این بخش مرحله‌ای دیگر از سامان‌دهی جامعه مسلمانان بر پایه آموزه‌های اسلامی است که به‌ویژه به نظام فرزندخواندگی، که در آغاز این سوره به آن اشاره شد، می‌پردازد و آثار آن را لغو می‌کند. خداوند اراده کرده است که رسولش، محمد ﷺ، در عمل مباشر لغو این سنت باشد. عرب‌ها معمول بودند که همسر مطلقه پسرخوانده را همانند همسر پسر صلبی خود می‌دانستند، یعنی ازدواج با او برای پدرخوانده به‌طور دائم حرام بود. آنان نمی‌توانستند بپذیرند که زنی را که پیش‌تر همسر پسرخوانده بوده است، برای خود ازدواج کنند، و این وضع تا زمانی ادامه داشت که نمونه‌ای عملی، که به حکم جدید جامه عمل بپوشاند، پدید آید. از این رو پیامبر ﷺ برای آنکه این مسئولیت نو را افزون بر بار تبلیغ پیام خداوند بر دوش گیرد، برگزیده شد. با نگاهی دقیق‌تر آشکار می‌شود که جز پیامبر ﷺ هیچ کس دیگری نمی‌توانست عهده‌دار این مسئولیت بسیار سنگین شود، زیرا او با کاری روبه‌رو بود که هنجارهای پذیرفته‌شده جامعه را به چالش می‌کشید. همچنین می‌بینیم که تفسیر قرآن درباره این وضعیت طولانی است و بر پیوند مؤمنان با خداوند و رسولش تأکید می‌کند و نقش پیامبر ﷺ را در جامعه آنان روشن می‌سازد. همه این‌ها بیان می‌شود تا پذیرش این امر برای مردم آسان‌تر گردد و آنان را بیشتر به اجرای دستورهای خداوند که این نظام اجتماعی نو را ترسیم می‌کند، ترغیب نماید.

This passage represents another stage in reorganizing the Muslim community on the basis of Islamic teachings, addressing in particular the adoption system o which reference was made at the beginning of the sūrah and annulling its effects. God has willed that His Messenger, Muĥammad (peace be upon him), be the one who undertakes in practice the annulment of this tradition. The Arabs used o treat the divorcee of an adopted son in the same way as if he was one’s own son, i.e. she was permanently forbidden in marriage to the father. They could not accept that a woman who had previously been married to an adopted son was lawful for them to marry and this situation held until there was a precedent giving practical application to the new rule. Hence, the Prophet was chosen o undertake this new responsibility in addition to his burden of delivering God’s message. When we examine this more closely, it is immediately apparent that no one other than the Prophet could have discharged this very heavy responsibility, facing as he did the community with an action that challenged its accepted norms. We also see that the Qur’ānic comment on this situation is long, stressing the believers’ bond with God and His Messenger and clarifying the role of the Prophet in their community. All this is stated so as to make things easier for people to accept and make them more willing to implement God’s orders outlining this new social system.

پیش از آنکه این مورد خاص بررسی شود، قاعده‌ای مقرر شده است که اختیار تام زندگی مسلمانان را به خدا و فرستادهٔ او می‌سپارد. هنگامی که خدا و فرستادهٔ او درباره‌ی موضوعی حکم کنند، مؤمن را جز تسلیم شدن به آن فرمان و اجرای آن راهی نیست.

Before this specific case is discussed, a rule is put in place giving God and His Messenger all authority over the Muslims’ lives. Once God and His Messenger decide a matter, a believer has no choice but to submit to that order and carry it out.

