خداوند — منزّه است جلالِ او — در این سوره خود را پروردگار سپیدهدم معرفی میکند. واژه عربیِ «فَلَق» به‌سادگی به معنای «سپیدهدم» است، اما می‌توان آن را به معنای «کُلِّ پدیدۀ آفرینش» گرفت، با اشاره به هر چیزی که به زندگی سر برمی‌آورد. این تفسیر با سخن خداوند در سورۀ ۶، انعام، تأیید می‌شود: «خداوند است که دانه و هسته را می‌شکافد (فالِق). زنده را از مرده بیرون می‌آورد ... او کسی است که سپیدهدم را پدیدار میکند (فالِق الإصباح). شب را مایۀ آرامش قرار داده و خورشید و ماه را برای حساب [زمان] نهاده است.» (۶: ۹۵-۹۶) اگر معنای «سپیدهدم» پذیرفته شود، پناه بردن از چیزهای ناپیدا و اسرارآمیز به پروردگار سپیدهدم است که هنگام برافروختن نور روز، امنیت می‌بخشد. اما اگر «فَلَق» به معنای «آفرینش» گرفته شود، پناه بردن از شرّ برخی مخلوقات به پروردگار همۀ آفرینش است. در هر دو صورت، هماهنگی با موضوع سوره حفظ می‌شود.
God — limitless is He in His glory — refers to Himself in this sūrah as the Lord of the daybreak. The Arabic term, falaq, simply means ‘daybreak’, but it could be taken to mean ‘the whole phenomenon of creation,’ with reference to everything springing forth into life. This interpretation is supported by God’s saying in Sūrah 6, Cattle: “It is God who splits (fāliq) the grain and the fruit- stone. He brings forth the living out of that which is dead ... He is the One who causes the day to break (fāliq). He has made the night to be [a source of] stillness, and the sun and the moon for reckoning.” (6: 95-96) If the meaning ‘daybreak’ is adopted, refuge is being sought from the unseen and the mysterious with the Lord of the daybreak, who bestows safety as He kindles the light of day. If, however, fāliq is taken to mean ‘creation’, then refuge from the evil of some creature is being sought with the Lord of all creation. In both cases, harmony with the theme of the sūrah is maintained.
«از شر آنچه آفریده است.» (آیه ۲) این عبارت هیچ استثنا یا توضیح خاصی ندارد. تماس متقابل میان مخلوقات گوناگون، هرچند بی‌شک سودمند است، شرّی را نیز به همراه دارد. مؤمنان از خداوند پناه می‌جویند تا نیکی‌ای را که چنین تماسی پدید می‌آورد، تقویت کنند. زیرا آن که این مخلوقات را آفریده، قطعاً توانا است که شرایط مناسب را فراهم آورد تا آنان را به مسیری هدایت کند که در آن تنها جنبه روشن تماس‌شان غالب باشد.
“From the evil of anything that He has created.” (Verse 2) The phrase contains no exceptions or specifications. Mutual contact between various creatures, though no doubt advantageous, brings about some evil. Refuge from it is sought with God by the believers in order to encourage the goodness such a contact produces. For He who created those creatures is surely able to provide the right circumstances that lead them on a course where only the bright side of their contact prevails.
«از شرِّ تاریکی [یعنی غاسق] هنگامی که فرو گیرد [یعنی وقب].» (آیهٔ ۳) از نظر زبانی، غاسق به معنای «ریزش شدید» است، و وقب نام سوراخ کوچکی در کوه است که آب از آن بیرون می‌زند، و وقَب فعلی است که بر چنین کنشی دلالت میکند. آنچه احتمالاً در اینجا مقصود است، شب است با تمام آنچه همراه آن است، هنگامی که به سرعت جهان را فرا می‌گیرد. این خود وحشت‌آور است. افزون بر این، دل‌های ما را با احتمال ناراحتی ناشناخته و غیرمنتظره‌ای پر میکند که از جانوری درنده، آدمی بی‌وجدان و تبهکار، دشمنی حمله‌ور یا جانوری زهرآگین و فسوسگر پدید می‌آید، و نیز با اضطراب‌ها و نگرانی‌ها [که ممکن است به افسردگی و ناآرامی بینجامد]، افکار و هوس‌های ناپسندی که در تاریکی، در حالت تنهایی شب، احتمال زنده شدنشان هست. این همان شری است که مؤمن به پناهندگی به خدا در برابر آن نیاز دارد.
