ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید. زلزلهٔ رستاخیز چیزی بسیار هولناک است. روزی که آن فرا رسد، هر زن شیردهی کودک شیرخوار خود را فراموش خواهد کرد و هر زن باردار بار خود را سقط خواهد کرد؛ و مردم را مست خواهی دید، با آنکه مست نیستند، لیکن عذاب خدا سخت است.

Mankind! Have fear of your Lord. The violent convulsion at the Last Hour will be awesome indeed. On the day when it comes, every suckling mother will utterly forget her nursling, and every woman heavy with child will cast her burden; and it will seem to you that all mankind are drunk, although they are not drunk. But severe indeed will be God’s punishment. (Verses 1-2)

این سوره با آغازی شگفت‌انگیز شروع می‌شود که دل‌ها را به لرزه می‌اندازد. خطاب آن به تمام انسان‌ها است و آنان را به تقوای پروردگارشان فرا می‌خواند و از آنچه در روز قیامت، آن روز پرهیاهو و هولناک، رخ خواهد داد برحذر می‌دارد. در این آغاز عنصری آشکار از راز و رمز وجود دارد که ترسناک است و با هیچ واژه‌ای قابل بیان نیست. از این رو از «زلزله‌ای سهمگین» سخن گفته می‌شود که سپس «هولناک» توصیف می‌گردد، اما هیچ نشانه روشنی از ماهیت و حقیقت آن در دست نیست.

This is how the sūrah begins: an awesome opening that makes hearts tremble. It addresses all mankind, calling on them to fear their Lord and warning them against what may happen on the eventful and terrible Day of Judgement. There is a clear element of mystery about it, one that is frightening and cannot be expressed in words. Thus we are told of a ‘violent convulsion’ which is then described as ‘awesome indeed’, but we have no clear indication as to its nature or substance.

هنگامی که جزئیات بیان می‌شود، آن‌ها را حتی وحشتناک‌تر می‌یابیم. تصویری از هر مادر شیرده در دست است که کاملاً از کودکی که شیر می‌دهد بی‌خبر است: نگاه می‌کند اما نمی‌بیند، حرکت می‌کند اما بی‌هدف. هر زن بارداری به‌سبب شوک بزرگی که او را فرا می‌گیرد، جنین خود را سقط می‌کند. همه مردم مست به نظر می‌رسند، اما مست نیستند.

When the details are given, we find them even more frightening. We have a picture of every suckling mother completely unaware of the child she is nursing: she looks but does not see, moves but only aimlessly. Every pregnant female miscarries because of the great shock that engulfs her. All people look drunk, but they are not.

آنان تنها چنان به نظر می‌رسند که گویی به خلأ می‌نگرند و با گام‌های لرزان به هر سو راه می‌روند. این صحنه بسیار پرجنب‌وجوش است، با جمعیتی بزرگ و در حال حرکت. هنگامی که آیات تلاوت می‌شود، تقریباً آن را با چشم خود می‌بینیم و در تخیل خویش به تصویر می‌کشیم. با این حال، به دلیل هولناکی‌ای که توصیف می‌کند، کمتر می‌توانیم تصویر کامل آن را دریابیم. این هولناکی را نمی‌توان با حجم یا گستره‌اش سنجید، بلکه باید با تأثیرش بر انسان‌ها سنجید. معیار آن، مادر شیرده‌ای است که از کودک بر سینه‌اش غافل است. هیچ مادری چنین غافل نمی‌شود، مگر آنکه هولناکی‌ای که با آن روبه‌رو است، تمام حواس و قوای او را به خود مشغول کرده باشد. معیار آن زنان باردار سقط‌کننده و مردمانی نیز هست که چنان رفتار می‌کنند گویی مست‌اند، با آنکه شراب ننوشیده‌اند. همه‌ی این‌ها از آن روست که عذاب خداوند واقعاً سخت است.