هرگاه خداوند و فرستادهٔ او در کاری حکمی کنند، هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که در آن کار اختیاری برای خود داشته باشد. و هر کس خدا و فرستادهٔ او را نافرمانی کند، قطعاً در گمراهی آشکاری افتاده است. (آیهٔ ۳۶)

Whenever God and His Messenger have decided a matter, it is not for a believing man or a believing woman to claim freedom of choice in that matter. Whoever disobeys God and His Messenger strays far into error. (Verse 36)

گزارش‌ها حاکی است که این آیه در خصوص زینب بنت جحش نازل شد، زمانی که پیامبر ﷺ می‌خواست تمام ملاحظات اجتماعی‌ای را که مردم را به طبقات مختلف اجتماعی تقسیم می‌کرد، از میان بردارد. این طبقه‌بندی‌ها از دوران پیش از اسلام به جامعه مسلمانان به ارث رسیده بود. اما پیامبر ﷺ اکنون می‌خواست بر برابری کامل همه مردم تأکید کند، به گونه‌ای که تنها عاملی که میان ایشان تمایز می‌گذارد، ترس از خدا و عمل نیک باشد. تا پیش از این، بردگانی که آزاد شده بودند در طبقه‌ای پایین‌تر از طبقه اربابانشان قرار می‌گرفتند. یکی از این بردگان آزادشده، زید بن حارثه بود که پیامبر ﷺ او را به فرزندخواندگی گرفته بود.

Reports suggest that this verse was revealed in respect of Zaynab bint Jaĥsh when the Prophet wanted to remove all social considerations dividing people into different social classes. These strata were inherited by the Muslim community from their pre- Islamic days. The Prophet now, however, wanted to emphasize the full equality of all people, making the only factor that distinguishes between them their fear of God and good action. Up until this point, former slaves that had been freed were placed in a class lower than that of their masters. One such former slave was Zayd ibn Ĥārithah whom the Prophet had adopted.

پیامبر ﷺ می‌خواست با دادن همسری نجیب‌زاده به زید، یعنی زینب بنت جحش که از قبیله‌ی هاشمی خود او و پسرعموی خودش بود، برابری کامل میان مردم را برقرار کند. به این ترتیب، خود پیامبر ﷺ تمایز طبقاتی را در خانواده‌ی خویش از میان برمی‌داشت. او دریافته بود که تمایزات طبقاتی در جامعه چنان ریشه‌دار است که تنها با الگوی عملی خود او می‌توان آن‌ها را از میان برد. کار او عاملی کاتالیزوری می‌شد که بشریت را برای پیروی از گام‌های او برمی‌انگیخت.

The Prophet wanted to establish the full equality among people by giving Zayd a wife of noble birth, one from his own Hāshimite clan, and his own cousin, Zaynab bint Jaĥsh. In this way, the Prophet himself would remove class distinction within his own family. He had realized that class distinctions were so deeply entrenched in society that they could only be removed by his own practical example. His action would be the catalyst enabling humanity to follow in his footsteps.

ابن کثیر در تفسیر این آیه، گزارش ابن عباس را نقل می‌کند: «پیامبر ﷺ می‌خواست برای زید بن حارثه همسری برگزیند. ایشان به خانهٔ زینب دختر جحش رفتند و به او پیشنهاد کردند که با او ازدواج کند. زینب گفت: من نمی‌خواهم با او ازدواج کنم. پیامبر ﷺ فرمود: "این را نگو. با او ازدواج کن." زینب گفت: "ای فرستادهٔ خدا! در این باره فکر خواهم کرد." در حالی که آن دو در گفتگو بودند، خداوند این آیه را بر فرستادهٔ خود نازل کرد: "هرگاه خدا و پیامبرش درباره‌ی کاری حکم کنند، برای هیچ مرد مؤمن و هیچ زن مؤمنی اختیاری در آن کار نیست." (آیهٔ ۳۶)»

اما دامنهٔ این آیه بسیار گسترده‌تر از یک مورد خاص است. زیرا این آیه به باطل شدن آثار تبنی، جواز ازدواج با زنان مطلقهٔ پسران خوانده‌شده، و ازدواج پیامبر ﷺ با زینب پس از طلاق گرفتنِ او از زید نیز مربوط می‌شود. این موضوع اخیر در آن زمان بحث و گفت‌وگوی فراوانی برانگیخت. در واقع، برخی از کسانی که با اسلام دشمنی دارند هنوز از آن برای انتقاد از پیامبر ﷺ و جعل افسانه‌هایی دربارهٔ ایشان بهره می‌برند. خواه این آیه در ارتباط با آن موارد پیشین نازل شده باشد یا در ارتباط با ازدواج خود پیامبر ﷺ با زینب، در هر صورت حکمی را بیان می‌کند که بسیار عام‌تر از هر مورد خاص است و تأثیری ژرف بر زندگی مسلمانان دارد.

