این سوره در فصل دوم بررسی می‌شود. بخش دوم این سوره با تأکید بسیار بر یگانگی خداوند و نهی از شریک قرار دادن هیچ شریکی برای او آغاز و پایان می‌یابد. در میان این دو سر، دستورها، نهی‌ها و ارزش‌هایی آمده است که همگی بر اصل محوری یگانگی خداوند استوارند. بخش حاضر نیز با نکوهش خود اندیشه نسبت دادن فرزند یا شریک به خداوند آغاز و پایان می‌یابد و بی‌پایگی آن را توضیح می‌دهد. این بخش بیان می‌کند که کل هستی بر پایه ایمان به خدای یگانه، که هیچ شریکی ندارد، کار می‌کند: «و هیچ چیزی نیست مگر آنکه به ستایش او تسبیح می‌گوید.» (آیه ۴۴) همچنین بر این نکته تأکید می‌کند که همه در جهان آخرت به سوی خداوند بازخواهند گشت و خداوند از همه چیز درباره همه موجودات در آسمان‌ها و زمین آگاه است.

The second passage of this sūrah, discussed in Chapter 2, starts and finishes with a strong emphasis on God’s oneness and the prohibition of associating any partners with Him. Within its two ends, it contains a number of orders, prohibitions and values that are all based on the central principle of God’s oneness. The present passage begins and ends with the denunciation of the very concept of assigning a son or a partner to God, explaining its absurdity. It states that the whole universe functions on the basis of believing in God as one, having no partners: “Indeed every single thing extols His glory and praise.” (Verse 44) It stresses the fact that all shall return to God in the life to come, and that God knows everything about all creatures in the heavens and earth.

او کسی است که سرنوشت همه مخلوقاتش را در دست دارد و هیچ کس را در این امر هیچ اختیاری نیست: «اگر بخواهد، به شما رحمت خواهد کرد؛ و اگر بخواهد، شما را عذاب خواهد داد.» (آیه ۵۴)

He is the One who controls the destinies of all His creatures, and no one has any say about it: “If He so wills, He will bestow His grace on you; and if He so wills, He will inflict punishment on you.” (Verse 54)

همچنان که متن پیش می‌رود، بطلان همه عقایدی را که بر شریک قائل شدن برای خدا استوار است می‌بینیم و شاهد فروپاشی آن‌ها هستیم. همچنین درمی‌یابیم که خداوند است که بر همه چیز در این جهان، در این زندگی و در زندگی آخرت، و بر آنچه ما می‌بینیم و آنچه نمی‌بینیم، فرمانروایی دارد. درمی‌یابیم که تمام ستایش‌ها، خالصانه و از سر ارادت، تنها به او تعلق دارد. در این ستایش‌ها، همه مخلوقات و موجودات زنده شرکت دارند.

As the passage goes on, we see the fallacy of all beliefs based on associating partners with God, and we watch how they collapse. We also see that God is the One who controls everything in this universe, this life and the life to come, what is visible to us and what we do not see. We realize that it all addresses its praises, sincere and devoted to God alone. In such praises all creatures and living things take part.

آیا پروردگارتان شما را با پسران برتری داده و از میان فرشتگان دخترانی برای خود برگرفته است؟ این سخنی که شما می‌گویید، به راستی سخنی بزرگ و زشت است.

Has your Lord distinguished you by [giving you] sons and taken for Himself daughters from among the angels? That which you utter is indeed an enormity.

(آیه ۴۰)

(Verse 40)

این پرسش کنایه‌ای است از کاری که کافران انجام می‌دادند، زیرا فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند. خداوند بسیار والاتر از آن است که فرزند یا همسری برای خود برگزیند، و بسی منزه‌تر از آن است که شریک یا همتایی داشته باشد. این آیه همچنین آن انتساب دختران به خداوند را به تمسخر می‌گیرد، در حالی که عرب‌ها دختران را پایین‌تر از پسران می‌دانستند. آنان به‌راستی از بیم فقر یا ننگ، دختران خود را می‌کشتند. با این همه، فرشتگان را مؤنث می‌پنداشتند و آنان را دختران خدا می‌خواندند. با این حال، این خداوند است که زندگی می‌بخشد و به هر کس پسر و دختر می‌دهد؛ پس چگونه است که پسران برتر را به خود اختصاص می‌دهد و دختران فروتر را برای خود برمی‌گزیند! این سخن تنها برای جدل و بحث گفته می‌شود تا بی‌پایگی و نادرستیِ ادعای آنان آشکار گردد. کل این موضوع چنان عجیب و نامعقول است که شایسته بحث و گفتگو نیست.

