آیا بر انسان دورهای نگذشته که چیز قابل ذکری نبوده است؟ ما انسان را از نطفهای آمیخته آفریدیم تا او را بیازماییم؛ پس او را شنوا و بینا قرار دادیم. ما راه را به او نشان دادیم، [و به او اختیار دادیم] که یا سپاسگزار باشد یا ناسپاس. (آیات ۱ تا ۳)

Was there not a period of time when man was not yet something to be thought of We have created man from a drop of mingled fluid, so that We might try him. Therefore, we have endowed him with hearing and sight. We have shown him the way, [giving him the choice] to be thankful or ungrateful. (Verses 1-3)

این پرسشی که سوره با آن آغاز می‌شود، در ظاهر به یک جمله‌ی خبری می‌ماند، اما به این شکل بیان شده تا انسان از خودش بپرسد: آیا خودم آگاه نیستم که روزگاری بود که من چیزی به حساب نمی‌آمدم؟ این پرسش باید به پرسش دیگری بینجامد: آیا نباید در این واقعیت بیندیشد؟ آیا چنین اندیشه‌ای او را به این راهنمایی نمی‌کند که چگونه به صحنه‌ی زندگی پا نهاده است، جایی که نورها بر او متمرکز شده تا از او موجودی درخور توجه بسازد؟ شکل پرسشی در اینجا برخی اندیشه‌های ظریف را پدید می‌آورد و ما را به تأمل بیشتر فرامی‌خواند.

This question with which the surah opens signifies a statement, but it is phrased in this way so that man should ask himself: Am I not aware that there was a period of time when I was nothing to be thought of?’ This should lead to further questioning: should he not reflect on this fact? Should not such reflection guide him to how he was ushered in on life’s stage where lights were focused on him to make of him a creature of note? The interrogative form in this instance facilitates some fine thoughts, encouraging us to reflect further.

یکی از نکات تأمل‌برانگیز ما را به مرحلهٔ پیش از آفرینش انسان می‌برد. جهان پیش از ظهور انسان چگونه بود؟ انسان آن‌قدر خودبین است که اغلب فراموش می‌کند جهان مدت‌ها، بسیار طولانی‌تر از او، وجود داشته است. شاید جهان هرگز انتظار نداشت که موجودی تازه، یعنی انسان، پا به عرصهٔ هستی بگذارد، و قطعاً تا زمانی که خداوند اراده نفرمود که چنین شود، چنین انتظاری نداشت.

One point of reflection takes us to the stage before man comes into existence. What was the universe like before man’s advent? Man is so full of himself that he tends to forget that the universe was there long, long before he was. Perhaps the universe never expected that a new creature, man, would ever come into existence and certainly not until God willed it to so happen.

نکتهٔ دیگر ما را به لحظهٔ آغاز وجود انسان میبرد. تخیل ما میتواند تصویرهای گوناگونی از آن لحظه بسازد، لحظهای که تنها بر خداوند معلوم است و این موجود تازه را به هستی افزود. با این حال، این امر پیش از وقوعش در نظر خداوند بوده است و نقش این موجود تازه در زندگی هستی از پیش به روشنی تعیین شده بود.

Another point takes us to the moment when human existence first began. Our imagination can paint different visions of that moment, known only to God, which added this new creature to the universe. Yet this was taken into account by God before it happened, with this new creature’s role within the life of the universe well determined.

حالا که آزمایش انجام شده و انسان یکی از دو راه را انتخاب کرده است، چه اتفاقی میافتد؟ سرنوشتی که در انتظار کافران است، در یک آیه به اختصار بیان شده است، زیرا فضای کلی این سوره فضای نعمت، آسایش و برکت است. عذابی که برای کافران آماده شده، این گونه خلاصه شده است: «ما برای کافران زنجیرها و غُلها و آتشی فروزان آماده کردهایم» (آیه ۴). بر پاهایشان زنجیر و بر دستانشان غُل خواهد بود، و سپس در آتش فروزان افکنده خواهند شد.