However, the import of the verse is much wider than just any one case. This because it also relates o the annulment of the effects of adoption, the permission to marry the divorcees of formerly adopted sons, and the Prophet’s marriage to Zaynab after Zayd divorced her. This last situation attracted much talk at the time. In fact, some people who are hostile to Islam still use it to criticize the Prophet (peace be upon him) and to fabricate legends about him. Whether the verse was revealed in connection with the cases mentioned earlier or with the Prophet’s own marriage to Zaynab, it nonetheless states a rule which is far more general than any specific case and one which has a profound effect on Muslims’ lives.

این اصل از اصول ایمان اسلامی در نتیجه به‌روشنی تثبیت شده و عمیقاً در دل‌های جامعهٔ مسلمانان ریشه دوانده بود و احساسات ایشان را شکل می‌داد. در جوهر، این قاعده چنان است که مسلمانان بر هیچ‌یک از آنچه متعلق به ایشان است اختیاری ندارند. ایشان و هر آنچه دارند از آنِ خداوند است و او برای ایشان هرچه بخواهد برمی‌گزیند. هر فرد تنها جزئی کوچک از جهانی است که از قانون کلیِ تعیین‌شده از سوی خداوند پیروی می‌کند. آفریدگار جهان که آن را در اختیار دارد، کارهای ایشان را تعیین می‌کند و نقش‌هایشان را در این نمایش به ایشان می‌سپارد و تمامی کنش‌های ایشان را بر این صحنهٔ جهانی مقرر می‌دارد. ایشان نمی‌توانند نقشی را که بازی می‌کنند برگزینند، زیرا گسترهٔ کامل این نمایش را نمی‌دانند. و نمی‌توانند کنشی را که ترجیح می‌دهند انتخاب کنند، زیرا ممکن است با نقش کلی تعیین‌شده برای ایشان سازگار نباشد. نه نمایشنامه را ایشان نوشته‌اند و نه صحنه را مالک‌اند. ایشان تنها بازیگرانی مأمورند که در برابر کردارشان مزد می‌گیرند. اما نتیجهٔ نهایی، دغدغهٔ ایشان نیست.

This principle of the Islamic faith was, as a result, clearly established and deeply rooted in the hearts of the Muslim community, and it moulded their feelings. In essence, this rule is such that Muslims have no control over anything that belongs to them. They and all that they own belong o God, and He chooses for them whatever He pleases. Each and every individual is only a tiny part of the universe which follows the overall law God has set for it. The Creator of the universe who controls it determines their affairs and assigns to them their roles in the drama, stipulating all their actions on this universal stage. They cannot choose the role they play, because they do not know the full extent of the drama. Nor can they choose an action they prefer, because this may not fit in with the overall role assigned to them. They neither wrote the play nor do they own the stage. They are merely commissioned actors who earn their wages for their actions. The end result, however, is not their concern.

سوره سپس به ازدواج پیامبر ﷺ با زینب بنت جحش و احکام و دستوراتی که پیش یا پس از آن آمده، اشاره می‌کند.

The sūrah then refers to the Prophet’s marriage to Zaynab bint Jaĥsh and the rulings and directives that preceded or followed it:

و یاد کن زمانی را که به آن کس که خدا به او نعمت داده بود و تو هم به او نعمت داده بودی می‌گفتی: «همسرت را نگه دار و از خدا پروا کن.» و تو آنچه را که خدا آشکارکننده‌اش بود در دل خود پنهان می‌داشتی و از مردم می‌ترسیدی، با آنکه سزاوارتر آن بود که از خدا بترسی. پس چون زید از او کام گرفت و طلاقش داد، او را به همسری تو درآوردیم تا بر مؤمنان در مورد ازدواج با همسران پسرخوانده‌هایشان، هنگامی که آنان از ایشان کام گرفته و طلاقشان داده‌اند، هیچ تنگنایی نباشد، و فرمان خدا همواره انجام‌شده است. بر پیامبر ﷺ در آنچه خدا برای او مقرر کرده هیچ حرجی نیست؛ این سنت خدا در میان کسانی بوده که پیش از این گذشته‌اند، و فرمان خدا همواره حکمی تقدیرشده و قطعی است.

