از پرسنده‌ای سؤال شده است درباره‌ی عذابی که حتماً بر کافران فرود خواهد آمد. هیچ‌چیز نمی‌تواند از آن جلوگیری کند، زیرا از جانب خداوند است، پروردگار معارج. (آیات ۱ تا ۳)

An inquirer has asked about a suffering which is bound to befall the unbelievers. Nothing can ward it off as it comes from God, the Lord of the Ways of Ascent. (Verses 1-3)

مفهوم آخرت بذاته برای مشرکان عرب جاهلیت بسیار دشوار بود و سخت در برابر آن مقاومت می‌کردند. در واقع، آنان چنان با شگفتی آن را پذیرفتند که آشکارا منکرش شدند. آنان همچنین پیامبر ﷺ را به شیوه‌های گوناگون به چالش کشیدند و از او خواستند که آن را محقق سازد یا زمان آن را معین کند. در گزارشی که به ابن عباس نسبت داده شده آمده است که مردی که پرسشی را که در آیهٔ نخست این سوره نقل شده مطرح کرد، نضر بن حارث بود. در گزارش دیگری از او نقل شده که گفت: مقصود «پرسش کافران دربارهٔ عذاب خداوند است که حتماً آنان را فرا خواهد گرفت». با این حال، صرف‌نظر از اینکه آن فرد مشخص کدام کس بوده، سوره گزارش می‌دهد که کسی دربارهٔ این عذاب پرسید، و در واقع خواست آن را شتاب بخشد، و نیز تأیید می‌کند که این عذاب ناگزیر است، زیرا خداوند آن را مقرر کرده و به زودی فرا خواهد رسید. سوره بیان می‌دارد که هیچ کس نمی‌تواند از وقوع آن جلوگیری کند یا آن را دفع نماید. بنابراین، پرسش دربارهٔ آن یا شتاب خواستن برای آن کاری نابجاست.

The very concept of the hereafter was very difficult for the Arab polytheists to understand. They strongly resisted it. In fact they received it with so much amazement that they denied it outright. They further challenged the Prophet, in various ways, to bring it about or to define its timing. A report attributed to Ibn 'Abbas mentions that the man who asked the question quoted in the first verse of the surah was al-Nadr ibn al-Harith. Another report quotes him as saying that the reference is to “the unbelievers question about Gods punishment, which is certain to engulf them.” Regardless of who the specific individual was the surah reports that someone asked about this punishment, indeed, sought to hasten it, and further confirms that it is inevitable because it has been determined by God and that it will soon come. It states that no one can prevent its happening or ward it off. Therefore, to question or hasten it is ill-advised.

علاوه بر این، این عذاب بر کافران به طور کلی واقع خواهد شد، که به این معناست کسانی که آن را زیر سؤال می‌برند نیز مانند هر کافر دیگری شامل می‌شوند.

Moreover, this punishment is to befall the unbelievers, in total, which means that those who question it are included like every other unbeliever.

توسط خداوند، «پروردگار راه‌های معراج» اداره می‌شود. این تعبیری از علوّ است که یکی از صفات خداوند است و در قرآن به شکل‌های مختلفی ذکر شده است، از جمله: «رفیع‌الدَّرَجات، ذُوالْعَرْش» [به معنای: بلندمرتبه و صاحب عرش است.] (۴۰: ۱۵)

It is administered by God, 'the Lord of the Ways of Ascent’. This is an expression of highness, which is one of Gods attributes mentioned in different ways in the Qur’an, such as: “High above all orders [of being] is He, the Lord of the Throne.” (40: 15)

در آن روزی که آسمان همچون مس گداخته خواهد بود، و کوه‌ها همچون پشم رنگین‌کمانی‌شده.

On the day when the sky will be like molten lead, and the mountains like tufts of wool. (Verses 8-9)

قرآن مجید میں متعدد مقامات پر بیان ہوا ہے کہ اُس موعود دن میں عظیم آسمانی واقعات رونما ہوں گے، اور ان کے نتیجے میں مختلف آسمانی اجسام پر تبدیلی آئے گی، جو ان کی پوزیشنوں، ان کی خصوصیات اور ان کے باہمی تعلقات کو متاثر کرے گی۔ ان واقعات میں سے ایک آسمان کو اس طرح بدل دیتا ہے کہ وہ پگھلے ہوئے سیسے کی مانند ہو جاتا ہے، یا عمومی طور پر پگھلی ہوئی دھاتوں کی طرح، جیسا کہ یہاں استعمال ہونے والے عربی لفظ "المُہل" سے مراد ہے۔ ان بیانات پر طبیعیات دانوں اور فلکیات دانوں کو غور و فکر کرنا چاہیے۔ یہ اشارہ دیتے ہیں کہ غالب امکان یہ ہے کہ آسمانی اجسام ایسی دھاتوں سے بنے ہیں جو پگھل کر گیسی حالت اختیار کر چکی ہیں، اور یہ مرحلہ محض شدید حرارت سے پگھلنے سے کہیں آگے کا مرحلہ ہے۔ یہ بھی ممکن ہے کہ وہ قیامت کے دن اپنی حرارت کھو دیں اور ٹھنڈے ہو کر سیال حالت میں آ جائیں، اور اس طرح اپنی موجودہ حیثیت بدل لیں۔ قرآن مجید میں قیامت کی ایک علامت کے طور پر یہ بیان بھی آیا ہے:

