این بخش، قسمت دوم از داستان یوسف را بازگو می‌کند؛ پس از آنکه او به مصر رسید و در آنجا به بردگی فروخته شد. با این حال، مردی که او را خریده بود احساس کرد که این پسر فرد خوبی است. چنین احساساتی را می‌توان از ظاهر یک انسان دریافت، به‌ویژه اگر با اخلاق نیکو همراه باشد. از این رو، آن مرد به همسرش توصیه می‌کند که از پسر به‌خوبی مراقبت کند. اینجاست که نخستین رشته از تحقق خوابِ او آغاز می‌شود.

This passage relates the second episode of Joseph’s story, after he had reached Egypt where he was sold as a slave. However, the man who bought him felt that the boy was a good person. Such feelings may be sensed from a person’s looks, particularly if they are coupled with good manners. Hence the man recommends his wife to take good care of the boy. Here begins the first thread in how his dream comes true.

اما آزمونی از نوعی کاملاً متفاوت در انتظار یوسف بود، هنگامی که به اوج جوانی‌اش رسید. پیش از این، به او حکمت و دانشی داده شده بود که وی را در رویارویی با آزمون پیش‌رو یاری می‌کرد؛ آزمونی که تنها کسانی می‌توانند در برابرش ایستادگی و مقاومت کنند که خداوند فضل و رحمت خود را شامل حالشان کرده باشد. این آزمون، آزمون وسوسه و فریب در کاخ‌هایی بود که محیط اشرافی آن اغلب با بی‌بندوباری اخلاقی مشخص می‌شد. یوسف از این آزمون، در ارزش‌های اخلاقی و دینی‌اش، بی‌آسیب بیرون آمد.

But another trial of a totally different type was awaiting Joseph when he reached his prime. Prior to this, he would have been given wisdom and knowledge which would help him confront the forthcoming trial, one which only those on whom God bestows His grace can stand up to and resist. It was a trial of seduction in palaces where the aristocratic environment is often characterized by loose morality. Joseph emerged unscathed from it in his moral and religious values.

مردی از مصر که او را خریده بود، به همسرش گفت: با او نیکی کن. شاید برای ما سودمند باشد، یا او را به فرزندی برگیریم. این‌گونه یوسف را در آن سرزمین جای دادیم، و به او تعبیر خوابها را آموختیم. خداوند در آنچه اراده کند، چیره است؛ اما بیشتر مردم نمی‌دانند.

The man from Egypt who bought him said to his wife: Be kind to him. He may well be of use to us, or we may adopt him as our son. Thus We established Joseph in the land, and We imparted to him some understanding of the real meaning of statements. God always prevails in whatever be His purpose; though most people may not know it.

(آیه ۲۱)

(Verse 21)

سورہ اس شخص کی شناخت ابھی ظاہر نہیں کرتی جس نے یوسف (علیہ السلام) کو خریدا تھا۔ ایک طویل عرصے کے بعد ہمیں معلوم ہوتا ہے کہ وہ ایک بہت اونچے منصب پر فائز شخص ہے، شاید مصر کا وزیرِ اعظم۔ لیکن ابھی ہم صرف اتنا جانتے ہیں کہ یوسف ایک محفوظ جگہ پہنچ گئے ہیں، ان کی پہلی آزمائش ختم ہو چکی ہے، اور ان کے سامنے روشن امکانات منتظر ہیں۔

The sūrah does not as yet reveal the identity of the person who bought him. After a long time we learn that he is a person in a very high position, perhaps Egypt’s chief minister. But for now we only know that Joseph has reached a safe place, and that his first trial is over, and that bright prospects await him.

