ابتدا تقسیم با سهم فرزندان آغاز میشود، هنگامی که آنان از والدین خود ارث میبرند: «اگر بیش از دو زن باشند، دو سوم آنچه [والدین] باقی گذاشتهاند از آنِ ایشان است؛ و اگر تنها یک نفر باشد، نصف آن از آنِ اوست.» اگر متوفی فرزند ذکور نداشته باشد، اما دو دختر یا بیشتر داشته باشد، دخترانش به‌طور مساوی دو سوم دارایی او را میان خود تقسیم میکنند. اگر تنها یک دختر باقی گذاشته باشد، نصف دارایی او به وی می‌رسد. باقیمانده به نزدیکترین خویشاوندان او از سوی پدر می‌رسد، یعنی به پدر، جد یا برادر، یا به برادر ناتنی از سوی پدر، یا به عموی پدری یا فرزندان جد او.
The division begins with the shares of offspring when they inherit from their parents: “If there are more than two women, they shall have two-thirds of what [their parents] leave behind; and if there is only one, she shall have one-half of it.” If the deceased has no male issue, but has two or more daughters, his daughters share equally two- thirds of his estate. If he leaves behind only one daughter, she inherits half of his estate. The remainder goes to his nearest of kin on his father’s side, i.e. to his father, grandfather or brother, or to his half-brother on his father’s side or to his paternal uncle or the children of his grandfather.
قرآن کریم میفرماید: «اگر زنان بیش از دو نفر باشند، دو سوم آنچه [والدین] باقی گذاشتهاند، از آنِ ایشان است.» این حکم، دو سوم را برای دختران تعیین میکند هرگاه متوفی بیش از دو دختر بر جای گذارد. همان سهم دو سوم، هنگامی که متوفی تنها دو دختر دارد نیز بر پایهٔ سنت و همچنین بر پایهٔ قیاس با سهمی که در آیهٔ آخر این سوره به دو خواهر داده میشود، داده میشود. اما در سنت، ابوداوود، ترمذی و ابنماجه از جابر روایت کردهاند که همسر سعد بن ربیع نزد پیامبر ﷺ آمد و گفت: «ای فرستادهٔ خدا، این دو دختر سعد هستند که پدرشان در جنگ اُحد، که همراه تو میجنگید، شهید شد. عمویشان اموالشان را گرفته و چیزی برای آنان باقی نگذاشته است. اگر مال نداشته باشند، امیدی به ازدواجشان نیست.» پیامبر ﷺ فرمود: «خدا در این مورد داوری خواهد کرد.» سپس آیهٔ مربوط به سهمهای ارث نازل شد. پیامبر ﷺ به عموی آنان پیام فرستاد که: «به دو دختر سعد دو سوم، و به مادرشان یک هشتم بده، و باقیمانده را تو بردار.» این پس، داوری پیامبر ﷺ است که دو سوم را به دو دختر میدهد. این نشان میدهد که هرگاه متوفی دو یا بیش از دو دختر و هیچ پسری بر جای گذارد، دخترانش دو سوم مال او را میان خود تقسیم میکنند.
The Qur’ānic verse states: “If there are more than two women, they shall have two-thirds of what [their parents] leave behind.” This statement apportions two-thirds if the deceased leaves behind more than two daughters. The same portion of two-thirds is given when the deceased has only two daughters on the basis of the Sunnah as well as the analogy with the share given to two sisters in the final verse of this sūrah. As for the Sunnah, Abū Dāwūd, al-Tirmidhī and Ibn Mājah relate, on the authority of Jābir, that the widow of Sa`d ibn al-Rabī` came to the Prophet, saying: “Messenger of God, these are the two daughters of Sa`d whose father fell a martyr in the Battle of Uĥud in which he fought with you. Their uncle has taken their money and left them nothing. They cannot hope to get married unless they have money.” The Prophet said: “God will give His judgement in this case.” Then the verse that outlines shares of inheritance was revealed. The Prophet sent a message to their uncle, saying: “Give Sa`d’s two daughters two-thirds and their mother one-eighth and you take the remainder.” This, then, is the Prophet’s judgement which gives two-thirds to two daughters. It shows that when the deceased leaves two or more daughters but no sons behind, his daughters share two-thirds of his property.
دلیل دیگر برای این بخش، آیهٔ پایانی سوره است که سهم دو خواهر را بیان میکند: «و اگر دو خواهر باشند، دو سوم آنچه [مرد] بر جای گذاشته برای آن دو خواهد بود.» (آیهٔ ۱۷۶) منطقی است که دو دختر نسبت به دو خواهر، برای دو سوم میراث متوفی حق قوی‌تری داشته باشند. افزون بر این، در حالتی که آخرین آیهٔ این سوره توضیح میدهد، اگر تنها یک خواهر وجود داشته باشد، او همان سهمی را میبرد که در همین آیه به یک دختر داده شده است.