با این همه وحشت، به ما گفته می‌شود که برخی مردم درباره خدا جدال می‌کنند، در حالی که از او ترسی ندارند: «و از مردم کسی است که بدون هیچ دانشی درباره خدا جدال می‌کند و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کند. برای کسی که خود را به دست هر شیطانی بسپارد، مقرر شده است که او را گمراه کند و به سوی عذاب آتش فروزان رهنمون سازد.» (آیه‌های ۳ و ۴)

Despite this horror, we are told that some people dispute about God, having no fear of Him: “Yet some people argue about God without having any knowledge, and follow every rebellious devil. It is decreed for whoever entrusts himself to any [such devil] that he will lead him astray and guide him towards the suffering of the blazing flame.” (Verses 3-4)

هر بحثی که درباره وجود خدا، یگانگی‌اش، قدرت، علم یا هر یک از صفاتش باشد، بسیار عجیب به نظر می‌رسد. چگونه ممکن است کسی به وسعت وحشتی که در انتظار همه ماست پی ببرد، وحشتی که تنها راه گریز از آن تقوا و کسب رضای خداست، و با این حال همچنان درباره خدا جدل کند؟ چگونه کسی که ذهنی برای اندیشیدن و قلبی برای احساس دارد، می‌تواند خود را به چیزی جز تلاش برای دوری از این تکان مهیب، که هولناکی‌اش همه ما را تهدید می‌کند، مشغول سازد؟

Whether the dispute is about God’s existence, oneness, power, knowledge or any of His attributes, it sounds extremely singular. How can anyone realize the extent of the horror that awaits us all, and from which the only escape is through piety and earning God’s pleasure, yet continue to dispute about God? How can anyone with a mind to think and a heart to feel indulge in anything other than trying to avoid this violent convulsion whose horror threatens us all?

اگر این مجادله بر پایه‌ی علم درست بود، شاید چیزی بتوان در دفاع از آن گفت، اما این مجادله‌ای بی‌علم است. در تکبّری فرو رفته که به دنبال هیچ دلیل محکمی نیست، و در خطایی که نتیجه‌ی پیروی از فرمان شیطان است. چنین کسانی دربارهٔ خدا مجادله می‌کنند و «از هر شیطان سرکشی پیروی می‌کنند»، شیطانی که به روی‌گردانی از حق می‌بالد. از این رو، «برای هر که او را به دوستی گیرد، مقرّر شده که گمراهش سازد و به عذاب آتش فروزان راهنماییش کند.» (آیهٔ ۴) شیطان‌ها ناگزیر پیروان خود را از حق دور می‌کنند تا آنان را به جهنم برسانند. این سوره با طعنه این گمراهی را «هدایت» می‌نامد، در حالی که این تنها می‌تواند هدایتِ کسی باشد که به نابودی و هلاکت رهنمون می‌شود.

Had it been a dispute based on true knowledge, something might be said for it, but it is a dispute without knowledge. It is immersed in arrogance that seeks no firm evidence, and error that is the result of following Satan’s bidding. Such people dispute about God “and follow every rebellious devil,” who boasts about turning away from the truth. Hence, “it is decreed for whoever entrusts himself to any [such devil] that he will lead him astray and guide him towards the suffering of the blazing flame.” (Verse 4) It is inevitable that such devils will lead their followers away from the truth in order to land them in hell. The sūrah sarcastically calls this ‘guidance’, which can only be the guidance of one who leads to destruction and doom.

ای مردم! اگر در بارۂ رستاخیز تردید دارید، به یاد داشته باشید که ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه، سپس از خون بسته، سپس از گوشت‌پاره‌ای که شکل یافته و شکل نیافته است، تا برای شما روشن کنیم [قدرت خود را]. و آنچه را بخواهیم در رحم‌ها تا مدتی معین قرار می‌دهیم، سپس شما را به صورت کودک بیرون می‌آوریم، تا به کمال نیرو و بلوغ خود برسید.

Mankind! If you are in doubt as to the resurrection, remember that We have created you out of dust, then out of a gamete, then out of a clinging cell mass, then out of an organized and unorganized embryo, so that We might make things clear to you. We cause to rest in the [mothers’] wombs whatever We please for an appointed term, and then We bring you forth as infants, that you may grow up and attain your prime.

برخی از شما پیش از وقت می‌میرید، و برخی به پیری بی‌حاصل می‌رسند، آن‌چنان که دیگر آنچه را پیش‌تر می‌دانستند نمی‌دانند. زمین را خشک و بی‌حاصل می‌بینی؛ و [ناگهان،] هنگامی که ما آب بر آن فرو می‌فرستیم، به جنبش می‌آید و می‌بالد و هر گونه گل و گیاه درخشانی برمی‌آورد. (آیه ۵)

Some of you die young, and some live on to abject old age when all that they once knew they know no more. You can see the earth dry and barren; and [suddenly,] when We send down water upon it, it stirs and swells and puts forth every kind of radiant bloom. (Verse 5)