«به او نیکی کن.» (آیه ۲۱) این ترجمه‌ای است که بیشتر مترجمان قرآن برای نخستین سخنی که مردی که یوسف را خرید بر زبان آورد، به کار برده‌اند. به‌طور تحت‌اللفظی آن مرد می‌گوید: «جایگاه اقامتش را گرامی بدار.» هرچند این عبارت دستوری برای رفتار مهربانانه با او است، اما این تعبیر بر مهربانی بیشتری دلالت دارد که باید آن را در برابر دوران اقامتش در چاه و همه ترس‌هایی که با آن تجربه همراه بود، قرار داد.

“Be kind to him.” (Verse 21) This is how most translators of the Qur’ān render the first statement said by the man who bought Joseph. Literally the man says: “Be generous in his place of abode.” Although this is meant to be an instruction to treat him kindly, the expression signifies greater kindness to be contrasted with his stay in the well and all the fears that were associated with that experience.

اما آن مرد فراتر می‌رود و به همسرش از آنچه برای آینده‌ی پسر امیدوار است می‌گوید:

But the man goes further and tells his wife of what he hopes for the boy’s future:

«شاید او برای ما سودمند باشد، یا او را به فرزندی برگزینیم.» (آیه ۲۱) شاید آن مرد فرزندی نداشت، چنان‌که برخی روایات حاکی از آن‌اند. از این رو، او در دل خود اندیشید که اگر این نوجوان از نظر هوش، اخلاق و زیبایی چهره، به انتظارات مولایش پاسخ دهد، ممکن است او را به‌عنوان فرزند خود بپذیرد.

در این مرحله، یوسف دومین آزمون زندگی خود را پشت سر می‌گذارد. این آزمون بسیار سخت‌تر و عمیق‌تر از آزمون نخست است. این آزمون زمانی فرا می‌رسد که به او حکمت و دانش به عنوان بخشی از فضل خداوند عطا شده بود. از این رو، او با شجاعت با آن روبه‌رو می‌شود و به پاداش نیکوکاری‌اش از آن رهایی می‌یابد. این آزمون در قالب وسوسه و فریبندگی ظاهر می‌شود و سوره تصویری بسیار پرتنش از کل ماجرا ترسیم می‌کند؛ زمانی که یوسف در معرض خطرهای بزرگ قرار داشت.

At this point Joseph experiences the second trial in his life. It is much more severe and profound than the first one. It comes when he has been given wisdom and knowledge as a gesture of God’s grace. Hence, he faces it squarely, and he is saved from it as a reward for doing good. This trial takes the form of temptation, and the sūrah paints a very charged picture of the whole encounter, when Joseph was vulnerable to great risks.

آن زنی که یوسف در خانهٔ او زندگی می‌کرد، کوشید او را به گناه بکشاند. درها را بست و گفت: «بیا.» او گفت: «پناه بر خدا! سرورم جای مرا نیکو کرده است. ستم‌کاران رستگار نمی‌شوند.» آن زن واقعاً قصد او کرد، و او نیز اگر برهان پروردگارش را نمی‌دید، قصد آن زن می‌کرد. این‌گونه بدی و زشتکاری را از او دور کردیم، زیرا او از بندگان مخلص ما بود. و هر دو به سوی در شتافتند. آن زن پیراهن او را از پشت پاره کرد. و در آستانهٔ در با شوهر آن زن روبه‌رو شدند. زن گفت: «سزای کسی که قصد بدی به همسر تو داشته، جز این چیست که به زندان افکنده شود یا عذابی دردناک بیند؟» یوسف گفت: «او خود مرا به گناه کشاند.» و یکی از کسان آن زن گواهی داد: «اگر پیراهنش از جلو پاره شده باشد، زن راست گفته و او دروغ‌گوست؛ و اگر پیراهنش از پشت پاره شده باشد، زن دروغ گفته و او راست‌گوست.» چون [شوهر آن زن] دید که پیراهن یوسف از پشت پاره شده، به زن گفت: «این از نیرنگ شما زنان است؛ بی‌گمان نیرنگ شما بزرگ است!» ای یوسف، از این بگذر! و تو ای زن، از گناه خود آمرزش بخواه.