You did say to the one to whom God had shown favour and you had shown favour, ‘Hold on to your wife and have fear of God.’ And thus you would hide in your heart that which God wanted to bring to light. You stood in awe of people, whereas it was God alone of whom you should have stood in awe. Then, when Zayd had come to the end of his union with her, We gave her to you in marriage, so that no blame should attach to the believers for marrying the spouses of their adopted sons when the latter have come to the end of their union with them. God’s will must be fulfilled. No blame whatsoever attaches to the Prophet for doing what God has ordained for him. Such was God’s way with those who went before him. God’s will is always destiny absolute.

آنان کسانی‌اند که پیام‌های خدا را می‌رسانند و از او بیم دارند و جز از خدا از کسی بیم ندارند. و خدا برای حسابرسی همه چیز کافی است. محمد ﷺ پدر هیچ یک از مردان شما نیست، بلکه فرستاده‌ی خدا و خاتم پیامبران است. و خدا به هر چیزی داناست. (آیات ۳۷ تا ۴۰)

Those are the ones who convey God’s messages and stand in awe of Him, and hold none but God in awe. Sufficient is God to reckon all things. Muĥammad is not the father of any one of your men, but is God’s Messenger and the seal of all prophets. God has indeed fill knowledge of everything. (Verses 37-40)

در آغاز این سوره دستوراتی روشن صادر شده که فرزندخواندگی را منع می‌کند و مقرر می‌دارد که فرزندان خوانده‌شده به نام پدران واقعی‌شان خوانده شوند، و بدین ترتیب روابط خانوادگی را به ساختار طبیعی خود بازمی‌گرداند: «خدا پسران خوانده شده‌تان را پسران واقعی شما قرار نداده است. این‌ها تنها سخنانی است که با دهان‌هایتان می‌گویید، اما خدا حق را می‌گوید و تنها اوست که راه راست را نشان می‌دهد. آنان را به نام پدرانشان بخوانید؛ این در پیشگاه خدا عادلانه‌تر است. و اگر پدرانشان را نمی‌شناسید، پس ایشان را برادران دینی و موالی خود بدانید. اگر در آنچه خطا کرده‌اید گناهی بر شما نیست، اما آنچه دل‌هایتان قصد کرده است [گناه است]. خدا همواره آمرزنده و مهربان است.» (آیات ۴ و ۵) با این همه، فرزندخواندگی در زندگی عملی جامعه عرب آثار خود را داشت، و لغو این آثار عملی به آسانی منع خود فرزندخواندگی نبود. سنت‌های اجتماعی بر مردم سلطه‌ای نیرومند دارند. از این رو به نمونه‌های عملی به‌عنوان سرمشق نیاز بود. در آغاز، چنین سرمشق‌هایی نیز با استقبال خصمانه روبه‌رو می‌شوند.

این سوره در ادامه، این معنای اخیر را در دل مؤمنان استوار می‌سازد و پیوند آنان را با خدا زنده نگه می‌دارد؛ خدایی که برای پیامبرش هر آنچه را اراده کرد مقرر فرمود، و برای امت مسلمان آنچه را مایه‌ی هر خیر ایشان بود برگزید، و تاریکی را با نور جایگزین ساخت.

