این بخش جدید با تأکید مجدد بر اصل محوری ایمان اسلامی، یعنی یگانگی خدا، آغاز می‌شود. سپس بر همین اساس، شماری از احکام برای سامان دادن به روابط میان جامعه مسلمانان و دیگر گروه‌ها تدوین می‌کند. این بخش شامل نکوهش تقسیم مسلمانان به دو گروه با دیدگاه‌های متفاوت درباره‌ی رفتار با منافقان است. به نظر می‌رسد این موضوع به گروه خاصی از منافقان مربوط می‌شود که در مدینه زندگی نمی‌کردند. این احکام و نیز این نکوهش، بر همان اصل محوری اسلام استوار است که هرگاه در قرآن از قانون‌گذاری یا دستور عملی سخن به میان می‌آید، به روشن‌ترین شکل بیان شده است. باید گفت که این احکام تنها بخشی از قواعدی است که اسلام برای تنظیم روابط بین‌الملل در تاریخ بشر نخستین بار آن‌ها را مطرح کرد. برای نخستین بار در تاریخ، این روابط بر پایه‌ای غیر از زور عریان استوار شده است.

This new passage begins with an emphatic reiteration of the central principle of Islamic faith, declaring God’s oneness. It goes on to formulate on this basis a number of provisions to organise relations between the Muslim community and other groupings. The passage includes a denunciation of the division of Muslims into two groups with different views with regard to the treatment of hypocrites. It seems that this relates to a particular group of hypocrites who did not live in Madinah. These provisions, as well as the denunciation, are based on the same central principle of Islam which is stated most clearly whenever a piece of legislation or a practical directive is mentioned in the Qur’ān. It should be stated that these provisions constitute only a part of the rules which Islam was the first to enunciate in human history for the regulation of international relations. For the first time ever, these relations have a basis other than brute force.

با وجود حقوق بین‌الملل و همه سازمان‌های بین‌المللی‌ای که بر پایه چنین حقوقی پدید آمده‌اند، اروپا تنها از قرن هفدهم میلادی (قرن یازدهم هجری) به این سو به این مسیر روی آورد. به‌طور کلی، این حقوق در حد نظریه باقی مانده است و سازمان‌های بین‌المللی در مجموع، ابزارهایی برای پوشاندن جاه‌طلبی‌های قدرت‌های بزرگ‌اند. به هیچ وجه نمی‌توان آن‌ها را در پی تأمین عدالت دانست. این سازمان‌ها در نتیجه اختلاف میان نیروهایی با قدرت برابر پدید آمده‌اند. ۱۴ هرگاه این توازن به یک سو یا سوی دیگر سنگینی کند، قوانین بین‌المللی ارزش اندکی پیدا می‌کنند و سازمان‌های بین‌المللی دندان‌هایی برای اجرای خود ندارند.

Despite its international law and all the international organisations that have come into existence on the basis of such law, Europe began moving in this direction only in the seventeenth century (the eleventh century of the Islamic calendar). Generally speaking, this law remains theoretical, and international organisations are, on the whole, devices to conceal the ambitions of the great powers. In no way can they be described as aiming to ensure that justice is done. They have come into existence as a result of disputes between forces of equal strength. 14 Whenever this balance is heavily tilted one way or the other, international laws become of little value and international organisations have no teeth.

این بخش با اصل بنیادینی آغاز می‌شود که پایه‌ی جامعه‌ی اسلامی بر آن استوار است: «خداوند، که هیچ معبودی جز او نیست، یقیناً همه‌ی شما را در روز قیامت، که بی‌گمان فرا خواهد رسید، گرد خواهد آورد. و چه کسی در گفتار راستگوتر از خداست؟» (آیه ۸۷) در پرورش دل‌ها و تربیت مردم، و نیز در برپایی جامعه‌ی مسلمانان و دادن شکل و قانون ویژه به آن، اسلام از اصل بنیادین اعلام یگانگی خداوند و این‌که او تنها معبود جهان است آغاز می‌کند. همین امر درست است، چه قانونی که باید وضع شود قانونی درونی برای جامعه‌ی مسلمانان باشد و چه به روابط بین‌المللی مربوط باشد. از این رو، بخشی که شمار زیادی از احکام روابط خارجی را در بر دارد، با همین اصل محوری آغاز می‌شود. نظام اسلامی کار خود را برای پرورش دل‌ها و تربیت مردم از ایمان به آخرت و گردآمدن همه‌ی آفریدگان به دست خداوند آغاز می‌کند، تا آنان از آنچه در این زندگی با فرصت‌هایی که او به ایشان داده است انجام داده‌اند، حساب پس دهند.