She in whose house he was living tried to seduce him. She bolted the doors and said, ‘Come.’ He said: ‘God protect me. Goodly has my master made my stay here. Those who do wrong come to no good.’ She truly desired him, and he desired her. [He would have succumbed] had he not seen a clear sign from his Lord. Thus We averted from him evil and indecency. He was truly one of Our faithful servants. And they both rushed to the door. She tore his shirt from behind. And at the door they met her husband. She said: ‘What ought to be the punishment of someone who had evil designs on your wife other than that he should be thrown in prison or some grievous punishment.’ [Joseph] said: It was she who sought to seduce me.’ One of her own household testified: ‘If his shirt has been torn from the front, then she is speaking the truth and he is lying. But if it has been torn from behind, then she is lying, and he is speaking the truth.’ When [her husband] saw that Joseph’s shirt was torn from behind, he said to her: ‘This is indeed [an instance] of the guile of you, women. Your guile is awesome indeed!’ Joseph, let this pass! And you, woman, ask forgiveness for your sin.

«او واقعاً به او تمایل داشت و او نیز به وی تمایل داشت. [اگر نشانهٔ روشنی از پروردگارش نمی‌دید، تسلیم می‌شد.]» (آیهٔ ۲۴) همهٔ مفسران قرآن، از گذشته تا امروز، توجه خود را بر این آخرین ماجرا متمرکز کرده‌اند. کسانی که اطلاعاتشان را از منابع یهودی گرفته‌اند، گزارش‌های افسانه‌ای فراوانی را نقل می‌کنند که یوسف را فردی توصیف می‌کند که میل سیری‌ناپذیر داشت و خداوند با وجود همهٔ دلایلش نمی‌توانست او را باز دارد. گفته می‌شود که او تصویر پدرش را بر سقف دید که انگشتش را گاز می‌گیرد. گزارش دیگری از این دست می‌گوید که او چند لوح خوشنویسی دید که آیاتی از قرآن [بله، قرآن!] چنین کاری را محکوم می‌کرد، اما او چنان ادامه داد که گویی چیزی ندیده است. سپس خداوند جبرئیل را فرستاد و به او فرمان داد که یوسف را نجات دهد.

“She truly desired him, and he desired her. [He would have succumbed] had he not seen a clear sign from his Lord.” (Verse 24) All commentators on the Qur’ān, past and present alike, have focused their attention on this last incident. Those who have taken their information from Jewish sources mention numerous legendary reports describing Joseph as one driven by insatiable desire, and God unable to restrain him despite all His evidence. He is said to have seen his father’s image on the ceiling, biting his finger. Another such report suggests that he saw several plates of calligraphy, with verses of the Qur’ān, [Yes, the Qur’ān!] denouncing such action, but he continues as though he saw nothing. Then God sent the angel Gabriel, telling him to save Joseph.

فرشته به سینه‌اش زد. روایات بسیاری از این دست وجود دارد، اما همه آشکارا بی‌اساس و به‌روشنی ساختگی‌اند.

The angel hit him in the chest. There are many such reports, but they are all clearly groundless and manifestly fabricated.

بیشتر مفسران قرآن می‌گویند که خواسته‌ی او جسمانی بود، در حالی که خواسته‌ی او ذهنی بود. سپس او برهان پروردگارش را دید و توانست در برابر وسوسه پایداری کند.

Most commentators on the Qur’ān say that her desire was physical, whilst his was mental. Then he saw the evidence from his Lord, and he was able to resist temptation.

المرحوم عالم، رشيد رضا، این دیدگاه را به کلی رد می‌کند. او می‌گوید که آن زن می‌خواست به او ضربه بزند، به‌سبب مقاومت باوقار او، در حالی که خودش ارباب و کسی بود که باید از او اطاعت می‌شد. از سوی دیگر، او می‌خواست آن زن را دفع کند، اما ترجیح داد که بکوشد فرار کند.

