ای مؤمنان، اگر از کسانی اطاعت کنید که کافر شدند، شما را به عقب بازمی‌گردانند و زیانکار خواهید شد. بی‌تردید تنها خداست که مولای شماست و او بهترین یاری‌دهندگان است. (آیات ۱۴۹ و ۱۵۰)

Believers, if you obey those who have rejected the faith, they will cause you to turn back on your heels, and you will be the losers. Indeed, God alone is your Lord Supreme and He is the best of all who bring succour. (Verses 149-50)

در ادامه‌ی بخشی دیگر از بررسی قرآن کریم درباره‌ی جنگ اُحُد و رویدادهای آن آغاز می‌شود. تفسیرهای آمده در این بخش، در پی اصلاح تصورات مؤمنان، افزایش آگاهی آنان از وضعیتشان، و هشدار دادن نسبت به دام‌هایی است که در راهشان قرار دارد و نسبت به آنچه دشمن ممکن است برایشان نقشه بکشد.

Another passage within the context of the Qur’ān’s review of the Battle of Uĥud and its events now begins. The comments it includes aim at correcting the concepts of the believers, enhancing their awareness of their situation, warning them of pitfalls which lie in their way and what the enemy may scheme against them.

شکست مسلمانان در احد، فضای مناسبی برای منافقان و یهودیان مدینه و کافران فراهم کرد تا تبلیغات خصمانه خود را گسترش دهند.

The defeat of the Muslims at Uĥud provided the unbelievers, the hypocrites and the Jews in Madinah with a suitable climate to spread their hostile propaganda.

مدینه هنوز شهری کاملاً مسلمان نشده بود. مسلمانان در آنجا عمدتاً عنصری بیگانه بودند، و پیروزی درخشان بدر به آنان جایگاهی هیبت‌انگیز بخشید.

Madinah was not yet a wholly Muslim city. The Muslims there were largely a foreign element, to which the spectacular victory at Badr imparted an awe-inspiring stature.

هنگامی که مسلمانان در اُحد شکست خوردند، نگرش‌ها به‌طور چشمگیری تغییر کرد. دشمنان اسلام این شکست را فرصتی یافتند تا دشمنی خود را آشکار کنند و شایعات مسمومشان را پراکنده سازند. آنان به سرعت از این فاجعه‌ای که هر خانوادهٔ مسلمان را آسیب زده بود بهره بردند و کوشیدند در ذهن مسلمانان سردرگمی ایجاد کنند.

When they were defeated at Uĥud, attitudes were markedly changed. The enemies of Islam found in that defeat a chance to declare their hostility and spread their poisonous rumours. They were quick to exploit the tragedy which had affected every Muslim family and to try to create confusion in the minds of Muslims.

در آغاز گزارش قرآنی از وقایع واقعی آن نبرد، خداوند خود مؤمنان را به شدت از اطاعت کسانی که کفر ورزیده‌اند برحذر می‌دارد.

At the outset of the Qur’ānic report of the actual events of the battle, God Himself emphatically warns the believers against obeying those who have rejected the faith.

این سوره اکنون به مؤمنان اطمینان بیشتری می‌دهد و مژده‌ی تدبیر خداوند را به آنان می‌رساند که دل‌های دشمنانشان را به سبب شریک قرار دادن برای او، با وجود همه‌ی فرمان‌های صریح او، از هراس پر خواهد کرد. در حقیقت، خداوند هیچ قدرتی از هیچ نوع به آن شریکان ادعایی نداده است. افزون بر این، در آخرت ستمکاران کیفری بیشتر خواهند دید: «به زودی در دل‌های کافران ترس خواهیم افکند، به سبب آنکه برای خدا شریک قرار دادند؛ چیزی که خداوند برای آن هیچ دلیلی نازل نکرده است. جایگاه آنان آتش است و چه بد است جایگاه ستمکاران.» (آیه ۱۵۱)

The sūrah now provides the believers with more reassurance, giving them the happy news of God’s plan to strike terror into the hearts of their enemies because they associate partners with Him, against all His express orders. Indeed, God has given those alleged partners no power of any sort. Moreover, in the hereafter, the wrongdoers will receive further punishment: “We shall strike terror in the hearts of unbelievers because they associate partners with God — something for which He has never granted any warrant. Their abode is the fire, and evil indeed is the dwelling place of the wrongdoers.” (Verse 151)