The Qur’an mentions in several places that great celestial events will take place on that promised day, and as a result change will affect different celestial bodies in their positions and characteristics, as well as their inter-relations. One of these events changes the sky making it like molten lead, or molten metals generally as signified by the Arabic word used here, al-muhl. These statements should be reflected upon by physicists and astronomers. They suggest that most probably celestial bodies are composed of metals that have melted and taken gas form, which is a stage far beyond that of melting by excessive heat. It is possible that they will lose their heat on the Day of Judgement and cool down to a fluid stage, changing their present status. Elsewhere in the Qur’an we have the following statement as a mark of the Day of Judgement:

هنگامی که ستارگان فرو ریزند و پراکنده شوند؟ (۸۱:۲)

“ When the stars fall and disperse? (81:2)

به هر حال، این تنها یک توضیح ممکن است که ممکن است ارزش بررسی بیشتر توسط پژوهشگران علمی را داشته باشد یا نداشته باشد. اما ما، متن را می‌خوانیم و به تصویر شگفت‌انگیزی که ترسیم شده می‌نگریم؛ آسمان چون فلز گداخته می‌شود و کوه‌ها چون تکه‌های پشم. همچنین در آنچه فراتر از این تصویر رویدادهای هولناکی است که به شیوه‌ای غیرعادی بر مردم اثر می‌گذارد تأمل می‌کنیم، رویدادهایی که قرآن آن‌ها را به دقت توصیف کرده است.

At any rate, this is only one possible explanation, which may or may not be worth further study by scientific researchers. As for us, we read the text and look at the awesome image painted, with the sky becoming like molten metal and the mountains like tufts of wool. We also contemplate what is beyond this image of frightening events that leave their marks on people in an unusual way which the Qur’an accurately describes:

این سوره اکنون چگونگی روبه‌رو شدن انسان با خیر و شر را در هر دو حالت ایمان و کفر به تصویر می‌کشد. همچنین ویژگی‌های مؤمنان را بیان می‌کند و سرانجام نهایی آنان را در مقابل سرنوشت گناهکاران قرار می‌دهد.

The surah now depicts how man faces good and evil, in both situations of faith and unfaith. It also outlines the qualities of the believers and states their ultimate end in contrast to the fate of those who are guilty:

انسان با سرشتی بی‌قرار زاده شده است: هنگامی که مصیبتی به او می‌رسد، بی‌تاب و نالان می‌شود، و چون خوشبختی به سویش آید، بخیل و تنگ‌دست‌منش می‌گردد.

Man is born with a restless disposition: when misfortune befalls him, he is fretfid; and when good fortune comes his way, he grows tight-fisted.

مگر نمازگزاران، که بر نمازهای خود همواره مداومت دارند؛ و آنان که از اموالشان حقی معین است برای سائل و محروم؛ و آنان که روز جزا را تصدیق می‌کنند؛ و آنان که از عذاب پروردگارشان هراسانند، زیرا هیچ‌کس از عذاب پروردگارش در امان نیست؛ و آنان که شرمگاه‌های خود را نگه می‌دارند، مگر با همسرانشان یا با کنیزانی که در تملک دارند، که در این صورت ملامتی بر آنان نیست؛ امّا کسانی که فراتر از این بخواهند بروند، همانا ایشان تجاوزکارند؛ و آنان که به امانت‌ها و پیمان‌های خود وفادارند؛ و آنان که در شهادت دادن بر حق پایدارند؛ و آنان که بر نمازهای خود محافظت می‌کنند. آنانند که در بهشت‌ها گرامی داشته می‌شوند.

Not so those who pray, and always attend to their prayers; who give a due share of their possessions to the one who asks [for help] and the one who is deprived; who believe in the Day of Judgement; who stand in fear of their Lord's punishment, for none may feel totally secure from their Lord's punishment; who guard their chastity except with those joined to them in marriage, or those whom they rightfully possess — for then, they are free of all blame, whereas those who seek to go beyond that [limit] are indeed transgressors; who are faithful to their trusts and to their pledges; who stand up for the truth when they bear witness; and who attend to their prayers without fail. They are the ones to be honoured in the gardens of paradise. (Verses 19-35)

تصویری که قرآن از انسانِ بی‌ایمان ترسیم می‌کند، به‌طرز شگفت‌انگیزی دقیق و گویاست. تنها ایمان است که او را از چنین ویژگی‌هایی برتر می‌برد.

