اب سورت خود اہلِ ایمان سے خطاب کرتی ہے، اور صلحِ حدیبیہ یا اُس فتح کے بارے میں بات کرتی ہے جس پر انہوں نے سرِ تسلیم خم کیا۔
Now the surah addresses the believers themselves, speaking to them of the peace treaty, or victory, to which they resigned themselves:
خداوند به شما [مردم] غنایم جنگی بسیاری وعده داده است که به دست خواهید آورد.
God has promised you [people] many war gains that you shall achieve.
او این غنیمت را برای شما شتاب بخشید و دستهای مردم دشمن را از شما بازداشت، تا این امر برای مؤمنان نشانهای باشد.
He has hastened this gain for you and He has held back the hands of hostile people from you, so that this may become a sign for the believers.
او شما را به راهی راست هدایت خواهد کرد. و غنایم دیگری نیز هست که هنوز در توان شما نیست، اما خداوند بر آنها احاطه کامل دارد. و خداوند بر هر چیزی تواناست. (آیات ۲۰-۲۱)
He will guide you on a straight way. There are still other gains to come, which are still beyond your power. God has full control over them. God has power over all things. (Verses 20-21)
این بشارتی است به چیزهای خوشی که خداوند به مؤمنان میدهد؛ مؤمنانی که آن را یقینی می‌دانند. آنان درمی‌یابند که خداوند برای ایشان بهره‌های فراوانی آماده کرده است و پس از آن زنده ماندند تا این وعدهٔ راست را به بهترین شکل تحقق‌یافته ببینند. خداوند در اینجا به ایشان می‌فرماید که این یکی را شتاب داده است؛ که ممکن است اشاره به صلح حدیبیه باشد، همان‌طور که ابن عباس گفته است، تا بر پیروزی بودن آن تأکید شود، چنان‌که واقعاً نیز چنین بود؛ یا ممکن است اشاره به خیبر باشد، چنان‌که مجاهد می‌گوید، زیرا خیبر نخستین غنایم جنگی را پس از حدیبیه فراهم آورد. دیدگاه نخست شاید بسیار وزین‌تر است.
This is an announcement of happy things to happen, given by God to the believers who accept it as certain. They realize that God has prepared for them numerous gains and they lived afterwards to see this true promise fulfilled in the best way. God says to them here that He has hastened this one, which may be a reference to al-Hudaybiyah, as stated by Ibn ‘Abbas, to emphasize its being a victory, as indeed it was, or it may be a reference to Khaybar, as Mujahid says, since Khaybar produced the first war gains after al-Hudaybiyah. The first view is perhaps much weightier.
خداوند همچنین به آنان لطفی بخشید، آنگاه که دست نیروهای دشمن را بازداشت. او در واقع دست قریش را، و نیز دیگر گروه‌های دشمن که در انتظار فرصتی برای حمله به مسلمانان بودند، باز داشت.
God also granted them a favour when He restrained the hands of hostile forces. He indeed held back the hands of the Quraysh, as well as other hostile groups who were waiting for a chance to attack the Muslims.
دشمنانشان از نظر تعداد بسیار بیشتر از آنان بودند، اما مؤمنان به پیمان‌هایشان وفادار ماندند و به وظایف خود عمل کردند. از این رو، خداوند آنان را پاداش داد و دستهای دشمنانشان را بازداشت و از آنان باز داشت.
Their opponents outnumbered them by far, but the believers were true to their pledges, fulfilling their duties. Therefore, God rewarded them by restraining and holding back their enemies’ hands.
«تا این امر نشانهای برای مؤمنان باشد» (آیه ۲۰). این دیدار که در آغاز آن را ناخوشایند میدیدند و آن را تکلیفی بیش از حد سنگین میپنداشتند، از سوی خداوند نشانهای بزرگ توصیف شده است؛ نشانهای که به آنان امکان میدهد نتایج آنچه را که خداوند برایشان مقرر کرده و اینکه چگونه برای اطاعت از پیامبر ﷺ و تسلیم در برابر اراده او پاداش خواهند یافت، ببینند. بدینترتیب، آنان درخواهند یافت که این امر بزرگ است و سود فراوانی برایشان به همراه دارد، و دو چندان مطمئن خواهند شد.
“So that this may become a sign for the believers(Verse 20) This encounter, which they disliked at first, feeling it to be too much of a demand, is described by God as a great sign, which will enable them to see the results of what He has planned for them and how they will be rewarded for obeying the Prophet and submitting to His will. Thus, they will come to realize that it is great, bringing them much benefit, and they will be doubly reassured.
«وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا» (آیهٔ ۲۰). این نیز پاداشی دیگر برای اطاعت و وفاداری حقیقی شماست. بدین ترتیب، آنان هم غنایم جنگی را خواهند داشت و هم هدایت به راهی راست را؛ و این همان چیزی است که هر خیری را برایشان فراهم می‌کند. همهٔ این‌ها در نتیجهٔ چیزی پدید می‌آید که در آغاز از آن ناخشنود بودند. خداوند بدین‌سان به آنان می‌آموزد که آنچه او برایشان برمی‌گزیند، بهترین چیز است. این امر همچنین آنان را به فرمانبرداری مطلق تربیت می‌کند.