To start with, this passage begins with the basic principle central to the foundation of Islamic society. “God, save whom there is no deity, will surely gather you all together on the Day of Resurrection, which is sure to come, no doubt. Whose word could be truer than God’s?” (Verse 87) In the cultivation of hearts and the education of people, as well as in establishing a Muslim community and giving it a distinctive shape and law, Islam begins with the basic principle of declaring the oneness of God and that He is the only deity in the universe. The same holds true whether the legislation to be enacted is an internal one for the Muslim community or whether it relates to international dealings. Hence, the passage which includes a host of provisions for external relations opens with the same central principle. It is from believing in the hereafter and the gathering by God of all His creatures, so that they may account for what they have done with the chances He has offered them in this life, that the Islamic system begins its work to cultivate hearts and educate people.

هدف این است که مسلمانان نسبت به قوانین و دستورهای اسلامی و اجرای آن‌ها در زندگی انسان، احساس تعهد عمیقی داشته باشند. هر کار کوچکی بخشی از آزمونی است که برای هر فرد تعیین شده است. هر کسی در برابر تمام اعمال خود، چه بزرگ و چه کوچک، پاسخگو خواهد بود. این بهترین تضمین برای اجرای درست همه قوانین است. تضمینی که در اعماق روح انسان ریشه دارد. این تضمین به وجدان انسان حساسیتی همیشگی می‌بخشد که هنگامی که هر نگهبان بیرونی به خواب عمیقی فرو می‌رود، همچنان بیدار و هوشیار باقی می‌ماند. این کلام خدا و وعده اوست: «و کیست راستگوتر از خدا در سخن؟» (آیه ۸۷)

The aim is to provide Muslims with a keen sense of commitment to Islamic laws and directives and their operation in human life. Every little thing is part of the test set for every individual. Everyone will be held to account for all his deeds, large or small. This is the surest guarantee for the proper enforcement of all laws. It is a guarantee that is well rooted in the depths of the human soul. It gives it an ever sensitive conscience that remains alert when every external watch guard goes into deep slumber. This is God’s Word and His promise: “Whose word could be truer than God’s?” (Verse 87)

آیهٔ بعدی، جامعهٔ مسلمان را به خاطر تردیدش در اتخاذ موضعی قاطع دربارهٔ منافقان مورد انتقاد قرار می‌دهد. ظاهراً جامعهٔ مسلمان دودل بود، و همین امر منجر به بروز اختلاف‌نظری دربارهٔ رابطه‌اش با گروهی از منافقان بیرون از مدینه شد. این انتقاد روشن می‌سازد که اسلام در چنین مواردی تنها موضعی قاطع را می‌پذیرد. در رویکرد جامعهٔ مسلمان نسبت به چنین مشکلی جایی برای تردید وجود ندارد. چنین تردیدی به معنای پذیرفتن تظاهری است که آنان ارائه می‌دهند.

The next verse criticises the Muslim community’s hesitation to adopt a firm attitude towards the hypocrites. The Muslim community was apparently in two minds, leading to some controversy with regard to its relationship with a group of hypocrites from outside Madinah. The criticism makes it clear that Islam only accepts a firm attitude in such matters. It allows for no hesitation in the Muslim community’s approach to such a problem. Such hesitation means accepting the pretence they offer.

این کار تنها در صورتی امکان‌پذیر است که بر پایه‌ی یک برنامه‌ی عملی روشن و مشخص انجام شود.

This can only be done if it is based on a clearly defined plan of action.