رستاخیز بازگشت به زندگی‌ای است که پیش‌تر وجود داشته است. بنابراین، از نگاه انسانی، آسان‌تر از آغاز پدیدآمدن زندگی در وهلهٔ نخست است؛ هرچند از نگاه خداوند، مفهوم آسان‌تر یا دشوارتر اصلاً مطرح نمی‌شود. نزد او، پدیدآوردن چیزی از نیستی و بازگرداندن زندگی‌ای که پایان یافته، یکسان است. هر دو نتیجهٔ خواست اوست: «همانا فرمان او چون چیزی را بخواهد این است که به آن می‌گوید: "باش"، پس بی‌درنگ می‌باشد.» (یس: ۸۲)

Resurrection is a return to a life that has been in existence. Thus, by human standards, it is easier than the origination of life in the first place, although, by God’s standards, the notion of easier or more difficult does not arise. To Him, initiating something out of nothing and restoring a life that had ended are the same. Both are the result of His will: “When He wills a thing to be, He only says to it, ‘Be’– and it is.” (36:

۸۲) اما قرآن مردم را بر اساس معیارهای خودشان، تفکر عقلانی و درکشان خطاب قرار می‌دهد. دل‌های آنان را به تأمل در آنچه هر لحظه در زندگی‌شان رخ می‌دهد هدایت می‌کند. اگر تنها به دقت در آن می‌اندیشیدند، درمی‌یافتند که این امر معجزه‌آسا است. اما برای آنکه آن را چنین دریابند، باید با دلی گشوده و ذهنی متفکر به آن بنگرند. افسوس! کمتر پیش می‌آید که چنین کنند.

82) But the Qur’ān addresses people according to their own standards, rational thinking and understanding. It directs their hearts to reflect on what they see happening at every moment in their lives. If only they would reflect on it carefully, they would realize that it is miraculous. But to appreciate it as such, they need to look at it with an open heart and a reflective mind. Alas! They rarely ever do so.

این به آن دلیل است که تنها خداوند حقیقت مطلق است؛ و تنها اوست که مردگان را زنده می‌کند؛ و او بر هر چیزی تواناست. و اینکه قیامت بی‌شک فرا خواهد رسید؛ و اینکه خداوند بی‌تردید همه کسانی را که در گورهایشان هستند برخواهد انگیخت.

That is because God alone is the Ultimate Truth; and He alone brings the dead to life; and He has the power to will anything. And that the Last Hour is certain to come, beyond any doubt; and that God will certainly resurrect all who are in their graves.

(آیات ۶-۷)

(Verses 6-7)

تمام آنچه درباره آغاز آفرینش انسان و خلقت او از خاک گفته شد، مراحل گوناگونی که جنین از سر می‌گذراند، چرخه بعدی زندگی کودک و عمرش، و همچنین رویش حیات از زمین خشک و بی‌بار، همگی با این حقیقت پیوند نزدیک دارند که خدا حقیقت مطلق است. همه این جنبه‌ها قوانین ثابتی هستند که از سوی خدا، حق، آغاز شده و به کار افتاده‌اند و قوانین او هرگز شکست نمی‌خورند. پیشروی حیات به این شیوه، و گذر آن از مرحله‌ای به مرحله دیگر، نشانه آن اراده بزرگی است که حرکات و مراحل آن را تعیین می‌کند. پیوند میان اینکه خدا حقیقت مطلق است و این استواری چرخه بی‌خطای زندگی، روشن است.

All that has been said about the origins of man and his creation out of dust, the various stages an embryo goes through, and the next cycle of a child and his life, and also about life blooming out of a dry and barren earth are closely related to the fact that God is the Ultimate Truth. All these aspects are constant laws initiated and operated by God, the Truth, whose laws will never fail. The progress of life in such a fashion, moving from one stage to another, is indicative of the great will that determines its moves and stages. The link is clear between the fact that God is the Ultimate Truth and this consistency of an unfailing cycle of life.

«او تنها کسی است که مردگان را زنده می‌کند.» (آیه ۶) زنده کردن مردگان یعنی بازگرداندن حیات به چیزی که مرده است. کسی که نخستین بار حیات را پدید آورد، همان کسی است که در مرحلهٔ نهایی آن را بازمی‌گرداند. «خداوند یقیناً همهٔ کسانی را که در گورهایشان هستند برمی‌انگیزد.» (آیه ۷) سپس به آنان پاداش آنچه را در این زندگی نخست انجام داده‌اند داده خواهد شد. چنین رستاخیزی بر اساس هدف آفرینش ضروری است.