Another basis for this portion is the final verse in the sūrah which states the shares of two sisters: “If there are two sisters, they shall both together have two-thirds of whatever he has left.” (Verse 176) It is only reasonable that two daughters have a stronger claim than two sisters to two-thirds of the deceased’s inheritance. Moreover, in the case explained in the last verse of this sūrah, if there is only one sister, she inherits the same share as that given in the present verse to one daughter.
پس از آنکه سهم فرزندان مشخص شد، آیه به بیان سهمی می‌پردازد که به والدین متوفی می‌رسد، خواه متوفی فرزند داشته باشد یا نه: «و برای پدر و مادرِ او، برای هر یک از آن دو، یک ششم از آنچه به جای گذاشته، اگر او فرزندی داشته باشد؛ و اگر فرزندی نداشته باشد و پدر و مادرش وارثان او باشند، پس برای مادرش یک سوم است؛ و اگر برادران و خواهرانی داشته باشد، برای مادرش یک ششم است.» (آیه ۱۱)
Having completed the offspring’s shares, the verse goes on to explain the shares given to parents who survive any of their children, whether the deceased has children or not: “As for the parents [of the deceased], each of them shall have one-sixth of what he leaves behind, in the event of his having a child; but if he leaves no children, and his parents be his heirs, then his mother shall have one-third; and if he has brothers and sisters, his mother shall have one-sixth.” (Verse 11)
بنابراین، حالتها و روشهای گوناگونی برای تقسیم ارث والدین، بسته به هر وضعیت خاص وجود دارد. نخستین حالت آن است که متوفی علاوه بر والدین، فرزندان خود را نیز به جای بگذارد. در این صورت، هریک از والدین او یک ششم میبرند و باقیمانده به پسرش، یا به پسر و دختر یا دخترانش تعلق میگیرد، بر این اساس که سهم پسر برابر با سهم دو دختر است. اگر متوفی تنها یک دختر داشته باشد، آن دختر نصف دارایی پدرش را میبرد، در حالی که هریک از والدین او یک ششم میبرد و پدر، یک ششم باقیمانده را به سبب نزدیکترین خویشاوند بودن با متوفی، میگیرد. به عبارت دیگر، پدر یک سهم به عنوان سهم تعیینشده و سهمی دیگر به سبب نزدیکترین خویشاوند بودن دارد و آنچه باقی میماند را پس از آنکه صاحبان سهمهای معین سهم خود را برداشتند، میگیرد. اگر متوفی دو دختر یا بیشتر داشته باشد، آنان دو ثلث میبرند و هریک از والدین او یک ششم.
There are, then, different cases and different ways of sharing a parent’s bequest according to every particular situation. The first is when the deceased leaves behind children of his own in addition to his parents. Here, each of his parents inherits one- sixth and the remainder goes to his son, or to his son and daughter or daughters, on the basis of a son having a share equal to that of two daughters. If the deceased has only one daughter, she inherits one-half of her father’s estate, while each of his parents takes one-sixth and the father takes the last one-sixth on the basis of his being the nearest of kin to the deceased. In other words, the father has one portion as an ordained share and another portion for being the nearest of kin, taking what remains after those who are given appointed shares have taken theirs. If the deceased has two or more daughters, they take two-thirds and each of his parents one-sixth.
الحالة الثانية تقع when the deceased has neither children, brothers, sisters nor spouse — یعنی وقتی که میت نه فرزند دارد، نه برادر و خواهر و نه همسر. در این صورت، تنها وارثان او پدر و مادرش هستند. مادر در این حالت یک‌سوم را به‌عنوان سهم معین خود میبرد و باقیمانده به پدر به‌عنوان نزدیکترین خویشاوند مرد می‌رسد. سهم پدر در این حالت دو برابر سهم مادر است.
اگر میت، علاوه بر پدر و مادر، همسری نیز بر جای گذارد، شوهر در صورتی که میت زن باشد، نصف را میبرد، و زن در صورتی که میت مرد باشد، یک‌چهارم را میبرد. مادر یک‌سوم را میبرد (و در اینجا میان دانشمندان اختلاف است که آیا سهم مادر یک‌سوم کل ترکه است یا یک‌سوم آنچه پس از سهم همسر میت باقی مانده است) و پدر آنچه را پس از سهم مادر باقی میماند میبرد، به شرط آنکه سهم پدر کمتر از سهم مادر نباشد.