چگونه شما درباره منافقان به دو گروه تقسیم شده‌اید، در حالی که خود خدا به سبب گناهشان آنان را واژگون ساخته است؟ آیا می‌خواهید کسانی را هدایت کنید که خدا آنان را گمراه رها کرده است؟ و برای کسی که خدا گمراهش رها کند، هرگز راهی نخواهی یافت.

How could you be divided into two groups concerning the hypocrites, when God Himself has cast them off because of their guilt? Do you seek to guide those whom God has let go astray? For him whom God lets go astray you can never find any way.

(آیه ۸۸)

(Verse 88)

ما دو گزارش داریم که مشخص می‌کند کدام گروه از منافقان در این آیهٔ قرآنی مورد نظر است. گزارش نخست را امام أحمد روایت کرده و از زید بن ثابت، یکی از یاران پیامبر ﷺ، نقل می‌کند که پیامبر ﷺ همراه با [لشکری] به سوی أُحُد بیرون رفت. اما برخی از کسانی که با او رفته بودند، تصمیم گرفتند بازگردند. یاران پیامبر ﷺ در مورد چگونگی برخورد با این بازگشت‌کنندگان دچار اختلاف شدند. گروهی گفتند که باید آنان کشته شوند. گروه دیگر مخالفت کرده و گفتند که آنان مؤمن هستند. سپس این آیهٔ قرآنی نازل شد که این پرسش را مطرح می‌کرد که مسلمانان باید موضعی یکپارچه اتخاذ کنند. پیامبر ﷺ فرمود: «این شهر طَیْبَه است [نامی دیگر برای مدینه به معنای شهری نیک و پاک]. آن، ناپاکی را همان‌گونه بیرون می‌اندازد که کوره، ناخالصی‌های آهن را بیرون می‌اندازد.» (روایت بخاری و مسلم.)

We have two reports to indicate which group of hypocrites is meant in this Qur’ānic verse. The first, related by Imām Aĥmad, quotes Zayd ibn Thābit, a Companion of the Prophet, who says that the Prophet (peace be upon him) went out to Uĥud [with an army]. Some of those who went with him, however, decided to go back. His Companions were divided on how to deal with these retractors. One group said that they must be killed. Another group objected, saying that they were believers. Then this Qur’ānic verse was revealed raising the question that the Muslims should adopt a unified attitude. The Prophet said: “This city is Ţaibah [another name for Madinah meaning that it is a good and virtuous city]. It throws away evil as a smelter throws away foreign elements in iron.” (Related by al-Bukhārī and Muslim.)

آنان دوست دارند که شما کافر شوید، همان‌گونه که خودشان کافر شده‌اند، تا همگی یکسان شوید. پس تا زمانی که در راه خدا هجرت نکنند، آنان را دوست خود نگیرید. و اگر روی گردانیدند، آنان را هرجا که یافتید بگیرید و بکشید، و هیچ‌یک از ایشان را دوست و یاور خود مگیرید. (آیه ۸۹)

They would love to see you disbelieve as they themselves disbelieve, so that you may be all alike. Do not, therefore, take them for your allies, until they migrate for God’s cause. If they turn against you, then seize them and kill them wherever you my find them. Do not take any of them for your ally or supporter. (Verse 89)

این آیه گامی دیگر به نزدیک‌تر شدن به آشکار ساختن نگرش و نیت‌های منافقان برمی‌دارد. نه تنها آنان گمراهی را بر هدایت الهی ترجیح داده‌اند، و نه تنها اعمال و نیت‌های ناپاکشان سبب شده است که خداوند آنان را در گمراهی بیشتر رها کند، بلکه آنان آگاهانه کوشیده‌اند تا مؤمنان را از راه راست خود به گمراهی بکشانند: {دوست دارند که شما نیز کافر شوید، همان‌گونه که آنان کافر شده‌اند، تا همگی یکسان شوید.} با وجود اینکه آنان همان سخنان مسلمانان را تکرار می‌کنند و همان اعلام ایمان به یگانگی خدا و به رسالت محمد ﷺ را کرده‌اند، پشتیبانی عملی‌شان از دشمنان اسلام، گفتارشان را تکذیب می‌کند. با این حال، آنان به همین هم راضی نیستند.