خدای متعال وعده داده است که در دلهای کافران رعب و وحشت خواهد افکند؛ و این وعده تضمین کافی است که نبرد را به پیروزی قاطع برای مؤمنانی برساند که او را یاری می‌کنند، در برابر دشمنانش. این وعده در هر رویارویی میان ایمان و کفر صادق است. هرگاه کافران با مؤمنان روبه‌رو می‌شوند، ترس بر آنان چیره می‌گردد، زیرا خدا این احساس را در دلهایشان می‌افکند. آنچه برای پدیدار شدن این احساس مهم است، این است که خود مؤمنان واقعاً ایمان خویش را احساس کنند. آنان باید به‌راستی خود را تنها تسلیم خدا سازند، و کاملاً به یاری خدا اطمینان داشته باشند، و کوچک‌ترین تردیدی نداشته باشند که پیروزی به سپاهیان خدا داده خواهد شد، و خدا اراده‌اش را به انجام خواهد رساند، و کافران هرگز نمی‌توانند آنچه را خدا می‌خواهد به انجام رساند، نقش بر آب سازند. گاهی ظواهر امر خلاف این را نشان می‌دهند، اما مؤمنان باید به وعده خدا اعتماد کنند، زیرا این وعده همواره تحقق می‌یابد، صرف‌نظر از آنچه مردم با چشمان خود می‌بینند یا با عقل خود داوری می‌کنند. کافران در دلهایشان ترس را احساس خواهند کرد، زیرا به هیچ پشتیبانی استوار تکیه ندارند. آنان نیروی خود را ندارند و از حمایت هیچ منبع قدرتمند دیگری برخوردار نیستند. آنان برای خدا شریکانی قائل شده‌اند که نه اختیار و نه قدرتی از خود دارند، زیرا خدا هرگز هیچ دلیلی بر آن‌ها نازل نکرده است.

A promise from God, the Almighty, to strike terror into the hearts of the unbelievers is sufficient guarantee to bring the battle to a decisive victory for the believers who support Him, against His enemies. It is a promise which holds true in every confrontation between belief and disbelief. Every time the unbelievers come face to face with the believers, fear overcomes them, because God strikes that feeling into their hearts. What is important for this feeling to surface is that the believers themselves truly feel their faith. They must genuinely submit themselves to God alone, and have total confidence in God’s help and entertain no shred of doubt that victory will be given to God’s soldiers and that God will accomplish His will and that the unbelievers can never frustrate what God wants to accomplish. Sometimes, appearances may suggest the contrary, but the believers have to trust in God’s promise because it will always come true, regardless of what people may see with their own eyes or judge with their own minds. The unbelievers will feel terror in their hearts, because they do not rely on any firm support. They have no power of their own, and they do not enjoy the support of any other powerful source. They have attributed to God partners who have no authority or power of their own, because God has never bestowed any warrant on them.

خداوند وعده‌ی خود را به شما محقق ساخت، آنگاه که به اذن او، در آستانه‌ی نابود کردن ایشان بودید.

God fulfilled to you His promise when, by His leave, you were about to destroy them.

«پس شما سست شدید و درباره [فرمان پیامبر] با یکدیگر اختلاف کردید و پس از آنکه خداوند آنچه را دوست می‌داشتید به شما نشان داد، نافرمانی کردید. برخی از شما دنیا را می‌خواستند و برخی آخرت را. آنگاه او شما را از آنان بازگرداند تا شما را بیازماید. اما اکنون شما را بخشیده است، زیرا خداوند نسبت به مؤمنان بخشنده است. [به یاد آورید] هنگامی را که گریختید و به بالای کوه رفتید، بی‌آنکه به کسی توجه کنید، در حالی که پیامبر ﷺ از پشت سر شما را فرا می‌خواند. پس خداوند اندوهی پس از اندوه به شما پاداش داد تا بر آنچه از دستتان رفته و بر آنچه به شما رسیده، اندوهگین نشوید.»

But then you lost heart and disagreed with one another concerning [the Prophet’s command] and disobeyed after God had brought you within view of that for which you were longing. Some of you cared only for this world and some cared for the life to come. Then He turned you away from them so that He may put you to the test. But now He has forgiven you, for God is gracious to the believers. [Remember] when you ran away, up into the mountain, paying no heed to anyone, while the Messenger was at your rear calling out to you. Therefore, He rewarded you with sorrow after sorrow so that you may not grieve over what has escaped you, nor over what had befallen you.

خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است. (آیات ۱۵۲-۱۵۳)

God is aware of all that you do. (Verses 152-3)

سوره تصویری کامل از میدان نبرد و توالی پیروزی و شکست ارائه می‌دهد. هر حرکت، هر تأثیر، هر حالت چهره و هر اندیشهٔ گذرا ثبت شده است. توصیف قرآنی همچون نواری سینمایی است که هر حرکت را با جزئیات زنده و دقیق نشان می‌دهد. این امر به‌ویژه دربارهٔ تصویر کسانی صدق می‌کند که با وحشت از میدان نبرد می‌گریختند و به سوی کوه بالا می‌رفتند، در حالی که پیامبر ﷺ آنان را فرا می‌خواند. همراه با این تصویر، نقشی از اندیشه‌ها، تأثیرات و واکنش‌هایی است که مردم داشتند. افزون بر این همه، شمار زیادی از دستورها و بیانات وجود دارد که ویژگی سبک قرآنی و روش شگفت‌انگیز آن در تربیت مؤمنان است.

The sūrah paints a full picture of the battlefield and the succession of victory and defeat. Every movement, every impression, every facial expression and every fleeting thought is recorded. The Qur’ānic description is like a film reel which shows every movement in vivid and sharp detail. This particularly applies to the image of people fleeing from the battlefield and charging up the mountain in panic, as the Prophet called out to them. Coupled with this is a picture of the thoughts, impressions and reactions people entertained. On top of it all, we have a number of directives and statements which are characteristic of the Qur’ānic style and its remarkable method of educating believers.

سپس پس از آن اندوه، آرامش را بر شما فرو فرستاد، به صورت خوابی که بر برخی از شما چیره شد، در حالی که دسته‌ای دیگر که تنها به فکر خود بودند، درباره خداوند گمان‌های نادرست داشتند — گمان‌های جاهلیت. می‌پرسند: «آیا ما را در این کار اختیاری هست؟» بگو: «تمام اختیار تصمیم از آنِ خداوند است.» آنان در دل‌های خود چیزی را پنهان می‌کنند که برای تو آشکار نمی‌سازند. می‌گویند: «اگر ما را در این کار اختیاری بود، در اینجا کشته نمی‌شدیم.» بگو: «اگر شما در خانه‌های خود می‌ماندید، آنان که مقدر شده بود کشته شوند، به سوی بسترهای مرگ خویش می‌رفتند.» زیرا خداوند می‌خواست آنچه را در سینه‌های شماست بیازماید و آنچه را در دل‌های شماست پاک گرداند. خداوند به آنچه در سینه‌های مردم است داناست.

Then, after sorrow, He let peace fall upon you, in the shape of a slumber which overtook some of you, while others, who cared mainly for themselves, entertained wrong thoughts about God — thoughts of pagan ignorance. They ask: ‘Have we any say in the matter?” Say: ‘All power of decision rests with God. “They conceal in their minds what they do not disclose to you. They say: “Had we had any say in the matter, we should not have been slaughtered here.” Say: “Had you stayed in your homes, those of you who were destined to be killed would have gone to their deathbeds.” For it was God’s will to put to a test all that you entertain in your minds and to render pure what you may have in your hearts, God is fully aware of what is in people’s bosoms.

(آیه ۱۵۴)

(Verse 154)

تمام آشوب، سردرگمی و وحشتی که شکست میان سربازان مسلمان پراکند، با احساس آرامش و امنیتی شگفتانگیز میان مؤمنانی همراه شد که بازگشتند و گرد پیامبر ﷺ جمع شدند. خوابی سبک بر آنان چیره شد و همین خواب، اطمینان شخصی به آنان بخشید. این پدیدهٔ استثنایی با عباراتی ظریف و لطیف توصیف شده است: «سپس پس از اندوه، آرامش را بر شما فرو فرستاد، به صورت خوابی که گروهی از شما را فرا گرفت.» شکی نیست که این پدیدهای شگفت بود و تجلی لطف خداوند است، هنگامی که به بندگانش عطا میشود. وقتی خواب کسانی را فرا میگیرد که خسته، فرسوده و هراسان هستند، حتی برای لحظهای کوتاه، نتایجی شگفتانگیز به بار میآورد. آنان را به شیوهای که ما نمیتوانیم درک کنیم، اطمینان و آرامش میبخشد و از ایشان انسانهایی کاملاً دیگرگونه میسازد. این را میگویم زیرا خودم آن را در وضعیتی از پریشانی شدید تجربه کردهام. لطف خداوند را چنان احساس کردم که هیچ زبان انسانی نمیتواند آن را توصیف کند.