Now that the test has been put, and man has chosen one way or the other, what happens next? What awaits the unbelievers is briefly stated in one verse, because the general ambience of the surah is one of luxury, comfort and blessing. The torment prepared for the unbelievers is summed up: “For the unbelievers, we have prepared chains and shackles, and a blazing fire” (Verse 4) They will have chains for their feet and shackles for their wrists, and then they will be cast into the blazing fire.

سپس این سوره به سرعت به سخن درباره سرنوشت خوشبختِ گروه دیگر می‌پردازد:

The surah then quickly moves on to speak about the happiness of the other group:

ابرار از جامی می‌نوشند که با کافور آمیخته است، از چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند و آن را فراوان جاری می‌سازند. ({الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا * عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا} [الإنسان: ۵-۶])

The righteous shall drink from a cup mixed with kafur, a fountain where God's servants shall drink, making it flow in abundance, (Verses 5-6)

این سخن چنین دلالت دارد که نوشیدنی‌ای که به نیکوکاران در بهشت داده می‌شود با کافور آمیخته است، یعنی با غنچه‌ی گل‌های خوشبو، و آنان این نوشیدنی را در جامی دریافت می‌کنند که از چشمه‌ای پر جوش و فراوان پر شده است. عرب‌ها شراب خود را با کافور یا زنجبیل می‌آمیختند تا طعمی لطیف به آن بدهند. اکنون آنان می‌دانند که نوشیدنی‌شان در بهشت با این چیزها آمیخته است و فراوان است. اما دربارهٔ ماهیت این نوشیدنی، ما درمی‌یابیم که بسیار لطیف‌تر و پاک‌تر از هر نوع نوشیدنی در این دنیاست و لذت نوشیدن آن نیز به همان اندازه افزون‌تر خواهد بود. ما در جهان محدود خود نمی‌توانیم درجه یا نوع لذت در زندگی آخرت را تعریف کنیم. این‌ها صرفاً توصیفاتی است که تصوری از آنچه هست به ما می‌دهد، زیرا خداوند می‌داند که انسان‌ها نمی‌توانند آنچه را که فراتر از جهان آنان است تصور کنند.

This statement implies that the drink given to the righteous who are in heaven will be mixed with kafur, i.e. the calyx of sweet-smelling flowers, and that they will receive this drink in a cup filled from a fountain which flows in abundance. The Arabs used to mix their wine with kafur, or ginger, to give it a fine taste. Now, they know that their drink in heaven will be mixed with this and that it is plentiful. As for the nature of this drink, we understand that it is much finer and purer than any type of drink in this world, and that its enjoyment will be that much more enhanced. In our limited world, we cannot define the level or kind of enjoyment in the life to come. These are merely descriptions that give us an impression of what there is, because God knows that mankind cannot imagine what is beyond their world.

«آنان کسانی‌اند که به نذرشان وفا می‌کنند» (آیه ۷). بنابراین آنچه را که از کارهای عبادی و وظایفی که خود را به انجام آن متعهد کرده‌اند، انجام می‌دهند و مسئلهٔ ایمان را بسیار جدی می‌گیرند. نه از وظیفهٔ خود سرباز می‌زنند و نه از تعهدشان طفره می‌روند. مفهوم عبارت قرآنی گسترده‌تر از معنای لفظی «نذر» است، واژهٔ عربی‌ای که در اینجا به معنای عهد، پیمان و مانند آن به کار رفته است. «و از روزی که شرش همه‌جا را فرا می‌گیرد، بیم دارند» (آیه ۷). آنان می‌دانند که آن روز چگونه روزی خواهد بود. روزی است سرشار از سختی‌ها و این سختی‌ها می‌تواند همه‌جا گسترده شود و هم کسانی را که در انجام وظایف خود کوتاهی کرده‌اند دربرگیرد و هم کسانی را که بدتر از ایشان‌اند و کارشان بد است. از این رو از آن هراس دارند که برخی از این سختی‌ها شامل حالشان شود. این ترس ویژگی مردم خداترس است؛ کسانی که از سنگینی وظیفه‌ای که بر دوش دارند آگاهند و نگرانند که با همهٔ کارهای نیکی که انجام می‌دهند، از عهدهٔ ادای کامل آن برنیایند.