The picture the Qur’an draws of a man devoid of faith is remarkably accurate and expressive. Only faith can elevate him above such qualities.

این ایمان است که به او پیوند اطمینان می‌بخشد، تا هنگامی که با شر روبه‌رو می‌شود وحشت نکند و آن‌گاه که بخت به او روی می‌آورد بخیل نشود: {انسان حریص و بی‌تاب آفریده شده است: هرگاه بدی به او برسد بی‌تابی می‌کند، و هرگاه خیری به او رسد بخل می‌ورزد} (آیات ۱۹ تا ۲۱)

سوره اکنون به شرح مفصلی از مؤمنانی می‌پردازد که دارای ویژگی مشترک انسان‌ها، یعنی بی‌قراری و اضطراب، نیستند. «مگر نمازگزاران، آنان که همواره در نمازشان مداومت دارند» (آیات ۲۲-۲۳). درست است که نماز فریضه‌ای اساسی در اسلام و نشانه ایمان است. اما نماز بسیار بیش از این است: وسیله ارتباط با خداوند متعال و نشانه بندگی راستین نسبت به اوست. در نماز، جایگاه نسبی خدا و بنده به روشنی و به‌طور مشخص ترسیم می‌شود. سوره در اینجا می‌افزاید که مؤمنان در همه حال و در تمام موقعیت‌ها به نمازهای خود اهتمام می‌ورزند. بدین‌ترتیب تصویری از پایداری و ثبات ارائه می‌دهد. نماز آنان بر اثر غفلت یا سستی مختل نمی‌شود. این پیوندی دائمی است. پیامبر ﷺ هنگامی که عبادت مستحبی انجام می‌داد، آن را به‌طور منظم انجام می‌داد. ایشان ﷺ همچنین فرمودند: «محبوب‌ترین اعمال نزد خدا، اعمالی است که به‌طور مداوم انجام شود، هرچند اندک باشد.» [این حدیث در هر شش کتاب معتبر حدیثی روایت شده است.] «و کسانی که در اموالشان حقی معین است برای سائل و محروم» (آیات ۲۴-۲۵). این حق معین به‌ویژه زکات و سایر صدقات با مقدار مشخص است. این‌ها به‌حق بر عهده همه مؤمنان است. شاید این عبارت معنای گسترده‌تری نیز داشته باشد و نشان دهد که مؤمنان بخشی از ثروت خود را به‌عنوان حقی برای این نیازمندان در نظر می‌گیرند. انجام چنین کاری یعنی رهایی از بخل و برتر شدن از میل به انباشت ثروت. همچنین دلالت بر این دارد که فرد توانگر در جامعه مؤمنان، وظیفه خود نسبت به محروم را می‌شناسد. وقتی مؤمنی می‌پذیرد که نیازمندان و محرومان حقی مشروع بر بخشی از دارایی او دارند، نعمتی را که خداوند به او ارزانی داشته و پیوندی را که با همنوعان خود دارد، به رسمیت می‌شناسد. این نشانه رهایی از حرص و بخل است. افزون بر این، همکاری و مراقبت متقابل در جامعه مسلمانان را تضمین می‌کند. بنابراین، زکات به‌عنوان یک فریضه، در چند سطح اهمیتی گسترده دارد؛ هم در درون فرد و هم در زندگی جامعه.

The surah now gives a detailed account of the believers who do not share the common human feature of restlessness and worry. “Not so those who pray, and always attend to their prayers” (Verses 22-23) It is true that prayer is an essential Islamic duty providing the mark of faith. Yet it is much more than this: it is rather the means of contact with God Almighty and the sign of true servitude to Him. In prayer, the relative positions of God and servant are clearly and specifically outlined. The surah adds here that believers attend to their prayers all the time and in all situations. It thus gives an image of permanence and stability. Their prayer is disrupted through negligence or laziness. It is a permanent bond. When the Prophet performed voluntary worship, he used to do so regularly. He also said: “The actions that please God most are the ones offered regularly, even though they may be small.” [Related in all six anthologies of authentic ahadith.] “ Who give a due share of their possessions to the one who asks [for help] and the one who is deprived” (Verses 24-25) This due share is zakat in particular and other charitable donations of specified amounts. These are due, by right, from all believers. Perhaps this statement has a broader meaning too, signifying that believers assign a share of their wealth considering it to be due for such needy people. To do so is to rid oneself of stinginess and to rise above the desire to amass wealth. It also implies a recognition by the one who is well off within the community of believers of his duty towards the one who is deprived. When a believer accepts that the needy and the deprived have a rightful claim to a portion of his wealth, he acknowledges the grace God has bestowed on him and the bond he has with fellow human beings. It signifies freedom from greed and stinginess. Moreover, it guarantees mutual cooperation and care within the Muslim community. Thus, zakat appears a duty with far-reaching significance on several levels, within oneself and in the life of the community.