“He alone brings the dead to life.” (Verse 6) Bringing the dead to life is to re-initiate life in what has been dead. The One who originated life in the first instance is the One who brings it back in the final stage. “God will certainly resurrect all who are in their graves.” (Verse 7) They will then be given their reward for whatever they did in this first life. Such resurrection is dictated by the purpose of creation.

دورههایی که جنین و کودک از سر میگذرانند نشان میدهد که اراده حکیمانهای که آنها را به حرکت درآورده، ناگزیر به انسان امکان خواهد داد که در جهانی کامل به کمال نهایی خود دست یابد. در این زندگی زمینی، کمال دستنیافتنی است، زیرا پیشرفت انسان در نقطهای معین متوقف میشود و سپس چنان بازمیگردد که به مرحلهای میرسد که «آنچه را زمانی میدانست، دیگر نمیداند». پس ضروری مطلق است که زندگی دومی روی دهد تا به انسان امکان دهد به کمال دست یابد.

سوره سپس تصویر نوع دیگری از انسان را ترسیم می‌کند. اگرچه این نوع در روزگار آغازین پیام اسلامی قطعاً حضور داشت، در هر نسلی نیز وجود دارد. این همان کسی است که ایمان را با سودی که احتمال دارد از آن به دست آورد یا زیانی که ممکن است متحمل شود می‌سنجد. بنابراین، رویکرد او به ایمان همان رویکردی است که در هر معامله تجاری خود دارد.

The sūrah then paints a picture of another type of person. Although this type was definitely present in the early days of the Islamic message, it is also present in every generation. It is the type that weighs up faith against what profit or loss he is likely to achieve as a result. Thus, his approach to faith is the same as any business transaction he conducts.

برخی مردم خدا را در مرزِ ایمان می‌پرستند. اگر خیری به آنان برسد، خشنود می‌شوند؛ اما اگر آزمایشی به آنان روی آورد، کاملاً روی برمی‌گردانند؛ و بدین‌سان هم دنیا و هم آخرت را از دست می‌دهند. این همانا زیانی بی‌همتاست. آنان به جای خدا چیزی را می‌خوانند که نه زیانی به آنان می‌رساند و نه سودی. این نهایتِ گمراهی است. در حقیقت، کسی را می‌خوانند که زیانش به احتمال بسیار بیشتر از سودش است. چه بد سرپرستی است و چه بد همراهی! (آیات ۱۱ تا ۱۳)

Some people worship God on the border-line [of faith]. If good befalls such a person, he is content; but if a trial assails him, he turns away utterly; thus losing this world and the life to come. This is, indeed, a loss beyond compare. He invokes, instead of God, something that can neither harm nor benefit him. This is the utmost that one can go astray. Indeed he invokes one that is far more likely to cause harm than benefit. Vile indeed is such a patron, and vile the friend. (Verses 11-13)

ایمان تکیه‌گاه زندگی مؤمن است. ممکن است دنیا این‌سو و آن‌سو تکان بخورد و بلرزد، اما مؤمن با تکیه بر این تکیه‌گاه بر جای خود استوار می‌ماند. ممکن است حوادث او را این‌سو و آن‌سو بکشانند، اما او در تصمیم خود ثابت‌قدم می‌ماند. ممکن است حمایت‌ها در اطرافش فرو بریزد، اما یقین دارد که ایمان به او پشتیبانی می‌دهد که هرگز شکست نمی‌خورد. ارزش ایمان در زندگی مؤمن چنین است. از این رو، او یا او باید مطمئن شود که ایمان درستی دارد، به پشتیبانی بی‌پایان آن اعتماد کند، تردید به خود راه ندهد و در انتظار پاداش فوری نماند. در واقع خود ایمان برای مؤمنان پاداش است، زیرا تمام پشتیبانی‌ای را که به آن نیاز دارند به آنان می‌دهد. این حقیقتاً پاداشی است برای دلی که به نور ایمان گشوده می‌شود و در جستجوی هدایت است. به همین دلیل، خدا ایمان را به آنان عطا می‌کند تا تمام اطمینانی را که لازم دارند فراهم آورد. مؤمن زمانی به پاداش بودن ایمان پی می‌برد و ارزش آن را درک می‌کند که می‌بیند مردم در اطرافش بی‌هدف حرکت می‌کنند، این‌سو و آن‌سو کشیده می‌شوند، نگران و سرگردان‌اند، در حالی که خودش در گام‌هایش مطمئن، آرام و با پیوند استوارش با خدا خاطر جمع است.