This question implies a sarcastic response to what the unbelievers used to do, as they described the angels as God’s daughters. God is indeed too exalted to take to Himself a son or a wife, and He is too sublime to have any partner or associate. The verse also ridicules the assigning of daughters to God, when the Arabs considered girls to be of lesser status than boys. They indeed killed their daughters for fear of poverty or shame. Nevertheless they considered angels to be female and made them God’s daughters. When it is God who gives life and gives everyone their sons and daughters, how come He favours them with the better sons and takes to Himself the inferior daughters! This is stated merely for argument’s sake, so as to make apparent the hollowness and fallacy of their claims. The whole issue is too bizarre to merit any discussion:

«{إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا}» (آیه ۴۰)، یعنی این سخنی است بسیار عجیب، گستاخانه، دروغین و نامعقول.

“That which you utter is indeed an enormity.” (Verse 40) It is enormously odd, impudent, false and outlandish.

«ما در این قرآن مثلها و نکتههای گوناگون را به شیوههای مختلف بیان کردهایم تا شاید پند گیرند، ولی این [کار] جز بر دوری ایشان [از حق] نمیافزاید.» (آیه ۴۱) قرآن، ایمان به یگانگی خدا را به شکلها، سبکها و روشهای گوناگون عرضه میکند تا مردم «پند گیرند». در حقیقت، پذیرش ایمان به یگانگی خدا جز یادآوری و توجه دادن به فطرت پاک و سالم انسانی نیاز ندارد؛ تنها کافی است که در نشانههای گوناگونی که در جهان هستی عرضه شده است تأمل کنند. اما آنان هرگاه که قرآن را میشنوند، بر دوری و گریز خود از این ایمان میافزایند. با این کار نشان میدهند که از ایمانی که قرآن بدان فرامیخواند بیزارند، و از خود قرآن نیز گریزانند، از این بیم که مبادا قرآن بطلان باورهای نادرست ایشان را که بر پایه اسطوره و خرافه استوار است، آشکارا نشان دهد.

این صحنه‌ای شکوهمند و باعظمت است که در آن هر سنگ، بزرگ و کوچک، هر دانه و برگ، هر گل و میوه، هر شاخه کوچک و هر درخت، هر حشره و خزنده، هر حیوان و انسان، هر موجودی که بر زمین راه می‌رود، در آب شنا می‌کند یا در هوا شناور است، در یک کلام، همه مخلوقات در سراسر هستی، خدا را تسبیح می‌گویند و با تسلیم به سوی او بازمی‌گردند. ما از شگفتی پر می‌شویم، زیرا احساس می‌کنیم که هر آنچه در دیدرس ما قرار می‌گیرد یا فراتر از آن باقی می‌ماند، زنده می‌شود.

It is a powerful and majestic scene in which we see every stone, large and small, every seed and leaf, every flower and fruit, every little shoot and every tree, every insect and reptile, every animal and human being, every creature that walks the earth, swims in the water or floats in the air, in short, all creatures in the whole universe glorifying God and turning to Him in submission. We are filled with awe as we sense that everything that comes within our vision or stays beyond it comes alive.

هر زمان که دستانمان را برای لمس چیزی دراز می‌کنیم، و هر زمان که پاهایمان را برای گذشتن از روی چیزی می‌گذاریم، احساس می‌کنیم که آن چیز زنده است و خدا را تسبیح می‌گوید.

‘Whenever we stretch our hands out to touch something, and whenever we put our feet to step over something, we feel that it is alive, glorifying God.

«بی‌شک هر چیزی به شیوه و زبان خاص خود، او را تسبیح و ستایش می‌کند.»

“Indeed every single thing extols His glory and praise,” in its own way and language.