“They are the ones who fulfil their vows” (Verse 7) They thus fulfil what they intend to do of acts of worship and the duties they commit themselves to perform, taking the question of faith very seriously. They neither shirk their duty nor evade their commitment. The Quranic statement is wider in scope than the literal meaning of nadhr, the Arabic word used here meaning pledge, vow, etc. “And stand in awe of a day of woes that fly far and wide.” (Verse 7) They realize what sort of day it will be. It is a day of woes and these woes can spread all over, affecting those who fall short of fulfilling their duties and those who are even worse, doing badly. Hence, they fear that some of these woes may apply to them. This fear is characteristic of people who are God-fearing, aware of the heavy duty placed on them, worried that they may not be up to its fulfilment however much they do of good deeds.

“ و آنان که با آنکه خودشان به آن نیاز دارند، خوراک را به نیازمند و یتیم و اسیر می‌دهند.” (آیه ۸) این عبارت احساسات مهربانانهٔ آنان را بیان می‌کند که در بخشیدن خوراک—با آنکه خود به آن محتاج‌اند—به کسانی که از ایشان کم‌بهره‌ترند نمود می‌یابد. به دیگر سخن، آنان نیازمندان، یتیمان و اسیران را بر خویش مقدم می‌دارند و با وجود نیاز خودشان به آن خوراک، آنان را غذا می‌دهند. این تصویر نشان می‌دهد که محیط اجتماعیِ حاکم بر مکه به هنگام ظهور اسلام سخت و فاقد مهربانی بوده است.

“ Who give food - though they need it themselves - to the needy the orphan and the captive.” (Verse 8) This statement describes their compassionate feelings, symbolized in their offering of food, which they need for themselves, to people who are less fortunate than themselves. In other words, they put such needy people, orphans and captives ahead of themselves, feeding them despite their own need of the food they give them. This picture suggests that the social environment that prevailed in Makkah upon the advent of Islam was hard, lacking in compassion.

ولی این اعراب وقتی پای رقابت بر سر منزلت اجتماعی در میان بود، با سخاوت می‌بخشیدند. بندگان نیکوکار خدا همچون واحه‌ای در این صحرای سخت و بی‌حاصل بودند: از سر دلسوزی حقیقی غذا می‌دادند و عمل خود را صادقانه تنها برای خدا قرار می‌دادند: «ما فقط برای خاطر خدا به شما خوراک می‌دهیم. نه پاداشی از شما می‌خواهیم و نه سپاسی. ما از روز پروردگارمان می‌ترسیم: روزی تیره و دشوار» (آیات ۹ و ۱۰). ما در چنین دل‌هایی که خشنودی خدا را می‌جویند، مهربانی را سرریز می‌بینیم، بی‌آنکه پاداش یا ستایشی از هیچ مخلوقی بخواهند. آنان نیکی‌های خود را با حالت خودبزرگ‌بینی بر رخ دیگران نمی‌کشند. آنان تنها می‌خواهند از سختی‌های آن روز تیره و هولناک، که واقعاً از آن می‌ترسند، در امان بمانند. پیامبر ﷺ راه رهایی از سختی‌های آن روز را به ایشان نشان داد، آنجا که فرمود: «خود را از آتش، حتی با نصف یک خرما نگه دارید.»1