Faith is the mainstay of a believer’s life. The world may be swayed and shaken here or there, but the believer stays his ground supported by this mainstay. Events may pull him in this or that direction, but he remains firm in his resolve. Support may crumble all around him, but he is certain that faith gives him the kind of support that never fails. Such is the value of faith in the life of a believer. Hence, he or she must ensure that they have the right faith, trust to its unfailing support, entertain no hesitation and wait for no immediate reward. Indeed, faith itself is a reward for believers, because it gives them all the support they need. It is indeed a reward for a heart that opens up to the light of faith and seeks guidance. Because of this, God grants them faith to provide them with all the reassurance they need. A believer realizes that faith is a reward and appreciates its value when he sees people all around him moving aimlessly, pulled here and there, worried, thrown off-course, while he himself is certain of his footsteps, calm, reassured by his strong bond with God.

اما کسانی که واقعاً به یگانگی خدا ایمان دارند، خداوند برای آنان چیزی را آماده کرده که بسیار بهتر از همه آسایش‌ها و منافع مادی این زندگی است: «خداوند کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، به باغ‌هایی وارد می‌کند که از زیر آن‌ها نهرها جاری است. خداوند هر آنچه بخواهد انجام می‌دهد.» (آیه ۱۴) بنابراین، هر کس که به سختی یا آزمایشی دچار شود، باید پایداری کند و استوار بماند. همچنین باید همواره بر خدا و رحمت و یاری او توکل کند و باور داشته باشد که تنها اوست که می‌تواند سختی او را برطرف کند و صبرش را پاداش دهد.

As for those who truly believe in God’s oneness, God prepares for them what is much better than all the material comforts and benefits this life may provide: “God will certainly admit those who believe and do righteous deeds into gardens through which running waters flow. God certainly does whatever He wills.” (Verse 14) Therefore, anyone who endures adversity or a test should remain steadfast and persevere. He must also continue to place his trust in God and His mercy and support, believing that only He can relieve his adversity and reward him for his perseverance.

کسی که اعتمادش به یاری خدا، چه در این دنیا و چه در جهان آخرت، از دست برود، و هنگامی که خود را در فشار شدید یا سختی سخت می‌یابد، از رحمت خدا نومید شود، ممکن است هر کاری را که از دستش برمی‌آید با خود انجام دهد. اما هیچ کاری که او بکند، هرگز وضعیتش را تغییر نخواهد داد و او را از مشکلاتش رها نخواهد کرد: «هر که گمان برد که خدا در این دنیا و در آخرت او را یاری نخواهد کرد، پس ریسمانی به سوی آسمان بکشد و سپس خود را [از آن] ببُرد؛ آنگاه بنگرد آیا این تدبیرش آنچه را که او را به خشم آورده است، برطرف می‌کند.» (آیه ۱۵)

A person who loses his trust in God’s help, both in this life and in the life to come, and despairs of God’s grace when he finds himself under severe pressure or adversity, may do with himself whatever he is able to do. But nothing he does will ever change his lot or relieve him of his problems: “If anyone thinks that God will not succour him in this world and in the life to come, let him stretch out a rope to the sky and then cut himself off; and then let him see whether his scheme will remove that which has enraged him.” (Verse 15)

این آیه صحنه‌ای تأثرانگیز از خشمی را ترسیم می‌کند که چنین شخصی احساس می‌کند و از پی آن، کنشی که از این خشم برمی‌خیزد. این حالت هنگامی که انسان به نقطهٔ شکست رسیده است، بزرگ‌تر جلوه می‌کند. بی‌گمان، کسی که در سختی است و از رحمت خدا نومید می‌شود، هر سرچشمهٔ روشنایی و هر اندیشه یا امید آرام‌بخشی را از دست می‌دهد. نگرانی‌اش چندین برابر می‌شود و فشار روانی‌اش بر دلش سنگینی می‌کند. از این رو، سختی‌اش دوچندان می‌گردد. بنابراین، این آیه به کسی که گمان می‌برد خداوند یاری‌اش نخواهد کرد، نه در این دنیا و نه در آخرت، می‌گوید: ریسمانی به آسمان بکشد و با چنگ زدن به آن بالا رود، یا ریسمانی به گردن ببندد و سپس آن را ببرد تا سقوط کند، یا نفس خود را قطع کند تا خفه شود. آنگاه بنگرد که آیا این کار سختی‌اش را برطرف می‌کند یا نه.