«اما شما [انسان‌ها] تسبیح آن‌ها را نمی‌فهمید.» (آیهٔ ۴۴) انسان به سبب سرشت خود که از گِل آفریده شده، محدود است و همین او را از فهمیدن تسبیح سایر مخلوقات باز می‌دارد. اگر انسان با دلش گوش می‌داد و توجه خود را به درک قوانین ظریفی معطوف می‌کرد که در جهان جاری‌اند و همهٔ چیزها، بزرگ یا کوچک، را به سوی آفریدگار همه‌چیز می‌کشانند، بخشی از آن تسبیح را درمی‌یافت. هنگامی که جان‌های انسانی پاک می‌شوند و به هر موجود زنده و بی‌جان گوش می‌سپارند که تسبیح خود را تنها برای خدا ابراز می‌کند، آمادگی بیشتری پیدا می‌کنند تا با جامعهٔ برتر در ارتباط باشند. آنان بهتر از کسانی که خود را به جهان مادی محدود می‌کنند، می‌توانند رازهای جهان را دریابند.

“But you [human beings] cannot understand their praises.” (Verse 44) Human beings are limited by their own constitution which has a clay origin. This debars them from understanding the praises of other creatures. Had they listened with their hearts, directing them to appreciate the subtle laws that operate in the universe and make everything, large or small, turn to the Creator of all, they would have appreciated something of that praise. When human souls are purified and when they hearken to every animate and inanimate object as it addresses its glorification to God alone, they are better prepared to be in contact with the Supreme Society. They are better able to understand the secrets of the universe than those who limit themselves to the material world.

این چیزی بود که آنان دربارهٔ قرآن و فرستاده‌ای که آن را تلاوت می‌کرد می‌گفتند. آنان همچنین رستاخیز و زندگی آخرت را انکار می‌کردند:

Such was what they said about the Qur’ān and the Messenger who recited it. They also denied resurrection and the life to come:

آنان می‌گویند: «آیا چون استخوان و خاک شدیم، به‌راستی به آفرینشی نو برانگیخته خواهیم شد؟» بگو: «اگر سنگ یا آهن می‌بودید، یا آفریده‌ای دیگر که در پندار شما سخت‌تر [از آن] باشد». خواهند گفت: «چه کسی ما را باز می‌گرداند؟» بگو: «همان کسی که نخستین بار شما را آفرید». آنگاه سر به سوی تو تکان می‌دهند و می‌پرسند: «این کی خواهد بود؟» بگو: «چه بسا نزدیک باشد. روزی که شما را فرا می‌خواند و شما با ستایش او پاسخ می‌گویید و می‌پندارید که جز اندکی [در دنیا] درنگ نکرده‌اید».

They say: ‘When we are bones and dust, shall we be raised to life again as a new creation?’ Say: ‘Be you stones or iron, or some other form of creation which, to your minds, appears even harder [to bring to life]. ‘They will say: ‘Who is it that will bring us back [to life]?’ Say: ‘He who created you the first time.’ Thereupon they shake their heads [in disbelief] and ask: ‘When will this be?’ Say: ‘It may very well be near at hand. On that day He will call you, and you will answer by praising Him, thinking that you stayed on earth but a very short while.’ (Verses 49-52)

مسئلهٔ بعث (رستاخیز) موضوع بحثی طولانی میان پیامبر ﷺ و منکران بود. قرآن بسیاری از این مجادله را نقل می‌کند. با این همه، کل این موضوع برای هرکس که در ماهیت زندگی و مرگ، رستاخیز و گرد آمدن همهٔ آفرینش بیندیشد، بسیار روشن و ساده است. قرآن آن را در موارد گوناگون به‌طور کامل توضیح داده است. با این حال، مردم نتوانستند آن را با سادگی و روشنی ذاتی‌اش دریابند.

The concept of resurrection was the subject of a long controversy between the Prophet and the unbelievers. The Qur’ān relates much of this argument. Yet the whole issue is very clear and simple for anyone who contemplates the nature of life and death, resurrection and the gathering of all creation. The Qur’ān explains it in full on various occasions. Yet people could not take it in its simple and clear nature.