The second situation occurs when the deceased has neither children, brothers, sisters nor spouse. His parents, then, are his only heirs. In this case, his mother inherits one-third as her appointed share, and the remainder goes to his father as his nearest of kin. The father’s share in this case is double that of the mother. If the deceased leaves a spouse in addition to his parents, the husband takes one-half in the case of the deceased being a woman, and the wife takes one-quarter if the deceased is a man. The mother takes one-third (and here there is a difference among scholars as to whether the mother’s share is one-third of the whole estate or one-third of what is left after the deceased’s wife or husband have taken their shares) and the father takes what is left after the mother has taken her share, provided that the father’s share is not less than the mother’s.
وضعیت سوم زمانی پیش میآید که متوفی پدر و مادر و برادرانی داشته باشد، خواه برادران تنی باشند یا ناتنی از طرف پدر یا از طرف مادر.
The third situation occurs when the deceased is survived by his parents and brothers, whether they are full or half brothers on either the father’s or mother’s side.
آنان خودشان هیچ سهمی به ارث نمی‌برند، زیرا پدرشان مقدم بر ایشان است و پس از پسر خود، او نزدیکترین خویشاوند متوفی است. اما برادران، سهم مادر را از یک‌سوم به یک‌ششم کاهش می‌دهند، یعنی به نصف. اگر متوفی همسر بازمانده نداشته باشد، پدر باقیمانده را میبرد. اگر متوفی جز پدر و مادرش تنها یک برادر داشته باشد، سهم مادر را کاهش نمی‌دهد. مادر، همانگونه که گویی متوفی نه فرزندی داشته و نه برادری، یک‌سوم را دریافت میکند.
They do not inherit any share themselves because their father takes precedence over them and he is the nearest of kin to the deceased after his own son. Brothers, however, reduce the mother’s share by half, from one-third to one-sixth. The father takes the remainder if the deceased has no surviving spouse. If the deceased has only one brother as well as his parents, he does not reduce the mother’s share. She receives one-third in the same way as if the deceased had neither children nor brothers.
تمام این سهمها، با این حال، تنها پس از اجرای وصیت متوفی و پرداخت هر بدهی معوقی تقسیم میشود: «پس از (کسر) هر وصیتی که کرده، یا هر بدهی معوقی». (آیه ۱۱) ابن کثیر، مفسر مشهور قرآن، می‌گوید: «همه عالمان، گذشته و معاصر، اتفاق‌نظر دارند که کسر بدهی‌های معوق بر وصیت‌ها مقدم است.» این امر تنها از آن رو معقول است که بدهی حق مشروع دیگران است. از این رو، باید از دارایی کسی که بدهی بر عهده گرفته کسر شود، زیرا او پول کافی برای این کار بر جای گذاشته است. چنین پرداختی حق طلبکار را ادا میکند و بدهکار را از بدهی‌اش بری می‌سازد.
All these shares, however, are only apportioned after execution of the deceased’s will and payment of any outstanding debts: “after (deducting) any bequest he may have made, or any outstanding debt”. (Verse 11) Ibn Kathīr, the famous Qur’ānic commentator, states: `All scholars, past and contemporary, are unanimous that the deduction of outstanding debts takes precedence over bequests by will.” This is only reasonable because debt is a rightful claim of others. Hence, it must be deducted from the estate of the person who incurred the debt, since he has left enough money to do so. Such payment gives the lender his right and absolves the debtor of his debt.
اسلام نے اپنے پیروکاروں کے ذہنوں میں تمام قرضوں کی ادائیگی کی ضرورت کو راسخ کرنے کا خاص اہتمام کیا ہے۔
Islam has taken special care to impress on its followers the need to repay all debts.
این امر موجب میشود که زندگی مردم از وجدانهای پاک و آسوده‌ی یکدیگر سود ببرد و معاملات بر پایه‌ی اعتماد و اطمینان انجام شود. به همین دلیل، بدهی به سبب مرگ بدهکار بخشیده نمی‌شود؛ بلکه همچنان بر عهده‌ی او باقی میماند. ابوقتاده، صحابی پیامبر ﷺ، روایت میکند که مردی از پیامبر ﷺ پرسید: آیا اگر در راه خدا کشته شود، همه‌ی گناهان و خطاهای گذشته‌اش بخشیده میشود؟ پیامبر ﷺ فرمود: «آری، اگر با میل و اختیار در راه خدا جهاد کنی، در حالی که پیش می‌روی و به عقب برنمی‌گردی.» سپس پیامبر ﷺ از او خواست که پرسشش را تکرار کند و او نیز تکرار کرد. پیامبر ﷺ فرمود: «آری، جز بدهی‌هایت؛ جبرئیل، فرشته‌ی وحی، این را به من گفته است.» (روایت مسلم، مالک و دیگران.)