The late scholar, Rashīd Riđā’, rejects this view altogether. He says that she desired to hit him because of his dignified resistance when she was the mistress to be obeyed. On the other hand, he desired to repel her, but he preferred to try to escape.

اما او به او رسید و پیراهنش را از پشت پاره کرد. این که آیه را این‌گونه تفسیر کنیم که او قصد زدن او را داشت و او قصد دفع تجاوز را، تنها تلاشی است برای دور کردن یوسف از پاسخ دادن به وسوسه در آن لحظه خاص. این تفسیری دلبخواهی است که پشتوانه‌ای درست ندارد.

شوهر هیچ اقدامی برای جدا کردن همسرش از کنیزش نکرد. او به سادگی گذاشت همه چیز مانند گذشته ادامه یابد، زیرا در قصرها این گونه با چنین امورى برخورد مى‌شود.

The husband did not take any action to separate his wife and his slave. He simply let matters go on as previously, because this is how palaces deal with such affairs.

اما کاخ‌ها دیوارهایی هستند که گوش دارند، و شایعه‌پراکنی همیشه رواج دارد. زیرا چنین رسوایی‌هایی همواره گفتگوهای جالبی به بار می‌آورند: «در شهر، زنان می‌گفتند: "همسر وزیر می‌خواهد غلام جوانش را فریب دهد، زیرا شدیدا شیفته‌ی او شده است. ما می‌بینیم که او آشکارا در گمراهی است."» (آیه ۳۰)

But palaces are walls with ears, and gossip is always rife. For such scandals always provide interesting conversations: “In the city, women were saying: ‘The Chief Minister’s wife is trying to seduce her slave lad, as she is passionately in love with him. We see that she is clearly going astray.’“ (Verse 30)

این همان چیزی است که زنان درباره‌ی چنین مسائلی در همه‌ی جامعه‌های جاهلی می‌گویند.

This is the sort of thing women say about such matters in all jāhiliyyah societies.

برای نخستین بار ما درمی‌یابیم که این زن کیست، و درمی‌یابیم که مردی که یوسف را خرید، وزیر اعظم مصر بود. این مطلب آنگاه اعلام می‌شود که رسوایی عمومی می‌گردد، و موقعیت او با تصویری تند توصیف می‌شود: «همسر وزیر اعظم می‌خواهد غلام جوانش را به فریب بکشاند، زیرا او سخت شیفته‌ی اوست.» (آیه ۳۰) عشق او عشقی سوزان است که تمام وجودش را فرا می‌گیرد. از این رو این تفسیر آمده است: «ما می‌بینیم که او آشکارا به گمراهی افتاده است.» (آیه ۳۰) او باید الگو باشد، زیرا همسر یکی از شخصیت‌های برجسته‌ی حکومت است. با این حال، شیفته‌ی جوانی شده که شوهرش او را خریده بود. یا شاید آنان صرفاً درباره‌ی این واقعیت سخن می‌گفتند که او مرکز یک رسوایی شده است. سرزنش‌پذیر آن گناه نیست، بلکه این است که گناه او آشکار شده است. اگر کار پوشیده بماند، هیچ سرزنشی بر آن وارد نیست.

For the first time we learn who the woman is, and we learn that the man who bought Joseph was Egypt’s Chief Minister. This is announced as the scandal becomes public, with her position graphically described: “The Chief Minister’s wife is trying to seduce her slave lad, as she is passionately in love with him.” (Verse 30) Hers is a consuming love that takes complete hold. Hence the comment: “We see that she is clearly going astray.” (Verse 30) She is supposed to be the role model as she is married to a leading personality in government. Yet she is infatuated with the young man her husband had bought. Or perhaps they were merely commenting on the fact that she had become the centre of a scandal. It is not the offence itself that is reproachable, but of being found out doing it. If it remains concealed, no blame is attached.