آنان نمی‌توانستند تصور کنند که چگونه ممکن است انسانی پس از پوسیدن بدنش دوباره زنده شود: «می‌گویند: آیا وقتی ما استخوان و خاک شدیم، دوباره به‌عنوان آفرینشی تازه برانگیخته می‌شویم؟» (آیه ۴۹)

They could not imagine how a person could be brought back to life after the body had decomposed: “They say: ‘When we are bones and dust, shall we be raised to life again as a new creation?” (Verse 49)

آنان صرفاً در این حقیقت نیندیشیدند که زمانی بود که زنده نبودند، اما سپس به زندگی بازگردانده شدند. همچنین قدردان این نبودند که آفرینش دوباره ساده‌تر از آفرینش نخست است. آنان به‌طور کامل درک نکردند که از نظر خداوند، هیچ چیزی را نمی‌توان «آسان‌تر» یا «دشوارتر» توصیف کرد. همچنین قدردان این نبودند که روش آفرینش در همه موارد یکسان است. تنها این است که خداوند فرمان می‌دهد که هر آفریده‌ای «باش» و بی‌درنگ به وجود می‌آید. اینکه مردم چیزی را آسان یا دشوار بدانند، اهمیتی ندارد. هرگاه خداوند بخواهد که چیزی روی دهد، بی‌شک روی خواهد داد.

پس از آنکه سوره وصف کرده است که آنان چگونه وعده خدا و پیام پیامبر را به مسخره می‌گیرند، از کسانی که زندگی آخرت و رستاخیز را انکار می‌کنند روی برمی‌گرداند و درباره مؤمنان سخن می‌گوید و پیامبر را فرمان می‌دهد که به آنان بگوید تنها آنچه را بهترین است بر زبان آورند. آنان باید همواره عادت به گفتن سخن نیک داشته باشند: «به بندگانم بگو آنچه را بهتر است بگویند. شیطان میان آنان فتنه می‌افکند. به راستی شیطان دشمن آشکار انسان است.» (آیه ۵۳)

After it has described their attitude of ridiculing God’s promise and the Prophet’s message, the sūrah turns away from those who deny the life to come and resurrection. It has something to say about the believers, instructing the Prophet to direct them to say only what is best. They should always be in the habit of saying a good word: “Tell My servants that they should always say that which is best. Satan tries to sow discord between them. Satan is indeed man’s open foe.” (Verse 53)

«به بندگانم بگو که همواره آنچه را که بهتر است بگویند.» این فرمانی کلی است که در همه حالات و موقعیت‌ها جاری است. آنان باید بهترین سخن را برگزینند. بدین‌سان خواهند توانست تلاش‌های شیطان را برای سست کردن پیوند محبت متقابلی که میان ایشان وجود دارد، خنثی کنند. زیرا او همواره می‌کوشد تخم نفاق میان آنان بکارد، با کمک سخنی گستاخانه از سوی یک نفر که با پاسخی به همان اندازه زشت از سوی دیگری دنبال می‌شود. بدین ترتیب فضای عشق و برادری تباه می‌شود و جای آن را فضایی از بیگانگی، دوری و حتی دشمنی می‌گیرد. سخن نیکو همواره به روشن شدن فضا و التیام رنجش‌ها کمک می‌کند.

“Tell My servants that they should always say that which is best.” It is a general order that applies in all situations and positions. They should choose the best to say. In this way they will be able to spoil Satan’s attempts to undermine the bond of mutual love that exists between them. Indeed he always tries to sow the seeds of discord between them, helped by an impolite word said by one person, followed by a similarly rude answer by another. Thus the atmosphere of love and brotherhood is spoilt, only to be replaced by an air of alienation, estrangement and even hostility. A good word always helps to clear the air and heal grievances.

«شیطان قطعاً دشمنی آشکار برای انسان است.» (آیه ۵۳) او بر هر لغزش زبان انسان سوار می‌شود تا میان برادران فضای بیگانگی و جدایی پراکنده کند. سخنان نیک، تلاش‌های او را بی‌اثر می‌سازد و پیوند برادری میان همه مؤمنان را حفظ می‌کند.

“Satan is indeed man’s open foe.” (Verse 53) He tries to build on every slip of a person’s tongue to spread an air of alienation between brothers. Good words simply foil his attempts and protect the bond of brotherhood among all believers.