This ensures that people’s lives can benefit from people’s clear consciences and transactions can be made on the basis of trust and reassurance. It is for this reason that a debt is not written-off by reason of the borrower’s death. It remains outstanding. Abū Qatādah, a Companion of the Prophet, reports that a man asked the Prophet whether all his past mistakes and sins are written-off if he dies a martyr in the service of God’s cause. The Prophet answered: “Yes. If you are killed fighting willingly, volunteering for God’s cause, pushing forward, not withdrawing backward.” The Prophet then asked him to repeat the question, which he did. The Prophet then said: “Yes, with the exception of your debts. Gabriel, the Angel, has told me that.” (Related by Muslim, Mālik, and others.)
ابوقتادہ نیز روایت میکند که جنازهٔ یک مرده را به مسجد آوردند تا پیامبر ﷺ نمازِ میتِ آن را، یعنی نمازِ جنازه، برای او بخواند۔ پیامبر ﷺ به یارانش فرمود: «شما بر دوستتان نماز بخوانید، زیرا او بدهیِ معوّق دارد۔» من گفتم: «ای فرستادهٔ خدا، من آن بدهی را بر عهده می‌گیرم۔» پیامبر ﷺ پرسید: «آیا آن را به‌طور کامل ادا می‌کنی؟» من مثبت پاسخ دادم و پیامبر ﷺ نمازِ میت را برای او خواند۔
Abū Qatādah also reports that the body of a dead person was brought to the Mosque so that the Prophet may lead the Prayer for the deceased, i.e. Janāzah Prayer, for him. The Prophet said to his Companions: “You pray for your friend because he has an outstanding debt.” I said: “I take over that debt, Messenger of God.” The Prophet asked: “For full settlement?” I answered in the affirmative and the Prophet led the prayer for the deceased.
وصیت بر سهمِ معیّنِ میراث مقدّم است، زیرا بیانگرِ خواستِ متوفّی است. در واقع، مقرّر شدنِ وصیت برای آن است که به مواردِ خاصّی رسیدگی شود، مواردی که برخی خویشاوندان، دیگران را محروم میکنند و مانع از برخورداری‌شان از سهمی از میراث می‌شوند. کسانی که بدینسان، به اصطلاحِ اسلامی، «محجوب» شدهاند ممکن است فقیر و نیازمندِ کمک باشند. وصیت به نفعِ آنان یکی از راه‌های یاری‌رساندن به ایشان است. در مواردِ دیگری نیز منافعِ خانواده از طریقِ استوار ساختنِ روابطِ میانِ وارثانِ متوفّی و خویشاوندانی که هیچ سهمی از میراث ندارند، تأمین میشود. واگذاریِ مقداری پول به ایشان از راهِ وصیت، بی‌تردید، پیش از آنکه ریشه بدوانند، همهٔ اسبابِ حسد، کینه و نزاع را از میان برمی‌دارد. در اینجا باید به یاد داشته باشیم که به هیچ وارثی نمی‌توان از راهِ وصیت بیش از سهمِ معیّنش داد و برای آنچه هر شخص می‌تواند این‌گونه وصیت کند، سقفی وجود دارد. آن سقف یک‌سومِ کلِّ دارایی است. محدود کردنِ وصیت به این شیوه، از هرگونه تضییع حقوقِ همهٔ وارثان جلوگیری میکند.
The will takes precedence over the apportioned shares of inheritance because it represents the deceased’s desire. In fact, provision for making a will is made so that care can be taken of certain cases where some relatives supersede others preventing them from having a share of the inheritance. Those who are thus “screened”, to use the Islamic term, may be poor and in need of help. Making a will in their favour is one way of helping them. There are other cases where the interests of the family are served through cementing relations between the heirs of the deceased and relatives who are not entitled to any share of the inheritance. Bequeathing some money to them by will is certain to remove all causes of envy, grudge and conflict before they can even take root. We have to remember here that no heir may be given by will anything over his apportioned share and that there is a ceiling for what any person may so bequeath. That ceiling is one-third of the whole estate. Limiting the will in this way guarantees against any prejudice to the rights of all heirs.