“From the evil of darkness [i.e. ghāsiq] when it gathers [i.e. waqab].” (Verse 3) From a linguistic point of view, ghāsiq, means ‘substantially pouring out’ and waqb is the name given to a little hole in a mountain through which water issues forth, while waqab is the verb denoting such an action. What is probably meant here is the night, with all that accompanies it when it rapidly engulfs the world. This is terrifying in itself. In addition it fills our hearts with the possibility of an unknown, unexpected discomfort caused by a savage beast, an unscrupulous villain, a striking enemy or a hissing poisonous creature, as well as anxieties and worries [which may lead to depression and uneasiness], evil thoughts and passions that are liable to revive in the dark, during one’s state of solitude at night. This is the evil against which the believer needs God’s protection.
«و از شر زنانی که در گره‌ها می‌دمند»، به انواع گوناگون جادو اشاره دارد، چه جادویی که با فریب دادن حواس ظاهری انسان‌ها انجام شود و چه جادویی که بر اراده‌ی آنان اثر بگذارد و اندیشه‌ها را بر عواطف و ذهن‌شان تحمیل کند. این آیه به‌ویژه به نوعی جادوگری اشاره دارد که زنانِ آن روزگار در عربستان انجام می‌دادند؛ آنان بر ریسمان‌ها گره می‌زدند و با نفرین بر آن‌ها می‌دمیدند.
“From the evil of conjuring witches,” (Verse 4) refers to various types of magic, whether by deceiving people’s physical senses or by influencing their will-power and projecting ideas onto their emotions and minds. The verse specially refers to a form of witchcraft carried out by women in Arabia at the time who tied knots in cords and blew upon them with an imprecation.
جادو عبارت است از ایجاد خیال‌هایی که تابع نقشه‌ها و طراحی‌های جادوگر است؛ و نه هیچ حقیقت تازه‌ای به دست می‌دهد و نه ماهیت چیزها را دگرگون میکند. قرآن کریم در داستان موسی در سورهٔ طه، جادو را چنین توصیف میکند: «گفتند: ای موسی، یا تو بیفکنی یا ما نخست بیفکنیم. گفت: بلکه شما بیفکنید. پس ریسمان‌ها و عصاهایشان به سبب جادوی ایشان چنان به نظرش آمد که گویی می‌دوند. موسی در دلش ترسی احساس کرد. گفتیم: مترس، تو خود برتری‌یابی. و آنچه را در دست راست داری بیفکن، تا آنچه ساخته‌اند را ببلعد. آنچه ساخته‌اند تنها نیرنگ جادوگر است، و جادوگر هر جا که برود هرگز رستگار نمی‌شود.» (طه: ۶۵–۶۹).
Magic is the production of illusions, subject to a magician’s designs, and it does not offer any kind of new facts or alter the nature of things. This is how the Qur’ān describes magic when relating the story of Moses in Sūrah 20, Ţā Hā: “They [Pharaoh’s magicians] said, Moses, Will you throw down your gear first or shall we be the first to throw?’ He said: ‘Throw down yours.’ And by the power of their magic, their cords and staffs appeared to him as though they were running. Moses conceived a secret fear within him. But We said: Fear not! You shall have the upper hand. Throw that which is in your right hand! It will swallow up that which they have made. That which they have made is but the deceitful show of witchcraft. Come where he may, a magician shall never be successful.’“ (20: 65-69).
بنابراین، طنابها و چوبدستیهای آنان واقعاً به مار تبدیل نشده بودند، بلکه به نظر تماشاگران، از جمله موسی، چنین میآمد، تا جایی که در درون خود احساس ناراحتی کرد. او با تبدیل شدن عصای خودش به یک مار واقعی، به امر خداوند، که مارهای ساختگی را نابود کند، آرام گرفت.