سوره سپس به آن کافرانی بازمی‌گردد که به فراخوان برخاستن در روز قیامت پاسخ داده‌اند. تمام سرنوشت در دست خداست: او می‌تواند ببخشد یا مجازات کند. آنان ناچارند با داوری خدا روبه‌رو شوند. پیامبر ﷺ جز یک فرستاده نیست. او در برابر خواست خدا پناهگاه آنان نیست: «پروردگارت به آنچه شما هستید آگاه‌تر است. اگر بخواهد، به شما رحمت می‌کند، و اگر بخواهد، شما را عذاب می‌دهد. ای پیامبر ﷺ، ما تو را نفرستادیم که نگهبان آنان باشی. پروردگار تو به همه کسانی که در آسمان‌ها و زمین‌اند آگاه است.» (آیات ۵۴ و ۵۵) دانش خدا مطلق است. آنچه او از عذاب یا بخشش مقرر می‌کند، بر پایه دانش اوست. رسالت پیامبر ﷺ با رساندن پیام او کامل می‌شود. دانش خدا همه آنچه را در آسمان و زمین است فرامی‌گیرد، از جمله فرشتگان، پیامبران، انسان‌ها و جن، و نیز دیگر آفریدگانی که تنها خدا از آنان آگاه است.

بر اساس همین دانش است که خداوند برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری داده است، چنان‌که در این آیه می‌فرماید: «و به راستی برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم.» (آیه ۵۵)

It is on the basis of this knowledge that He has exalted some prophets over others as He states here: “Indeed We have exalted some of the prophets above others.” (Verse 55)

تنها خداوند از دلایل این برتری آگاه است. اما جنبه‌های عملی چنین تعالی و برتری‌ای، در تفسیر آیه ۲۵۳ سوره ۲ که آن نیز به این تعالی اشاره دارد، مورد بحث قرار گرفته است.5

God alone knows the reasons behind this preference. As for the practical aspects of such exaltation and preference, these were discussed in commenting on verse 253 of Sūrah 2, which also mentions this exaltation.5

“Justus We gave the Psalms to David.” (Verse 55) This is one example of what God may give to one of His prophets, and one of the aspects of exaltation. The fact is that revelation and scripture are more lasting than supernatural events that may be witnessed by only a handful of people.

“Justus We gave the Psalms to David.” (Verse 55) This is one example of what God may give to one of His prophets, and one of the aspects of exaltation. The fact is that revelation and scripture are more lasting than supernatural events that may be witnessed by only a handful of people.

این بخش که با نفی قاطع این که خداوند فرزند یا شریکی داشته باشد آغاز می‌شود و سپس مردم را به روی آوردن تنها به خداوند در همه حالات فرا می‌خواند، با یک چالش پایان می‌یابد که خطاب به کسانی است که برای خداوند شریک قائل می‌شوند. این چالش ساده است: اگر خداوند تصمیم به مجازات آنان بگیرد، باید آن شریکان را بخوانند تا هر آسیبی که به ایشان می‌رسد را برطرف کنند، یا باید کیفر او را به دیگران منتقل کنند: «بگو: کسانی را که جز او [به خدایی] می‌پندارید بخوانید، اما آنان نمی‌توانند هیچ گرفتاری را از شما بردارند و نه آن را تغییر دهند.» (آیه ۵۶) هیچ کس جز خود خداوند نمی‌تواند سختی را برطرف کند، یا ماهیت آن یا گیرنده‌اش را تغییر دهد. تنها اوست که بر سرنوشت همه آفریدگان فرمان می‌راند.

This passage, which begins with a definitive negation of the concept of God having a son or partner before calling on people to turn to God alone in all situations, concludes with a challenge to those who associate partners with God. The challenge is simply that they should call on those partners to remove any harm that befalls them, should God decide to punish them, or that they should divert His punishment to others: “Say: ‘Call on those whom you claim (to be gods] besides Him, but they have no power to remove any affliction from you, nor can they shift it.’” (Verse 56) No one can remove hardship or change its nature or recipient except God Himself. He alone is in control of the destinies of all creation.