این سوره اکنون به وضعیت کافرانی می‌پردازد که در مخالفت خود با دین الهی پافشاری می‌کنند. اینان ماهیت آنچه را که پیامبر ﷺ به آن دعوت می‌کرد درک نکرده بودند. از این رو، کوشیدند با او به سازش برسند، به این امید که وی دست بردارد یا دست‌کم از آن بخشی که بیش از همه آنان را آزرده می‌ساخت چشم بپوشد. بخش پایانی سوره این وضعیت را در پیوند با تلاش آنان برای سازش با پیامبر ﷺ، آزار پیروان او، بازداشتن مردم از پیام خداوند و رد کردن راه نیکی که پاداش بهشتی را تضمین می‌کند، بررسی می‌کند:

The surah now looks at the situation of the unbelievers who persist in their opposition to the divine faith. These did not understand the nature of what the Prophet advocated. Therefore, they tried to compromise with him, hoping that he would stop, or at least forgo the part of it that most offended them. The last section of the surah deals with this situation against the backdrop of their seeking a compromise with the Prophet, persecuting his followers, turning people away from God’s message and rejecting the way of goodness that ensures reward in heaven:

ما هستیم که قرآن را به تدریج بر تو نازل کرده‌ایم.

It is We who have bestowed the Quran upon you by gradual revelation.

پس در برابر حکم پروردگارت با صبر شکیبا باش، و به هیچ یک از این گناهکاران و کافران اعتنا مکن. نام پروردگارت را صبح و شام یاد کن. شب هنگام برای او سجده کن، و در دل شب طولانی، پاکی بی‌پایان او را تسبیح گوی. (آیات ۲۳-۲۶)

Await, then, your Lord's judgement in all patience, and pay no heed to any of these sinners and unbelievers. Remember your Lord's name morning and evening. At night prostrate yourself before Him, and extol His limitless glory throughout the long night. (Verses 23-26)

این چهار آیه، اصلی مهم از اصول ایمان اسلامی را در خود جمع کرده‌اند؛ اصلی که پیروان آن باید آن را به‌طور کامل درک کنند و ارزشش را بشناسند. آنان همچنین باید آثار این اصل را در جان آدمی و در زندگی عملی مطالعه کنند.

These four verses sum up an important principle of the Islamic faith, one which its advocates should fully understand and appreciate. They should study its effects within the human soul and in practical life.

پیامبرِ خدا ﷺ رودررو با کافران روبه‌رو شد و آنان را به ایمان به یگانگیِ خدا فرا می‌خواند. پیامبر ﷺ در دعوت به پیامش تنها با باورهایی متفاوت روبه‌رو نبود. اگر چنین بود، کار بسیار آسان‌تر می‌بود. باورهای چندخدایی کافران چنان سست و بی‌پایه بود که هیچ زمینه‌ی استواری برای رد کردنِ ایمان اسلامیِ روشن، ساده و منطقی به آنان نمی‌داد. آنچه بر خلاف این، به مخالفت سرسختانه و مصرانه‌ی آنان انجامید، و در تاریخ گزارش شده و در قرآن ثبت گشته است، مجموعه‌ای از شرایط و ملاحظات بود. موقعیت اجتماعی و غرور به ارزش‌های حاکم، و آنچه ممکن بود از منافع مادی به همراه داشته باشد، نخستین عاملی بود که چنین کسانی را وامی‌داشت تا به باورهای سست و باطلشان چنگ زنند و در برابر آنچه آشکارا حق بود، ایستادگی کنند. همچنین، زیستن در نظامِ جاهلیت، بهره‌مندی از هر گونه لذت و ارضای هر خواهشی را روا می‌داشت. از این رو، کسانی که مشتاق برخورداری از این لذت‌ها بودند، ناگزیر در برابر آیینی مقاومت می‌کردند که رویکردی جدی به اخلاق و ارزش‌های والا داشت و همه‌ی رفتارهای ناشایست و شهوانی را ریشه‌کن می‌کرد. همه‌ی این عوامل، هنگامی که پیام اسلام نخستین بار اعلام شد، در برابرش ایستادند. در هر جامعه و هر نسلی نیز در برابر آن ایستاده‌اند. این عوامل نیروهای اساسی در نبرد ایمان‌اند و آن را به نبردی سخت و پرتلاش بدل می‌کنند؛ نبردی که از کسانی که برای ایمان می‌جنگند می‌خواهد در برابر این همه دشواری استوار بمانند و آماده‌ی فداکاری‌های بزرگ باشند. بنابراین، مبلغان اسلام، در هر مکان و زمانی، باید حقیقتی را که در این چهار آیه خلاصه شده است به‌طور کامل دریابند و شرایطی را که به نزول آنها انجامید بیاموزند تا آن را در مورد خود نیز به کار بندند.

