اعراب این استدلال را در حالی مطرح می‌کردند که سرسختانه پیامی را که به پیامبر محمد ﷺ داده شده بود نمی‌پذیرفتند. از این رو، قرآن ادعاهای ایشان را محکوم می‌کند و آنان را به کتاب‌های موسی یادآوری می‌نماید.

سوره اکنون از کتاب جدید، یعنی قرآن سخن می‌گوید که کافران همچنان نزول آن را انکار می‌کنند. به آنان گفته می‌شود که این کتاب تنها حلقه‌ای در زنجیره‌ای پیوسته است. قرآن هیچ بدعت تازه‌ای نیست، بلکه یکی از کتاب‌هایی است که خداوند بر فرستادگان برگزیده‌اش نازل کرده است.

The sūrah now speaks of the new Book, the Qur’ān, whose revelation the unbelievers continue to deny. They are told that it is only a stage in a continuing chain. It is no new invention, but only one of the books God has revealed to His chosen messengers.

این کتابی است پربرکت که آن را نازل کردیم، تصدیق‌کننده‌ی آنچه پیش از آن بوده، تا ام القریٰ و کسانی را که پیرامون آن‌اند بیم دهی. کسانی که به آخرت ایمان دارند، به این کتاب ایمان می‌آورند و همواره بر نمازهای خود محافظت می‌کنند. (آیه ۹۲)

This is a blessed book which We have revealed, confirming what came before it, that you may warn the Mother City and all who dwell around it. Those who believe in the life to come do believe in it, and they are ever-mindful of their prayers. (Verse 92)

اینکه خداوند پیامبرانی بفرستد و به آنان وحی و کتاب عطا کند، یکی از سنت‌هایی است که او در این جهان مقرر کرده است. کتاب جدید، همان‌گونه که خداوند توصیف می‌کند، واقعاً پربرکت است. از نظر منشأ پربرکت است، زیرا خداوند هنگام نازل کردن آن، برکات خود را بر آن ارزانی داشته است. از نظر مقصد نیز پربرکت است، چرا که بر قلب پاک، بزرگ و نجیب محمد ﷺ نقش بسته است. افزون بر این، از نظر حجم و محتوا نیز پربرکت است.

That God should send messengers and give them revelations and scriptures is one of the laws He has set in this world. The new Book is blessed indeed, as God describes. It is blessed in its origin, since God has given it His blessings when He revealed it. It is also blessed in its destination, as it is engraved on Muĥammad’s pure, large and noble heart. Furthermore, it is blessed in its size and contents.

در مقایسه با آثار حجیمی که به دست انسان‌ها نوشته شده، این کتاب تعداد کمی صفحه دارد؛ اما الهام، تأثیر، رهنمودها و معنای آن بسیار برتر از آنچه در ده‌ها کتاب از آن کتاب‌ها وجود دارد است که هر یک چندین برابر حجم این کتاب‌اند.

Compared to voluminous works written by human beings, it comprises a small number of pages; but its inspiration, impact, directives and meaning are far superior to those contained in scores of those books, each one of which is several times its size.

کسی که با هنر بیان سروکار داشته و به رابطه میان واژگان و معانی پرداخته، بهتر می‌تواند این حقیقت را درک کند که قرآن کریم، با سبک یگانه‌اش، پربرکت است. محال است که انسان‌ها بتوانند همه معانی، مفاهیم و الهامات قرآن را در اثری که چندین برابر حجم آن است بیان کنند. بسیاری از آیات به‌تنهایی، معانی، حقایق و مفاهیمی را در بر دارند که آن‌ها را برای استشهاد در موقعیت‌های گوناگون و به اهداف متعدد مناسب می‌سازد. این ویژگی منحصربه‌فرد قرآن است که در آثار انسان‌ها نظیری ندارد.