صحنه‌ای از روز قیامت را ترسیم می‌کند که در آن، کرامتی که خداوند به بندگان مؤمن خود می‌بخشد و خواری‌ای که دیگران متحمل می‌شوند، گویی همین اکنون و در همین جا در حال وقوع‌اند.

The next passage draws a scene of the Day of Judgement when the honour bestowed by God on His faithful servants and the humiliation suffered by the others are shown as though they are happening here and now.

این دو دشمن درباره‌ی پروردگارشان به ستیز برخاسته‌اند. برای کافران جامه‌هایی از آتش بریده خواهد شد و آب جوشان بر سرهایشان ریخته می‌شود، که آنچه در شکم‌هایشان است و پوستشان را خواهد گداخت. افزون بر این، برای آنان گرزهایی از آهن است. هرگاه در اندوهشان بخواهند از آن بیرون آیند، به همان‌جا بازگردانده می‌شوند و به ایشان گفته می‌شود: «عذاب آتش را بچشید.» خدا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، یقیناً به باغ‌هایی که از زیر آن‌ها جوی‌ها روان است درمی‌آورد؛ در آنجا با دستبندهایی از طلا و مروارید آراسته می‌شوند و پوشاکشان در آنجا ابریشم است. (آیات ۱۹ تا ۲۳)

These two adversaries have become engrossed in contention about their Lord. For the unbelievers garments of fire shall be cut out; and scalding water will be poured over their heads, melting all that is in their bellies and their skin. In addition, there will be grips of iron for them. Whenever, in their anguish, they try to get out, they are returned there, and will be told: ‘Taste the torment of fire.’ God will certainly admit those who believe and do righteous deeds into gardens through which running waters flow, wherein they will be adorned with bracelets of gold and pearls, and where silk will be their raiment. (Verses 19-23)

این صحنه‌ای خشن است با صداهای بلند و حرکات پرجنب‌وجوش. سبک توصیفی احساسی از مدتی طولانی القا می‌کند، با کنشی پیوسته و همواره تازه که پیش چشم خیال ما قرار می‌گیرد. می‌بینیم که جامه‌هایی بریده و دوخته می‌شوند و آبی به شدت جوشان بر سر مردم ریخته می‌شود. دمای آن چنان بالاست که لحظه‌ای که به سر کسانی که در جایگاه دریافت آن‌اند می‌رسد، آنچه در شکم‌هایشان است ذوب می‌شود و همچنین پوستشان. نیز شلاق‌هایی از آهن تفته می‌بینیم که برای تازیانه زدن به محکومان به چنین کیفری به کار می‌روند. رنج تشدید می‌شود و تحمل‌ناپذیر می‌گردد. کافران ناگهان برای گریز از این عذاب حرکتی می‌کنند، اما به شدت به همان عذاب بازگردانده می‌شوند. آنان به سختی سرزنش می‌شوند و به ایشان گفته می‌شود: «عذاب آتش را بچشید.» خیال ما این صحنه را از حرکت نخستین آن تا لحظه‌ای که کافران هنگام تلاش برای گریز دفع می‌شوند، پیوسته تکرار می‌کند. سپس از نو آغاز می‌شود. تنها راه رهایی از این صحنهٔ خودتکرارشونده، نگاه کردن به سرنوشت دیگری است که در سوره ترسیم شده است. نقطهٔ آغاز این است که دو طرف متخاصم درباره پروردگارشان با یکدیگر مجادله دارند. ما هم‌اکنون پایان غم‌انگیز کسانی را دیدیم که از ایمان به او سر باز می‌زنند. اما مؤمنان در باغ‌هایی هستند که از زیر آنها نهرهای جاری می‌گذرد. جامه‌هایشان با جامه‌های گروه نخست متفاوت است: از ابریشم است. افزون بر این، زیورها و جواهراتی از طلا و مروارید دارند. خداوند نیز ایشان را به بهترین سخنان و به راهی که به سوی ستوده‌ی شایستهٔ همه ستایش‌ها می‌برد، هدایت می‌کند. بدین‌ترتیب، نه در سخن و نه در راه، با هیچ دشواری روبرو نمی‌شوند.