This verse moves another step closer to exposing the attitude and intentions of the hypocrites. It is not only that they have chosen error in preference to Divine guidance and that their deeds and bad intentions have merited that God lets them go further astray, but they have deliberately tried to divert the believers off their right course into error: “They would love to see you disbelieve as they themselves disbelieve, so that you my be all alike.” Despite the fact that they repeat the same statements as the Muslims, and they have made the same declaration of believing in the oneness of God and in the messages of Muĥammad (peace be upon him), their practical support to the enemies of Islam belie their verbal statements. Nevertheless, they are not satisfied with that.

کسی که آگاهانه آیین حق را رد می‌کند، زمانی که ایمان همچنان در زمین خود را نشان می‌دهد و مؤمنان را به سوی خود جذب می‌کند، احساس خوشحالی نمی‌کند. او چنین احساس می‌کند که باید با تمام ابزارهای خود سخت تلاش کند تا مسلمانان را به کفر بازگرداند، تا آنان نیز همان وضعیت او را داشته باشند. این تعریفی آغازین از نگرش واقعی منافق است. این تعریف جایی برای مفهومِ «سست» از ایمان باقی نمی‌گذارد. کاملاً روشن می‌سازد که ایمان مستلزم آن است که عمل با گفتار هماهنگ باشد. اگر کردار با سخنان تناقض داشته باشد، سخنان هیچ ارزشی ندارند.

One who consciously rejects the true faith does not feel happy when faith continues to make its presence felt on earth and attracts believers. He feels that he must work hard, utilising all his devices, to turn the Muslims back to disbelief so that they are in the same position as he. This is an initial definition of the hypocrite’s real attitude. It leaves no room for a “wet” concept of faith. It makes absolutely clear that faith requires that action be consistent with verbal statements. Words have no significance if actions belie them.

پس از آن‌که سوره، حکمی روشن علیه کسانی صادر می‌کند که با وجود ادعای مسلمانی، با کافران هم‌پیمان می‌شوند، استثنایی را بیان می‌کند برای کسانی که به قوم یا گروهی پناه می‌برند که میان ایشان و جامعه‌ی مسلمانان پیمان یا عهدنامه‌ای وجود دارد. همان موضعی که برای آن جامعه تعیین شده، اکنون برای ایشان نیز صدق می‌کند: «مگر کسانی از ایشان که با گروهی پیوند دارند که میان شما و ایشان پیمانی است.» (آیه‌ی ۹۰)

Having thus given a clear verdict against those who side with the unbelievers despite their claims to be Muslims, the sūrah states an exception in the case of those who seek refuge with people who have a covenant or a treaty with the Muslim community. The attitude determined for such a community now also applies to them: “Except in the case of those of them who have ties with people to whom you yourselves are bound by a covenant.” (Verse 90)

ما می‌بینیم که اسلام، هرجا که جایی برای صلح باشد، صلح را ترجیح می‌دهد، به شرط آنکه این صلح مانعی بر سر راه کار اسلام، یعنی رساندن آزادانه‌ی پیامش به مردم و دادن آزادی انتخاب به آنان، ایجاد نکند. هیچ چیز و هیچ کس نباید در موقعیتی باشد که بتواند علیه تلاش برای رساندن اسلام به مردم از زور استفاده کند. امنیت مسلمانان باید تضمین شود. آنان نباید در معرض هیچ خطر فتنه‌ای یا تهدیدی برای پیام اسلامی قرار گیرند که ممکن است باعث شود تلاش‌هایشان با مانع روبه‌رو شود. به همین دلیل، کسانی که پناه می‌جویند و با گروهی از مردم زندگی می‌کنند که با مسلمانان پیمان یا عهدی دارند، همان رفتاری را دارند که با مردمی که با آنان زندگی می‌کنند. همان وضعیت صلح برای آنان نیز جاری است. این، شاهدی روشن بر ماهیت صلح‌جویانه‌ی اسلام است.