Thus, their cords and staffs did not actually turn into snakes but it seemed so to the onlookers, Moses included, to the point where he felt uneasy inside. He was restrained by the transformation of his own stick into a real snake, by God’s doing, to destroy the phoney ones.
این است ماهیت جادو آن‌گونه که باید آن را تصور کنیم. از طریق آن، جادوگر می‌تواند بر ذهن دیگران تأثیر بگذارد و آنان را به فکر کردن و عمل کردن بر طبق پیشنهادهای خود وادار کند. ما از پرداختن بیشتر به این موضوع خودداری می‌کنیم. این حقیقتاً شری است که باید از خداوند پناه خواست.
This is the nature of magic as we ought to conceive it. Through it a magician is capable of influencing other people’s minds, causing them to think and act according to his own suggestions. We refrain from going any further with this. It is indeed an evil from which God’s protection needs to be sought.
برخی گزارش‌های بی‌پشتوانه، که بعضی از منابع معتبر نیز آن‌ها را نقل کرده‌اند، ادعا می‌کنند که پس از آنکه پیامبر ﷺ در مدینه ساکن شد، لبید بن الأعصم، یک یهودی، بر ایشان سحر کرد؛ به‌گونه‌ای که آن سحر چند روز یا چند ماه بر پیامبر ﷺ اثر گذاشت. بنا بر برخی روایات، ایشان می‌پنداشتند که با همسرانشان آمیزش کرده‌اند، در حالی که چنین نبود؛ و بنا بر برخی دیگر، گمان می‌کردند کاری را انجام داده‌اند، در حالی که آن را انجام نداده بودند. بر اساس این گزارش‌ها، با خواندن این سوره و سوره بعدی، یعنی سورۀ الناس، ایشان از چنین حالتی رهایی یافتند ﷺ.
A few unsupported reports, some of which have been quoted by authentic sources, allege that after the Prophet had settled in Madinah, Labīd ibn al-A`şam, a Jew, put a magic spell on him that affected the Prophet for several days or months so that, according to some versions, he felt he was having marital relations with his wives when he was not; or, according to others, thought of having done something when he had not. According to these reports, by reciting this sūrah and the next one, Mankind, he was released from such a state.
اما یقیناً این داستان‌ها با خود این ایده که پیامبر در گفتار و کردار معصوم است در تناقض‌اند و با این باور که همه اعمال او الگوی زندگی اسلامی برای همه مسلمانان است سازگار نیستند. مهم‌تر از همه، با آیات قرآن که صریحاً تأثیرپذیری او از هرگونه سحر و جادو را رد میکند، و آنچه برخی مخالفان اسلام ادعا کرده‌اند، در تعارض‌اند. از این رو این داستان‌ها را کنار می‌گذاریم، به این دلیل که قرآن داور نهایی است و در مسائل مربوط به عقیده، احادیثی که تنها از یک راوی نقل شده‌اند نادیده گرفته می‌شوند. این داستان‌ها پشتوانهٔ مناسبی نداشته‌اند، و این پشتوانه شرط اساسی برای پذیرفته شدن یک حدیث به عنوان صحیح است.
But surely these stories contradict the very idea of the Prophet’s infallibility in word and deed and do not agree with the belief that all his actions are indicative of the Islamic way of life for all Muslims. Above all, they conflict with the Qur’ānic statements emphatically denying his being influenced by any kind of magic whatsoever, as claimed by some opponents of Islam. Hence, we dismiss such stories, on the grounds that the Qur’ān is the ultimate arbiter, and that singularly narrated traditions are left out in matters concerning faith. These stories have not had proper backing, which is an essential qualification for a tradition to be accepted as authentic.
آنچه این روایات را حتی بیش از این ضعیف میکند این است که هر دو سوره در مکه نازل شده‌اند، در حالی که این داستان‌ها این ماجرا را چند سال بعد، در مدینه، رخ‌داده نشان می‌دهند! «و از شرّ حسودان هنگامی که حسد می‌ورزند.» (آیه ۵) حسد، آن واکنش کینه‌توزانه و ناپسندی است که انسان نسبت به کسی دارد که خداوند به او نعمتی داده است. این واکنش با آرزوی بسیار شدیدی همراه است که آن نعمت از میان برود. همچنین ممکن است از این کینه‌ی بی‌پایه، آسیبی به کسی که مورد حسد قرار گرفته برسد.