“He will guide you on a straight way." (Verse 20) This is again a reward for your obedience and true allegiance. Thus, they will have a combination of war gains and guidance on a straight way, giving them all that is good. All this comes about as a result of something they initially disliked. God, thus, teaches them that what He chooses for them is the best thing. This also trains them to show absolute obedience.
خداوند به آنان از نعمت‌های دیگری که به ایشان عطا خواهد کرد نیز خبر میدهد. غنایم جنگی بیشتری در راه است؛ غنایمی که آنان با نیروی خود قادر به تصاحب آنها نیستند، اما خداوند به سبب قدرت و تدبیر خویش آنها را در اختیارشان قرار خواهد داد: «و چیزهای دیگری نیز هست که هنوز در توان شما نیست، خداوند بر آنها احاطه دارد. و خداوند بر هر چیزی تواناست.» (آیه ۲۱)
God also tells them of other favours He will grant them. There will be more war gains: these they are unable to secure by virtue of their own forces, but which God will let them have by cause of His power and planning: “ There are still other gains to come, which are still beyond your power. God has full control over them. God has power over all things." (Verse 21)
دوباره، روایات در این باره که این دستاوردها به چه چیزی اشاره دارند، با هم اختلاف دارند: آیا منظور فتح مکه است؟ یا خیبر؟ یا پیروزی‌هایی که بر امپراتوری‌های بیزانس و ایران به دست آمد؟ یا اینکه به تمام فتوحات دیگری اشاره دارد که جامعه مسلمانان پس از صلح حدیبیه به دست آورد؟
Again, reports differ as to what these gains refer to: is it to the conquest of Makkah? Or to Khaybar? Or is it the victories secured against the Byzantine and Persian Empires? Or does it refer to all other conquests achieved by the Muslim community after al-Hudaybiyah?
احتمالاً، این سوره به فتح مکه اشاره دارد که پس از صلح حدیبیه و در نتیجهٔ آن رخ داد. این پیمان صلح تنها دو سال دوام آورد. پس از آن، کافران آن را نقض کردند و خداوند فتح مکه را برای مسلمانان فراهم ساخت، آن هم تقریباً بدون هیچ جنگی. این مکه بود که همواره برای جامعهٔ مسلمانان در مدینه دشواریهای بزرگی ایجاد کرده بود. مکه دو بار به آنان حمله کرده بود و هنگامی که مسلمانان پیش از امضای پیمان حدیبیه قصد زیارت مسجد الحرام را داشتند، توانسته بود ایشان را از آن بازگرداند. با این حال، خداوند مکه را با قدرت خود مغلوب ساخت و بدون جنگ به دست مسلمانان سپرد: «خداوند بر هر چیزی تواناست». (آیهٔ ۲۱) بنابراین این خود مژدهای ضمنی بود. این مژده بی‌آنکه به صراحت بیان شود باقی ماند، زیرا در زمان نزول سوره، آن رویداد هنوز به آینده تعلق داشت، و آینده بخشی از قلمروی است که فراتر از ادراک انسانی قرار دارد. از این رو خداوند این اشاره را به ایشان داد تا آرامشان بخشد و به آنان کمک کند تا به آنچه ممکن است پیش رویشان قرار گیرد امیدوار بمانند.
Most probably, the surah refers here to the conquest of Makkah, which followed the Treaty of al-Hudaybiyah and resulted from it. The peace treaty lasted only two years. Thereafter the unbelievers violated it, and God facilitated Makkah’s conquest for the Muslims, with hardly any fighting. It was Makkah that had continued to present great difficulties for the Muslim community in Madinah. It had attacked them twice, and was able to turn them away from the Sacred Mosque when they tried to visit it prior to signing the Treaty of al-Hudaybiyah. God, however, overwhelmed Makkah with His power, handing it over to the Muslims without fighting: “God has power over all things." (Verse 21) This was, then, an implicit piece of happy news. It was left undefined because at the time when the surah was revealed, it still belonged to the future, which is part of the realm that lies beyond human perception. Hence, God gives them this hint to reassure them and help them to look forward to what may be coming their way.
در راستای اشاره به دستاوردهای جنگ کنونی و پیروزی‌های آینده‌ای که در انتظار آن‌هاست، این سوره به‌روشنی به مسلمانان می‌گوید که آنان پیروز خواهند شد.
In line with the reference to the present war gains and the future ones they await, the surah clearly tells the Muslims that they will be victorious.