We see here that Islam prefers peace whenever there is room for peace which does not impede its work of freely conveying its message to people and allowing them free choice. Nothing and no one should be in a position to use force against the effort to convey Islam to people. The security of the Muslims should be guaranteed. They must not be exposed to any danger of sedition or to threats to the Islamic message which may cause its efforts to be hampered. For this reason, those who seek refuge and live with any group of people who are bound by a treaty or a covenant with the Muslims enjoy the same treatment as the people with whom they live. The same state of peace applies to them. This is clear evidence of the peaceful nature of Islam.

از زندانی کردن و اعدام نیز استثنا قائل شده شده است برای افراد، قبایل یا جماعاتی که موضع بی‌طرفی می‌گیرند؛ کسانی که در جنگی که میان قومشان و مسلمانان درمی‌گیرد شرکت نمی‌کنند. دل‌هایشان از اندیشه‌ی جنگیدن با قوم خود علیه مسلمانان، یا جنگیدن با مسلمانان علیه خویشاوندان خود، می‌ترسد. این افراد کنار می‌ایستند و حاضر نیستند در هیچ درگیری‌ای وارد شوند: {یا کسانی که نزد شما می‌آیند، چون دل‌هایشان از اندیشه‌ی جنگیدن با شما یا جنگیدن با قوم خویش تنگ شده است.} (آیه‌ی ۹۰)

Exception from imprisonment and execution is also made in the case of those individuals or tribes or communities who take a neutral position, those who do not join the fighting which takes place between their people and the Muslims. Their hearts shrink from thoughts of either fighting with their people against the Muslims or fighting with the Muslims against their own kin. These people stand aside, unwilling to enter into any hostilities: “Or those who come to you because their hearts shrink from the thought of fighting you or fighting their own people.” (Verse 90)

گفتنی‌ها تا اینجا همه ناظر به روابط جامعه مسلمان با دیگر گروه‌ها بود. اکنون این سوره به سخن گفتن از روابط داخلی میان مسلمانان می‌پردازد، هرچند کشورهای آنان از یکدیگر دور باشند. روشن است که میان مسلمانان جنگ و کشتار روا نیست، مگر به‌عنوان کیفری برای برخی جرایم. نکته این است که هیچ وضعیتی نمی‌تواند جایگزین پیوند ایمانی‌ای شود که میان مسلمانان برقرار است. از این رو هیچ مسلمانی را نمی‌رسد که مسلمانی دیگر را بکشد، با آگاهی از اینکه این پیوند استوار ایمانی میان آن‌ها برقرار است. چنین کشتنی تنها ممکن است از روی اشتباه رخ دهد.

All the foregoing applies to relations between the Muslim community and other camps. The sūrah now moves on to speak of internal relations among Muslims, no matter how distant their countries are. It is clear that there can be no fighting or killing among Muslims except by way of punishment for certain crimes. The point is that there can be no situation superseding the relationship of faith that exists between Muslims. Hence, no Muslim may ever kill another Muslim, knowing that this strong tie of faith exists between them. Such killing may only happen by mistake.

از آنجا که این امر یک امکان است، مستلزم برخی احکام شرعی است. اما قتل عمد جنایتی آن‌قدر هولناک است که هیچ کفاره‌ای آن را پاک نمی‌کند. این امر از همه حدود اسلام فراتر می‌رود.

Since this is a possibility, it requires certain legal provisions. As for deliberate killing, it is a crime much too ghastly to be erased by any atonement. It is something that transgresses all boundaries of Islam.

هیچ مؤمنی را نمی‌رسد که مؤمنی را بکشد، مگر به خطا. و هر که مؤمنی را به خطا بکشد، باید بنده‌ای مؤمن را آزاد کند و خون‌بهایی به خانواده‌اش بپردازد، مگر آنکه آنان به‌عنوان صدقه از آن بگذرند. و اگر [مقتول] از قومی دشمن شما باشد و خود مؤمن باشد، پس باید بنده‌ای مؤمن آزاد شود. و اگر از قومی باشد که میان شما و ایشان پیمانی است، پس باید خون‌بهایی به خانواده‌اش پرداخته شود و بنده‌ای مؤمن آزاد گردد. و هر که نتواند [این کار را انجام دهد]، باید دو ماه پیاپی روزه بگیرد. این توبه‌ای است که از جانب خداوند مقرر شده است، و خداوند دانای فرزانه است. (آیه ۹۲)