What weakens such stories even further is that the two sūrahs were revealed in Makkah while these stories relate the incident as having occurred some years later, in Madinah! “And from the evil of the envious when he envies.” (Verse 5) Envy is the evil, begrudging reaction one feels towards another who has received some favour from God. It is also accompanied by a very strong desire for the end to such favours. It is also possible that some harm to the envied may result from such a baseless grudge.
این [امر] ممکن است نتیجهٔ اقدام فیزیکی مستقیم از سوی حسودِ چشم‌زننده باشد، یا صرفاً از احساسات سرکوب‌شده‌اش سرچشمه گرفته باشد.
This may either be the outcome of direct physical action by the envier, or from suppressed feelings alone.
نباید از اینکه در زندگی اسرار بی‌شماری وجود دارد که قابل توضیح نیستند، ناآرام شویم. پدیده‌های متعددی وجود دارند که تاکنون هیچ توضیحی برای آن‌ها ارائه نشده است.
We should not be uneasy to learn that there are countless inexplicable mysteries in life. There are several phenomena for which no account has been offered up till now.
تله‌پاتی و هیپنوتیزم دو نمونه از این موارد هستند.
Telepathy and hypnosis are two such examples.
نباید انکار کنیم که حسد اثرات روانی بر فرد محسود دارد، تنها به این دلیل که نمی‌توانیم با روش‌ها و ابزارهای علمی چگونگی وقوع آن را اثبات کنیم. درباره اسرار حسد اندک چیزی شناخته شده است، و آنچه هم شناخته شده غالباً از روی تصادف و اتفاق کشف شده است. به هر حال، در حسد شرّی وجود دارد که باید از پناه و حمایت خداوند از آن جستجوی پناه کرد. زیرا او، که بسیار بخشنده و بسیار مهربان است و به همه چیز داناست، پیامبر ﷺ و پیروانش را فرمان داده است که از چنین شرّی به او پناه برند. همه مکاتب فکری اسلامی بر این اتفاق نظر دارند که خداوند همواره بندگانش را از چنین شرورهایی حفظ خواهد کرد، اگر آنان همان‌گونه که او دستور داده است، از حمایت او بخواهند.
We should not try to deny the psychological effects of envy on the envied person just because we cannot ascertain how this takes place by scientific means and methods. Very little is known about the mysteries of envy and the little that is known has often been uncovered by chance and coincidence. In any case, there is in envy an evil from which the refuge and protection of God must be sought. For He, the Most Generous, Most Merciful, who knows all things, has directed the Prophet and his followers to seek His refuge from such evil. It is unanimously agreed by all Islamic schools of thought that God will always protect His servants from such evils, should they seek His protection as He has directed them to do.
عائشه رضی الله عنها روایت میکند که پیامبر ﷺ هنگام رفتن به بستر خواب، در دو دستش میدمید و میخواند: «بگو: او خداست، یکتاست» و «بگو: به پروردگار سپیدهدم پناه میبرم» و «بگو: به پروردگار مردم پناه میبرم»، سپس از سر آغاز میکرد و دستهایش را بر صورت و قسمت جلوی بدنش میکشید، و پس از آن بر بقیه بدنش. این کار را سه بار انجام میداد.
[بخاری] [Also related by Abū Dāwūd, al-Tirmidhī and al-Nasā’ī.]
Al-Bukhārī relates that `Ā’ishah said: “The Prophet would blow into both hands when getting into bed to sleep, and recite: ‘Say: He is God, the One...’ and, ‘Say: I seek refuge in the Lord of the Daybreak...’ and, ‘Say: I seek refuge in the Lord of mankind,’ and, starting with his head, he would run his palms over his face and the front part of his body, before running them over the rest of his body. He did this three times.” [Also related by Abū Dāwūd, al-Tirmidhī and al-Nasā’ī.]