این آیه با تذکری پایان می‌یابد که سه نکته‌ی روشن را بیان میکند: «شما نمی‌دانید کدام‌یک از پدران و فرزندانتان برای شما سودمندترند. این حکمی است از جانب خداوند. خداوند دانای حکیم است.» (آیه ۱۱)
نکته‌ی نخست برای آن است که مردم این سهمهای تقسیم‌شده را با رضایت بپذیرند. برخی ممکن است به‌سبب غریزه‌ی پدری و مادری، اگر تقسیم اموالشان به‌طور کامل به خودشان واگذار شود، فرزندان خود را بر والدینشان ترجیح دهند. این امر قابل درک است، زیرا گرایش طبیعی انسان به فرزندان خویش نوعی ضعف فطری است. برخی افراد می‌توانند بر این ضعف غلبه کنند، به شرط آنکه نسبت به والدین خود احساس اخلاقی بسیار حساس و لطیفی داشته باشند.
The verse concludes with a comment that makes three clear points: “With regard to your parents and your children, you do not know which of them is of more benefit to you. This is, therefore, an ordinance from God. God is All-Knowing, Wise.” (Verse 11) The first seeks to help people accept these apportioned shares willingly. Some may be motivated by their parental instinct to favour their own children over their parents if division of their estate is left entirely to them. This is understandable because there is a natural weakness in favour of one’s own children. Some people may be able to overcome this weakness if they have a particularly sensitive moral feeling towards their parents.
برخی دیگر میان ضعف‌های طبیعی خود و اخلاق‌شان در نوسانند. ممکن است محیط اجتماعی و سنت‌ها ملاحظاتی را بر آنان تحمیل کنند، شبیه به آنچه برخی مردم هنگام نخستین نزول این قانون ارث بیان کردند. ما برخی از این موارد را پیش‌تر در متن یاد کرده‌ایم. بنابراین خداوند می‌خواهد با یادآوری اینکه علم او کامل و مطلق است، به همه مردم آن آرامشی را ببخشد که از تسلیم در برابر اراده و قانون او حاصل میشود، در حالی که مردم نمیدانند کدام‌یک از خویشاوندانشان برای آنان سودمندتر است و کدام شیوه تقسیم ارث بهتر منافع آنان را تأمین میکند: «پدران و فرزندانتان، شما نمی‌دانید کدام‌یک از آنان برای شما سودمندترند.» {آیه ۱۱}
Others vacillate between their natural weaknesses and their morality. It may happen that the social environment and traditions impose certain considerations similar to those that were voiced by some people when this inheritance legislation was first revealed. We have mentioned some of these earlier in the text. God, therefore, wants to give all people the reassurance generated by submission to His will and to His legislation by reminding them that His knowledge is perfect and absolute, while people do not know who of their relatives is of more benefit to them and which method of sharing out inheritance may best serve their interests: “With regard to your parents and your children, you do not know which of them is of more benefit to you.” (Verse 11)
نکتهٔ دوم، اصولی را بیان میکند که کل این نظام بر آن استوار است. موضوع، ترجیح دادن یک فرد بر دیگری یا خدمت به منافع محدود نیست. همهٔ آن مربوط به ایمان و شریعت الهی است: «این فریضهای است از جانب خدا.» (آیهٔ ۱۱) این اوست که پدر و مادر و فرزندان را آفریده و همهٔ روزی و داراییهای ایشان را بخشیده است. این خداست که قانون وضع میکند، سهمها را تعیین میکند و احکام حقوقی را اعلام مینماید. انسانها نمیتوانند برای خود قانون بگذارند یا دستورهای شخصی خود را تحمیل کنند. زیرا آنان خود نمیدانند منافعشان در کجاست.
The second point states the principles on which the whole system is based. It is not a question of favouring one person over another or serving a narrow interest. It is all a question of faith and Divine law: “This is, therefore, an ordinance from God.” (Verse 11) It is He who has created parents and children and who has given them all their provisions and properties. It is God who makes the law and decrees the sharing out and promulgates legal provisions. People cannot legislate for themselves or impose their own dictates. After all, they do not know where their interests lie.
«خداوند دانای حکیم است.» (آیهٔ ۱۱) این آخرین نکته‌ای است که به همهٔ انسانها یادآوری میکند که آنچه خداوند برای بشر وضع میکند، تنها چیزی نیست که آنان نتوانند از آن سرپیچی کنند؛ بلکه بر پایهٔ علم کامل و حکمت بی‌نقص خداوند، برای تأمین مصالح خود آنان نیز هست. در مقابل، انسانها تنها دانشی اندک دارند و از هوای نفس خویش پیروی میکنند.
“God is All-Knowing, Wise.” (Verse 11) This is the final point which impresses on all people that what God legislates for mankind is not merely something that they cannot contravene; it is also made to serve their interests on the basis of God’s perfect knowledge and complete wisdom. People, on the other hand, have only scanty knowledge and follow their caprice.
این توضیحات پیش از آنکه قانون ارث به طور کامل تشریع شود بیان میشود، تا کل موضوع در چارچوب درست ایمان قرار گیرد؛ ایمانی که دین را تسلیم در برابر قانون خدا و پذیرش احکام او تعریف میکند.