این سوره همچنان بر این حقیقت تأکید می‌کند که راه پیامبر ﷺ هیچ نقطه‌ی اشتراکی با راه کافران ندارد. آنان چنان از آنچه به سود خودشان است غافل‌اند و چنان سرگرم امور بی‌ارزش‌اند که ...

The surah continues to emphasize the fact that the Prophet’s way has no meeting point with that of the unbelievers. They are so oblivious to what serves their own good, completely preoccupied with trivialities:

« این‌ها زندگی زودگذر را دوست می‌دارند و روزی سنگین را پشت سر خود وامی‌گذارند؟ » (آیه ۲۷) دغدغه‌هایشان ناچیز، و هدف‌هایشان بی‌ارزش است؛ به‌تمامی در زندگی گذرای این دنیا غرق شده‌اند و کمتر به روز سنگینی که پیش رو دارند اهمیت می‌دهند. آن روز از جهت حساب و سرانجام، سنگین است.

“ These people love the fleeting life, and leave behind them a day that will be heavy? (Verse 27) Their concerns are petty, their goals insignificant, they are fully immersed in the fleeting life of this world, caring little for the heavy day ahead. It is heavy with accountability and outcome.

ایسے لوگوں کی بات پر کان نہیں دھرا جا سکتا، اور نہ ان کے راستے کی پیروی کی جا سکتی ہے۔ ان کا مؤمنین کے ساتھ کوئی مقصد مشترک نہیں۔ لہٰذا ان کی زندگی، مال، اقتدار اور آسائش کی طرف کوئی توجہ نہیں دینی چاہیے۔ یہ سب اس فانی دنیا سے تعلق رکھتے ہیں اور اسی لیے ان کی کوئی خاص قدر و قیمت نہیں۔ ان کا اس فانی دنیا کو ترجیح دینا اس بات کی دلیل ہے کہ وہ اپنے لیے جو چیز بہتر ہے اسے دیکھنے سے قاصر ہیں۔ پس یہ آیت نبی ﷺ اور آپ ﷺ کے پیروکاروں کو، جب وہ کفار کی مخالفت کا سامنا کر رہے تھے، تقویت دینے کا سلسلہ جاری رکھتی ہے۔ یہ کفار کے لیے اس سخت دن کے بارے میں ایک تنبیہ بھی ہے جو روزِ قیامت ان کے سامنے ہوگا۔

Such people cannot be heeded, and their way cannot be followed. They share no goal with the believers. Hence, no thought should be paid to their life, wealth, power and comfort. They all belong to this fleeting life and are, therefore, of little value. Their preference for this fleeting life indicates their inability to see what is good for them. This verse, then, continues with strengthening the Prophet and his followers as they faced the unbelievers’ opposition. It also implies a warning for the unbelievers of the difficulty that lies ahead for them on the Day of Judgement.

این سوره روشن می‌سازد که خداوند، که آن‌ها را آفریده و تمام قدرتی را که دارند به ایشان داده است، می‌تواند به آسانی ایشان را با دیگرانی جایگزین کند. با این حال، او در حکمت بی‌پایان خود به ایشان فرصت می‌دهد تا در کار خود بیندیشند.

The surah makes it clear that God, who created them and gave them all the power they enjoy, can easily replace them by others. However, in His infinite wisdom, He gives them time to reconsider:

ما ہی نے انہیں پیدا کیا ہے اور ان کے جوڑ بند مضبوط کیے ہیں۔