Never should a believer kill another believer, unless it be by mistake. He who kills a believer by mistake must free a believing soul from bondage and pay an indemnity to his family, unless they forego it by way of charity. If the victim belonged to a people who are at war with you, while he himself was a believer, then let his killer free a believing soul from bondage. If he (the victim) belonged to a people with whom you are bound by a covenant, then the penalty is an indemnity to be paid to his family and the freeing of a believing soul ,from bondage. He who cannot afford the wherewithal must fast for two consecutive months. This is the atonement ordained by God. God is All- Knowing, Wise. (Verse 92)

همه آنچه پیش‌تر گفته شد درباره قتل غیرعمد است. قتل عمدی یک مؤمن جنایتی چنان هولناک است که کسی که کمترین ذره‌ای ایمان در قلبش باشد، هرگز آن را مرتکب نمی‌شود. هیچ دیه‌ای و هیچ آزاد کردن بردگانی نمی‌تواند جبران آن باشد. در این صورت، مجازات را خود خداوند اجرا می‌کند: «و هر که مؤمنی را عمداً بکشد، کیفرش جهنم است که در آن جاودانه خواهد بود، و خداوند بر او خشم می‌گیرد و او را از رحمت خود دور می‌سازد و عذابی بزرگ برایش آماده کرده است.» (آیه ۹۳)

All the foregoing applies to accidental killing. A deliberate murder of a believer is a crime too horrendous to be committed by anyone who has any trace of faith in his heart. It cannot be compensated for by any indemnity or by setting slaves free. The punishment in this case is exacted by God Himself: “He who deliberately kills a believer, his punishment is hell, therein to abide permanently. God will be angry with him, and will reject him, and will prepare for him a dreadful suffering.” (Verse 93)

این جنایتی از نوع قتل است که قربانی آن تنها انسانی نیست که بدون هیچ توجیهی کشته می‌شود. بلکه این جنایت، پیوند ارزشمند و عزیزی را که خداوند میان یک مسلمان و مسلمانی دیگر برقرار کرده است نیز نابود می‌کند. این جنایتی علیه خودِ اندیشه ایمان به خداست. به همین دلیل، اغلب با انکار کامل ایمان مرتبط دانسته می‌شود. برخی از دانشمندان برجسته، از جمله ابن عباس، پسرعموی پیامبر ﷺ، بر این عقیده‌اند که توبه از چنین جنایتی پذیرفته نیست.

It is a crime of murder wherein the victim is not merely the human being who is killed without any justification whatsoever. It also kills the noble and dearly cherished tie established by God between one Muslim and another. It is a crime against the very idea of believing in God. For this reason, it is often associated with denying faith altogether. Some scholars of high standing including Ibn `Abbās, the Prophet’s cousin, are of the opinion that no repentance of such a crime is acceptable.

سایر عالمانی که با این نظر مخالفاند، در استدلال خود به آیه‌ای از قرآن تکیه می‌کنند که می‌فرماید: {خداوند نمی‌بخشد که به او شرک ورزیده شود، اما گناهان کمتر از آن را برای هرکس که بخواهد می‌بخشد.} (آیه ۱۱۶) این عالمان می‌گویند که قاتل عمدی یک مسلمان همچنان می‌تواند به آمرزش خداوند امیدوار باشد. آنان این سخن را که چنین قاتلی برای همیشه در دوزخ خواهد ماند، به این معنا می‌دانند که دوزخ جایگاه او برای مدتی بسیار طولانی خواهد بود.

Other scholars who disagree, rely for their argument on the Qur’ānic verse which states: “God does not forgive that partners should be associated with Him, but He forgives any lesser sin to whomever he wills.” (Verse 116) These latter scholars say that a deliberate murderer of a Muslim may still hope for God’s Forgiveness. They explain the statement that such a killer shall abide permanently in hell as signifying that hell will be his abode for a very long time.