These comments are made before the legislation of inheritance is completed so that the whole matter is put in its proper perspective of faith. A faith that defines religion as submission to God’s law and as acceptance of His rulings.
میراث شوهران، زنان، برادران و خواهران
این سوره سپس سهمهای معیّن دیگری را بیان میکند: «و شما را نصف آنچه همسرانتان به جا می‌گذارند تعلّق میگیرد، در صورتی که آنان فرزندی نداشته باشند؛ و اگر فرزندی داشته باشند، آنگاه یک‌چهارم آنچه به جا می‌گذارند از آنِ شماست، پس از [کسر] هر وصیّتی که کرده باشند یا هر بدهی‌ای که بر عهده داشته باشند. و (یعنی همسرانِ شما) یک‌چهارم آنچه شما به جا می‌گذارید را میراث میبرند، در صورتی که شما فرزندی نداشته باشید؛ و اگر فرزندی داشته باشید، آنگاه یک‌هشتم آنچه به جا می‌گذارید از آنِ آنان است، پس از [کسر] هر وصیّتی که کرده باشید یا هر بدهی‌ای که بر عهده داشته باشید.» (آیه ۱۲)
Inheritance of Husbands, Wives, Brothers and Sisters The sūrah goes on to define other apportioned shares: “You shall inherit one-half of what your wives leave behind, provided that they have left no child; but if they have left a child, then you shall have one- quarter of what they leave behind, after [deducting] any bequest they may have made or any outstanding debt. And they (i.e. your widows) shall inherit one-quarter of what you leave behind, provided that you have left no child; but if you have left a child, then they shall have one- eighth of what you leave behind, after [deducting] any bequest you may have made or any outstanding debt.” (Verse 12)
اگر همسرِ متوفّاه نه پسری داشته باشد و نه دختری، شوهر نیمی از دارایی او را به ارث میبرد. اگر یک یا چند پسر یا دختر داشته باشد، شوهر یک‌چهارم دارایی او را به ارث میبرد. فرزندانِ پسرانِ او، یعنی نوه‌هایش، همانند فرزندانِ خودِ او، سهمِ شوهر را از نصف به یک‌چهارم کاهش می‌دهند. همین حکم دربارهٔ فرزندانِ او از ازدواجِ پیشین نیز صادق است که آنان نیز سهمِ شوهر را به یک‌چهارم کاهش می‌دهند. دارایی‌اش پس از پرداختِ بدهی‌های معوقه یا اجرای وصیّتش، چنان‌که پیش‌تر ذکر شد، میان وارثانش تقسیم میشود.
These statements are clear and elaborate. A husband inherits half of his deceased wife’s property if she leaves behind neither a son nor a daughter. If she has one or more sons or daughters, her husband inherits one-quarter of her property. The children of her sons, i.e. her grandchildren, reduce the husband’s share from one-half to one-quarter in the same way as her own children. The same applies to her children from an earlier marriage who also reduce her husband’s share to one- quarter. Her property is divided among her heirs after settling any outstanding debts or executing her will, as mentioned earlier.
اگر شوهر بدون فرزند بمیرد، زن یک چهارم دارایی‌ای را که شوهرش به جا گذاشته به ارث میبرد. اگر او فرزندی داشته باشد، پسر یا دختر، یا حتی بیشتر، چه از این زن و چه از همسر دیگری، یا حتی نوه‌هایی از خودش، آنگاه حضور آنها سهم زن را به یک هشتم کاهش میدهد. باز هم، پرداخت بدهی‌ها و اجرای وصیت بر هر تقسیم دارایی مقدم است.
A wife inherits one-quarter of the property left by her husband, if he dies without any progeny. If he has a child, a son or a daughter or even more, by her or by any other wife, or even grandchildren of his own, then their presence reduces her share to one-eighth. Again, settlement of debts and the execution of the will take precedence over any sharing out of the property.
سهمی که به همسر تعلق میگیرد یکسان است، خواه متوفی یک همسر بر جای گذارد یا دو، سه یا چهار همسر. همه آنان در همان سهم یک‌چهارم یا یک‌هشتم، بسته به مورد، به‌طور مساوی شریک هستند.
The share given to a wife remains the same whether the deceased leaves behind one wife or two, three or four wives. All of them share equally in that portion of one- quarter or one-eighth, as the case may be.