The sūrah goes on to establish this last meaning in the hearts of believers, keeping alive their relation with God who ordained whatever He willed for His Messenger and chose for the Muslim community what brought about their every good, replacing the darkness with light:

ای مؤمنان! خدا را همواره یاد کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید. اوست که با فرشتگانش بر شما درود می‌فرستد تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد، و او نسبت به مؤمنان همواره مهربان است. روزی که با او دیدار کنند، درودشان این است: «سلام»، و او برای ایشان پاداشی بس ارجمند آماده کرده است. (آیات ۴۱ تا ۴۴)

Believers! Remember God always, and glorify Him morning and evening. It is He who bestows His blessings upon you, with His angels, so that He might take you out of the depths of darkness into the light. He is truly merciful to the believers. On the day when they meet Him, they will he greeted with ‘Peace; and He will have prepared for them a most generous reward. (Verses 41-44)

ذکر خدا یعنی دل انسان نسبت به یاد خدا زنده باشد، نه اینکه تنها نام او بر زبان جاری شود. انسان باید در هر کاری که انجام می‌دهد همواره مراقب باشد تا در چارچوب آنچه خدا مجاز دانسته باقی بماند. مواظبت منظم بر نماز نیز بخشی از ذکر خداست. در واقع، احادیث و گزارش‌های فراوانی وجود دارد که یاد خدا را تقریباً با مواظبت بر نماز برابر می‌دانند. پیامبر ﷺ فرموده‌اند: «اگر مردی همسرش را در شب بیدار کند و هر دو دو رکعت نماز شب بخوانند، در آن شب از کسانی به شمار می‌روند که بسیار به یاد خدا هستند.» [روایت ابوداوود، نسائی و ابن ماجه.] با این حال، یاد خدا گسترده‌تر از نماز است. این یاد شامل هر راهی می‌شود که انسان از طریق آن آگاهی کامل از پروردگارش داشته باشد، چه زبانش به یاد کردن او حرکت کند یا نه. آنچه در اینجا از آن سخن می‌گوییم، آگاهی‌ای است که به عمل برمی‌انگیزد. دل انسان تا زمانی که پیوند خود را با خدا برقرار نکند، سرگشته و حیران می‌ماند؛ اما وقتی او را یاد کند و در پناه او احساس امنیت نماید، راه را می‌شناسد، روش اجرا را می‌یابد و می‌داند که چگونه همه این‌ها را پیش ببرد. به همین سبب است که قرآن و سنت بارها مردم را به یاد خدا فرامی‌خوانند. قرآن غالباً این یاد را به زمان‌ها و موقعیت‌های گوناگونی که انسان در آن قرار می‌گیرد پیوند می‌دهد، تا این‌ها برای او یادآوری باشد که از این وظیفه غافل نماند: «ای مؤمنان! خدا را همواره یاد کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید.» (آیات ۴۱-۴۲)

Remembering God means that one’s heart is alive to God’s remembrance, not the mere mention of His name. One should always be careful in whatever one does so as to remain within what God permits. To attend regularly to prayer is part of remembering God. In fact there are many aĥādīth and reports that almost equate God’s remembrance with attending to prayer. The Prophet is quoted as saying: “If a man wakes his wife up at night and they offer two rak`ahs of night prayer, they will be considered that night as among those who remember God always.” [Related by Abū Dāwūd, Al-Nasā’ī and Ibn Mājah.] God’s remembrance though is broader than prayer. It includes every way in which a person is fully conscious of his Lord, whether his tongue moves to mention Him or not. What we are referring to here is a consciousness that motivates to action. A human heart remains lost or perplexed until it establishes its link with God, remembering Him and feeling secure in His care. It then knows the way to follow, the method to implement, and how to go about all this. It is for this reason that the Qur’ān and the Sunnah repeatedly urge people to remember God. The Qur’ān often links this to different times and situations in which man finds himself, so that these serve as reminders for him not to neglect this duty: “Believers! Remember God always, and glorify Him morning and evening.” (Verses 41-42)

پیامبری که آنچه را خداوند برگزیده به ایشان می‌رساند و با نمونهٔ عملی نشان می‌دهد که چگونه باید قوانینی را که خداوند برای ایشان وضع کرده است اجرا کنند، در اینجا طرحی از نقش خود او داده می‌شود. جایگاه او در ارتباط با مؤمنان نیز توضیح داده می‌شود.