امضای پیمان صلح به هیچ وجه ناشی از ضعف آنان یا برتری کافران بر ایشان نبود. بلکه این امر به خاطر هدف مشخصی که خداوند اراده کرده بود، رخ داد. اگر کافران با آنان می‌جنگیدند، قطعاً شکست می‌خوردند. این همان قاعده‌ای است که هرگاه مؤمنان و کافران در نبردی سرنوشت‌ساز با یکدیگر رو‌به‌رو شوند، جاری می‌شود:
The signing of the peace treaty was in no way due to their weakness, or because the unbelievers were too strong for them. Instead, it was meant to happen for a definite purpose God wanted to achieve. Had the unbelievers fought them, they would have been crushed. Such is the rule whenever the believers and unbelievers meet in a decisive battle:
اگر کافران با شما می‌جنگیدند، پشت کرده و می‌گریختند. آنان نه سرپرستی خواهند یافت و نه یاوری. این سنت خداوند است که در گذشته نیز جاری بوده است و هرگز در سنت خداوند تغییری نخواهی یافت. (آیات ۲۲-۲۳)
Were the unbelievers to fight you, they would have turned their back in flight. They shall find none to protect or support them. Such was God's way which operated in the past; and never will you find any change in God's way. (Verses 22-23)
بنابراین، پیروزی مؤمنان و شکست دشمنانشان بخشی از قانون همگانی‌ای است که خداوند آن را به کار انداخته است. این قانون تغییرناپذیر است. این امر قطعاً به مؤمنان اعتماد به نفس و آرامش خاطری فراوان خواهد بخشید.
Thus, victory for the believers and defeat of their enemies are part of the universal law God has set in operation. It is unchangeable. This is bound to give the believers immense confidence and reassurance.
آنان می‌دانند که سنّت خدا هرگز از کار باز نمی‌ماند. ممکن است این سنّت برای مدتی به تأخیر بیفتد، به دلایلی که به پایبندی مؤمنان به آنچه خدا از ایشان می‌خواهد مربوط است، یا به دلایلی که شرایط پیروزی مؤمنان بر کافران را فراهم می‌آورد. ممکن است دلایل دیگری نیز که خدا می‌داند برای این تأخیر وجود داشته باشد، اما سنّت خدا بی‌هیچ کم‌وکاستی همچنان جریان خواهد داشت: «و هرگز برای سنّت خدا تغییری نخواهی یافت.» (آیه ۲۳)
They know that Gods law will never fail to operate. It may be delayed for some time, for reasons that are closely related to the adherence of the believers to the way God wants them to adhere, or for reasons that bring about the conditions that lead to victory for the believers against the unbelievers. There may be other reasons known to God for such delay, but Gods law will continue to operate, without fail: “Never will you find any change in God's way.” (Verse 23)
خداوند همچنین مؤمنان را به نعمتی که به ایشان ارزانی داشته یادآوری می‌کند: آنگاه که دست کافران را از مسلمانان بازداشت و دست مسلمانان را پس از آنکه بر دشمنانشان پیروز شده بودند، باز داشت. این اشاره دارد به واقعه‌ای که در آن حدود چهل تن از کافران کوشیدند حمله‌ای را آغاز کنند. آنان اسیر شدند، اما پیامبر ﷺ ایشان را بخشید.
God also reminds them of His favour when he stayed the unbelievers hands from the Muslims, and stayed the Muslims’ hands after they had gained victory over their attackers. This refers to an incident when about 40 of the unbelievers tried to launch an offensive. They were taken prisoner, but the Prophet pardoned them:
او همان کسی است که در درهٔ مکه، پس از آنکه شما را بر ایشان پیروز گردانید، دستهای ایشان را از شما و دستهای شما را از ایشان بازداشت.
It is He who, in the valley ofMakkah, stayed their hands from you, andyour handsfrom them, after He gaveyou the advantage over them.
خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست. (آیه ۲۴)
God sees all that you do. (Verse 24)
این رویدادی بود که مخاطبان آن را به چشم دیدند، اما خداوند آن را چنین یاد می‌کند تا هر حرکت و هر حادثه را به تدبیر مستقیم خویش نسبت دهد.
This was an event the addressees witnessed, but God mentions it in this way to refer every move and every happening to His direct planning.
آنان بدین ترتیب احساس می‌کنند که چگونه دست خداوند همه چیز را برای ایشان تدبیر می‌کند، قدم‌ها و احساساتشان را هدایت می‌نماید. سپس بی‌درنگ خود را تسلیم او می‌کنند. کاملاً یقین خواهند داشت که همه چیز در دست خداست و انتخاب او بهترین است. در هر آنچه برمی‌گزینند یا رد می‌کنند، بر اساس خواست او حرکت می‌کنند. او فقط آنچه را که برای ایشان بهتر است می‌خواهد. هنگامی که خود را تسلیم او می‌کنند، هر چیز خوبی به آسانی و بی‌تأخیر به سوی ایشان می‌آید. او ایشان را می‌بیند و از جزئیات وضعیتشان آگاه است. آنچه برای ایشان برمی‌گزیند بر پایه علم کامل او است. هیچ چیزی را که ایشان شایسته آن هستند از دست آنان نخواهد گرفت: «خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.» (آیه ۲۴)
They, thus, feel how God’s hand directs everything for them, guides their footsteps and their feelings. They will then unhesitatingly surrender themselves to Him. They will be absolutely certain that everything is in God’s hand, and that His choice is the best. They move according to His will in everything they choose or refuse. He wants only what is best for them. When they surrender to Him, every good thing comes their way easily and without delay. He sees them and knows the ins and outs of their situation. What He chooses for them is based on His perfect knowledge. He will not let anything they deserve escape them: “God sees all that you do.” Werse 24)