حکم آخرین این آیهٔ دوم که نظام ارث را بیان میکند، به کسی مربوط است که هیچ وارث مستقیمی برجای نمی‌گذارد: «و اگر مردی یا زنی که میراث او کلاله است، و برادر یا خواهری داشته باشد، پس برای هرکدام از آن دو یک ششم است؛ و اگر بیش از این باشند، آنان در یک سوم شریکند، پس از آنکه وصیتی که شده یا وامی کسر شود، بدون آنکه زیان‌رسان باشد. این فریضهای از جانب خداست؛ و خدا دانا و بردبار است.» (آیهٔ ۱۲) این، حکم کسی است که وارثانی دارد که نسبتشان با او ضعیف‌تر از نسبت والدین یا فرزندان است. ابوبکر را دربارهٔ تعریف واژهٔ عربی «کلاله» که در قرآن برای چنین کسی به کار رفته، پرسیدند. او گفت: «تنها نظر خودم را می‌گویم. اگر درست باشد، از فضل خداست، و اگر نادرست باشد، از من است و از شیطان. خدا و پیامبرش از آن بیزارند. کلاله کسی است که نه فرزند دارد و نه والدین.» وقتی عمر به خلافت رسید، دربارهٔ این موضوع گفت: «از اینکه در نظری از ابوبکر مخالفت کنم، شرم دارم.» در واقع، برجسته‌ترین دانشمندان میان یاران پیامبر ﷺ و نسل‌های بعد، و نیز بنیان‌گذاران هر چهار مکتب فقهی بزرگ، و اکثریت قریب به اتفاق عالمان نسل‌های پی‌درپی، این تعریف را پذیرفته‌اند.
The final rule in this second verse outlining the system of inheritance concerns a person who leaves no direct heirs: “If a man or a woman has no heir in the direct line, but has a brother or a sister, then each of them shall inherit one-sixth; but if there be more, then they shall share in one- third, after [deducting] any bequest which may have been made or any outstanding debt, neither of which having been intended to harm [the heirs]. This is a commandment from God; and God is All-Knowing, Gracious.” (Verse 12) This is the case of a person having heirs whose relationship to him is weaker than that of either parents or children. Abū Bakr was asked to define the Arabic term kalālah that is used in the Qur’ān to refer to such a person. He said: “I can give only my own view. Hit is correct, then I am right only by God’s grace. If it is mistaken, the mistake is mine and caused by Satan. God and His Messenger are not party to it. Kalālah is a person who has no children and no parents.” When `Umar took over, he said in this respect: “I would be ashamed to contradict Abū Bakr in an opinion of his.” In fact, the most eminent scholars among the Prophet’s Companions and those of the next generations as well as the founders of all four major schools of thought and the overwhelming majority of scholars in successive generations, subscribe to this definition.
«اگر مردی یا زنی میراث‌بر مستقیم نداشته باشد، اما برادر یا خواهری داشته باشد، هر یک از آنها یک ششم را به ارث میبرند؛ اما اگر بیش از این باشند، در یک سوم شریک خواهند بود.» (آیه ۱۲) آنچه در این آیه از اینکه متوفی برادر یا خواهری دارد، مراد است این است که هر یک از آنها تنها برادر یا خواهر ناتنی از طرف مادر متوفی باشد. اگر آنها برادر یا خواهر تنی یا برادر و خواهر ناتنی از طرف پدر متوفی باشند، طبق آخرین آیهٔ این سوره ارث میبرند، که به ایشان سهمی میدهد که در آن سهم مرد دو برابر زن است. سهم یک ششم که در اینجا ذکر شده، برای هر یک از ایشان، چه مرد و چه زن، تنها برای برادران و خواهران ناتنی از طرف مادر متوفی اعمال میشود. آنان سهم معینی دارند که در قرآن مشخص شده است. ایشان بر اساس نزدیکترین خویشاوند بودن ارث نمی‌برند. اگر چنین بود، آنان تمام دارایی متوفی، یا آنچه از آن باقی مانده، را پس از آنکه صاحبان سهم معین سهم خود را برداشته‌اند، می‌بردند.
“If a man or a woman has no heir in the direct line, but has a brother or a sister, then each of them shall inherit one-sixth; but if there be more, then they shall share in one-third.” (Verse 12) What is meant in this verse by the deceased having a brother or a sister is that either of them is only a half-brother or half-sister on his mother’s side. If they are a full brother or full sister, or if they are a half-brother or half-sister on his father’s side, they inherit according to the last verse in this sūrah, which gives them a portion in which a male takes twice as much as a female. The portion mentioned here of one- sixth for either of them, male or female, applies only to half-brothers and sisters on the side of the deceased’s mother. They have an apportioned share that is specified in the Qur’ān. They do not inherit on the basis of being the nearest of kin. Had that been the case, they would have taken all the deceased’s estate, or what is left of it, after those who have apportioned shares took theirs.