The Prophet who delivers to them what God has chosen, and shows them by practical example how to implement the laws God has enacted for them, is here given an outline of his own role. His position in relation o the believers is also explained.

ای پیامبر! ما تو را به عنوان گواه، مژده‌دهنده و بیم‌دهنده فرستادیم؛ و به عنوان کسی که مردم را به اذن خدا به سوی او فرا می‌خوانی و چراغی روشنگر هستی. به مؤمنان مژده بده که از جانب خداوند پاداشی بزرگ در انتظار آنان است. از کافران و منافقان فرمان نبر و آزارهای آنان را نادیده بگیر و بر خدا توکل کن؛ که خدا برای توکل کردن تنها کافی است. {ای پیامبر! ما تو را به عنوان گواه، مژده‌دهنده و بیم‌دهنده فرستادیم؛ و به عنوان کسی که مردم را به اذن خدا به سوی او فرا می‌خوانی و چراغی روشنگر هستی. به مؤمنان مژده بده که از جانب خداوند پاداشی بزرگ در انتظار آنان است. از کافران و منافقان فرمان نبر و آزارهای آنان را نادیده بگیر و بر خدا توکل کن؛ که خدا برای توکل کردن تنها کافی است.}

Prophet! We have sent you as a witness, a bearer of good news and a warner; one who calls people to God by His leave and a light-giving beacon. Give to the believers the good news that a great bounty from God awaits them. Do not yield to the unbelievers and the hypocrites, and disregard their hurting actions. Place your trust in God; for God alone is worthy of all trust. (Verses 45-48)

موقعیت پیامبر در میان آنان، موقعیت یک شاهد است. پس آنان باید تلاش کنند تا شهادتی را که او می‌دهد بهتر سازند، زیرا این شهادت حقایق را بیان می‌کند، بی‌آنکه چیزی را تغییر دهد یا چیزی نادرست در بر داشته باشد. او همچنین «بشارت‌دهنده» است و توضیح می‌دهد که چه چیزی در انتظار کسانی است که با تلاش و نیکوکاری، به فضل خداوند، آمرزش گناهان، کرامت و پاداش دست می‌یابند. افزون بر این، او «بیم‌دهنده» کسانی است که از وظایف خود غافل می‌شوند؛ او از عذاب و رنجی که در انتظار ستمکاران است، سخن می‌گوید تا مردم غافلگیر نشوند. همچنین او کسی است که مردم را به سوی خدا فرا می‌خواند، نه به سوی شکوه دنیوی، غرور ملی، منفعت شخصی یا مقام. او تنها به سوی خدا دعوت می‌کند، به شیوه‌ای پیوسته که به‌اذن او به سوی وی راه می‌برد. او چیزی از خود نمی‌سازد و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید. وظیفه‌اش را به اذن خداوند انجام می‌دهد، چنان‌که او به وی فرمان داده است. او در حقیقت «چراغی روشن‌گر» است. تاریکی را می‌زداید، شک‌ها را برطرف می‌کند و راه را روشن می‌سازد. او فروزانی است که مردم را به راه راست هدایت می‌کند، همچون چراغی که تاریکی جاده را می‌زداید.

The Prophet’s position among them is that of a witness. They should, then, work o improve the testimony he gives, as it will state the facts, changing nothing and containing nothing that is false. He is also the ‘bearer of good news, explaining what awaits those who work hard and well of God’s grace, forgiveness of sins, honour and reward. Moreover, he is ‘a warner’ to those who overlook their duties, telling them of what awaits the wrongdoers of punishment and suffering. Thus, they are not taken unawares. Furthermore, he is one who Calls people to God, not to worldly glory, national pride, personal gain or position. He only calls to God in a consistent way that leads to Him ‘by His leave’. He does not invent anything, nor does he say anything of his own volition. He fulfils his task by God’s leave, as He has commanded him. He is indeed ‘light-giving beacon’. He dispels darkness, removes doubts and enlightens the way. He is a beacon that gives light to guide people aright, like a lamp that dispels darkness on the road.