All the chaos, confusion and panic which the defeat spread among the Muslim soldiers was followed by a remarkable sense of peace and security among the believers who came back and rallied to the Prophet’s side. They were overtaken by a gentle slumber which gave them personal reassurance. This exceptional phenomenon is described in fine and gentle words: “Then, after sorrow, He let peace fall upon you in the shape of a slumber which overtook some of you.’’ There is no doubt that this was a remarkable phenomenon, a manifestation of God’s grace when it is bestowed upon His servants. When slumber overtakes people who are tired, exhausted and panicking, even for a brief moment, it brings about remarkable results. It gives them reassurance and comfort in a way which we cannot fathom and it makes of them different people altogether. I say this because I have experienced it in a situation of extreme distress. I felt God’s grace in a way which no human language can describe.

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ}

As for those of you who turned away on the day when the two hosts met in battle, Satan caused them to slip only in consequence of something that they themselves had done. But now God has pardoned them. Indeed, God is Much forgiving, Forbearing.

ای مؤمنان، مانند کسانی نباشید که کافر شدند و دربارهٔ برادرانشان، هنگامی که در زمین سفر می‌کنند یا به جهاد می‌روند، می‌گویند: «اگر پیش ما می‌ماندند، نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند.» این سخن را گفتند تا خدا حسرتی در دل‌هایشان قرار دهد. زندگی می‌بخشد و می‌میراند تنها خداست. خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست. و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید، یقیناً آمرزش و رحمت خدا بهتر است از آنچه گرد می‌آورند. و اگر بمیرید یا کشته شوید، به سوی خدا گرد آورده خواهید شد. (آیات ۱۵۵-۱۵۸)

Believers, be not like those who disbelieve and say of their brethren, when they travel on earth or go forth to war, “Had they stayed with us they would not have died, nor would they have been killed, “so that God places a source of despair in their hearts. It is God alone Who grants life and causes death. God sees all that you do. If you should be slain or die in God’s cause, surely forgiveness by God and His grace are better than all the riches they amass. If you should die or be slain, it is to God that you shall be gathered. (Verses 155-8)

خداوند بی‌شک از آنچه در دل کسانی بود که در نبرد اُحُد پشت کردند و شکست خوردند، آگاه بود. آنان در پی گناهی که مرتکب شده بودند، سست شدند و این امر موجب لرزش ایمانشان گردید. شیطان توانست ایشان را به چنین لغزشی بکشاند: «کسانی از شما که در روزی که دو گروه با هم رو‌به‌رو شدند پشت کردند، شیطان ایشان را تنها در نتیجهٔ کارهایی که خودشان کرده بودند به لغزش انداخت.» (آیهٔ ۱۵۵) این ممکن است اشاره به تیراندازانی باشد که نتوانستند در برابر وسوسهٔ غنایمی که کافران عقب‌نشین بر جای گذاشته بودند پایداری کنند. آنان همچنین این فکر را در سر می‌پروراندند که شاید پیامبر خدا ﷺ سهمی از غنایم جنگی به ایشان ندهد. این همان گناهی بود که مرتکب شدند و در نتیجهٔ آن شیطان ایشان را به لغزش انداخت. اما این آیه، انسانی را توصیف می‌کند که پس از ارتکاب گناه، اعتمادش سست می‌شود و پیوندش با خدا سست می‌گردد. او تعادلش را از دست می‌دهد و خود را در برابر انواع افکار منفی آسیب‌پذیر می‌سازد. بدین‌سان، شیطان در گوشش وسوسه می‌کند و او را از خطایی به خطای دیگر می‌کشاند، پس از آنکه خودش پناهگاه امن قناعت و ایمان آرام‌بخش را ترک کرده است.

God was certainly aware of what was in the hearts of those who turned away in defeat during the Battle of Uĥud. They weakened in consequence of a sin they had committed. This caused them to be shaken. Satan was able to manoeuvre them into making such a slip: “As for those of you who turned away on the day when the two hosts met in battle, Satan caused them to slip only in consequence of something that they themselves had done.” (Verse 155) This may be a reference to the archers who could not resist the temptation of the loot being left behind by the retreating unbelievers. They also entertained the thought that God’s Messenger might not give them a share of the spoils of war. That was the sin they committed, in consequence of which Satan made them slip. This verse, however, describes man after having committed a sin: his confidence weakens and his tie with God loosens. He loses balance and allows himself to fall prey to all sorts of negative thoughts. Thus, Satan whispers in his ear and leads him from one error to another, after he himself has left his safe refuge of content and reassured faith.