«و اگر بیش از یک نفر باشند، آنان در یک‌سوم سهیم خواهند بود» (آیهٔ ۱۲). این حکم، صرف‌نظر از تعداد و جنسیت ایشان، جاری است. قول راجح‌تر آن است که آنان به‌طور مساوی در کل سهم یک‌سوم خود شریک‌اند، هرچند برخی از علما معتقدند که تقسیم سهم تعیینشده باید به‌گونه‌ای باشد که مرد دو برابر زن بگیرد. به نظر می‌رسد تقسیم مساوی در این مورد راجح‌تر است، زیرا با اصلی که در همان آیه بیان شده، یعنی برابری سهم مرد با زن، هماهنگ است: «و برای هر یک از آن دو، یک‌ششم است» (آیهٔ ۱۲).
“But if there be more, then they shall share in one-third.” (Verse 12) This applies regardless of their number or their sex. The weightier opinion is that they equally share their total portion of one-third, although some scholars maintain that the division of the portion assigned must be on the basis of a male taking twice as much as a female. Equal division seems to be weightier in this case, because it is in line with the principle stated in the same verse, giving the male an equal share of the female: “Each of them shall have one-sixth.” (Verse 12)
این بدان معناست که برادران و خواهران ناتنی از طرف مادر، از سه جهت با سایر وارثان تفاوت دارند:
This means that half-brothers and sisters on the mother’s side are different from other heirs on three counts:
سهم مردان و زنان در آن برابر است۔
1. The shares of males and females are equal among them.
آنان هیچ حقی در هیچ بخشی از میراث ندارند، مگر آنکه متوفی نه پدر و مادر داشته باشد و نه فرزند. اگر پدر، جد، فرزند یا نوهٔ او پس از او زنده باشد، آنان چیزی به ارث نمی‌برند.
2. They have no claim to any part of the inheritance unless the deceased has neither parents nor offspring. If his father, grandfather, child or grandchild survives him, they inherit nothing.
۳. سهم کل آنها، صرف‌نظر از تعدادشان، حداکثر یک‌سوم از ترکه است.
3. Their total share, regardless of their number, has a maximum of one-third of the estate.
«پس از کسر هر وصیتی که شده باشد یا هر قرضی، در حالی که هیچ‌یک از این دو با قصد زیان رساندن [به ورثه] نباشد.» (آیه ۱۲) این هشداری است بر اینکه وصیت با هدف زیان رساندن به یکی از ورثه انجام نشود. بدین ترتیب، اسلام تضمین میکند که وصیت در خدمت عدالت و مصلحت خانواده باشد. شایان یادآوری است که در اینجا نیز تأکید میشود: پرداخت بدهی‌ها بر اجرای وصیت مقدم است، و هم بدهی و هم وصیت بر تقسیم میراث میان ورثه مقدم‌اند.
“After [deducting) any bequest which may have been made or any outstanding debt, neither of which having been intended to harm [the heirs].” (Verse 12) This is a warning against making a will for the specific purpose of harming any of one’s heirs. Thus, Islam ensures that a will is made to serve justice and the family’s interests. It is worth mentioning again here that settling debts takes precedence over executing the will and both the debt and the will take precedence over any sharing out of the inheritance among heirs.
این آیهٔ دوم با تعلیقی پایان می‌یابد که شبیه تعلیق آیهٔ نخست است: «این فریضهای از جانب خداست، و خداوند دانا و بردبار است.» (آیهٔ ۱۲) بدین‌ترتیب، مفهوم این تعلیق بسیار بیشتر تأکید میشود. این سهمهای تعیینشده به‌عنوان «فریضهای از جانب خدا» داده شدهاند. آنها نتیجهٔ هیچ هوس و خودکامگی‌ای نیستند و تحت تأثیر خواسته‌های نفسانی قرار ندارند. آنها از دانش کامل سرچشمه می‌گیرند. از این رو، باید از آنها اطاعت شود، زیرا توسط کسی وضع شدهاند که حق قانونگذاری و تقسیم به‌طور کامل از آنِ اوست. باید آنها را پذیرفت، زیرا از تنها منبعی صادر شدهاند که دانش مطلق و کامل دارد.
This second verse concludes with a comment that is similar to the first verse: “This is a commandment from God; and God is All-Knowing, Gracious.” (Verse 12) Thus the import of this comment is emphasised that much more strongly. These apportioned shares are given as “a commandment from God”. They are not the result of any caprice, nor are they swayed by desire. They emanate from perfect knowledge. Hence, they must be obeyed because they are made by the One to whom the right to legislate and apportion belongs totally. They must be accepted because they come from the only Source with absolute and perfect knowledge.