سوره سپس صحنه‌ای از مکه را به تصویر می‌کشد که در آن منکران را می‌بینیم که شتابان به سوی جایی می‌روند که پیامبر ﷺ قرآن را تلاوت می‌کرد. هنگامی که به آنجا می‌رسیدند، به گروه‌هایی پراکنده در اطراف او تقسیم می‌شدند. سوره شتاب و گروه‌گروه شدن آنان را نکوهش می‌کند، در حالی که نه قصد شنیدن داشتند و نه قصد پذیرفتن اندرز او.

The surah then depicts a Makkan scene in which we see the unbelievers going hurriedly to where the Prophet was reading the Qur’an. Once there, they would split into groups around him. The surah criticizes their hurrying and grouping when they had no intention of listening to or of heeding his advice:

چرا کافران به سوی تو می‌شتابند، گروه‌گروه، از راست و از چپ؟ (آیات ۳۶-۳۷)

What is wrong with the unbelievers, that they run confusedly before you, from the right and the left, in crowds? (Verses 36-37)

در این پرسش نوعی طعنه نهفته است. این پرسش حرکت سراسیمه و گیج آنان را توصیف می‌کند و عبارت عربی بار معنایی «به‌زور رانده شدن» را نیز با خود دارد. پرسش از سرگردانی آنان در شگفت است: آنان شتابان حرکت می‌کنند، اما هیچ قصدی برای پذیرفتن هدایت ندارند. تنها می‌خواهند بدانند پیامبر چه می‌گوید، و سپس به گروه‌های کوچک تقسیم می‌شوند تا دربارهٔ چگونگی مقابله با آنچه شنیده‌اند گفتگو کنند. پس چه چیزی در آنان نادرست است؟ «آیا هر یک از ایشان امید دارد که به باغ نعمت درآید؟» (آیهٔ ۳۸) چگونه می‌توانند چنین امیدی داشته باشند، در حالی که رفتارشان تنها به دوزخ می‌انجامد و نه به بهشت و باغ‌های نعمتش؟ آیا می‌پندارند که نزد خداوند جایگاه بلندی دارند و بدین سبب، با آنکه به او کافرند، با پیامبر مخالفت می‌ورزند و علیه اسلام نیرنگ می‌کنند، وارد بهشت خواهند شد؟ آنان باید گمان کنند که نزد خداوند ارزشی بسیار والا دارند تا به چنین مقامی دست یابند.

There is implied sarcasm in the question. It describes their confused movement, with the Arabic expression adding a connotation of their being led. The question wonders at their confusion: they move hurriedly, but without any intention of receiving guidance. They only want to learn what the Prophet says before splitting into small groups discussing how to resist what they have heard. What is wrong with them, then? “Does every one of them hope to enter a garden of bliss?” (Verse 38) How can they entertain such hopes when their behaviour leads only to hell, and not to heaven and its gardens of bliss? Do they think that they have a high position with God to ensure that they will enter heaven despite the fact that they disbelieve in Him, oppose the Prophet, scheme against Islam? They must imagine that they command very high value with God to achieve such elevation.

«نه!» این پاسخ شتابزده و قاطع است. با منفی آمدنش، تحقیر را می‌رساند. «ما ایشان را از آنچه می‌دانند آفریده‌ایم» (آیهٔ ۳۹). آنان آگاهند که از آبی پست آفریده شده‌اند که خوب می‌شناسندش. در اینجا اشاره‌ای ضمنی اما ژرف وجود دارد که بی‌آنکه حتی یک واژهٔ ناپسند به کار رود، تمام غرور و تکبر ایشان را در هم می‌شکند. با این همه، آیه چنان بیان شده که حالتی از خواری و زبونی کامل را ترسیم می‌کند. چگونه می‌توانند امید بهشت داشته باشند، در حالی که کافرند و کارهای زشت می‌کنند و خود می‌دانند از چه ماده‌ای آفریده شده‌اند؟ در میزان خداوند، ایشان آن‌قدر پست‌اند که شایستهٔ عنایت او نیستند. پس چرا او قانون خود را، که بر اساس آن هر کس را بر وفق کردارش داوری می‌کند، تنها به خاطر ایشان کنار بگذارد؟