پس از یک دور کوتاه سخن با مؤمنان، این سوره بار دیگر به تناقض آشکار در موضع و اندیشه‌های مشرکان می‌پردازد. آنان اعتراف دارند که این خداست که آسمانها و زمین را آفریده، خورشید و ماه را رام ساخته، باران می‌فرستد و زمین را پس از مرده شدنش زنده می‌کند. آنان می‌دانند که همه اینها به معنای تأمین روزی ایشان است، چه فراوان و چه اندک. هنگامی که در موقعیت ترس قرار میگیرند، تنها به خدا روی میآورند. با این همه، آنان به خدا شریک قرار میدهند، کسانی را که تنها او را می‌پرستند آزار میدهند و می‌کوشند آنان را از ایمان راست و استوارشان بازگردانند. آنان نسبت به نعمت خدا غافل‌اند. اوست که به ایشان در جوار مسجد الحرام خود زندگی‌ای امن بخشیده، در حالی که خودشان در همان جا به سرکوب دینی دست می‌زنند.
Having completed a short round with the believers, the sūrah then picks up again the clear contradiction in the unbelievers’ position and concepts. They acknowledge that it is God who has created the heavens and the earth, made the sun and the moon subservient, causes rain and quickens the earth after it has been dead. They know what all this involves in providing sustenance for them, either in abundance or small measure. They turn to God alone for help when they are in a situation of fear. Yet in spite of all this, they associate partners with God, persecute those who worship Him alone and try to turn them away from their straightforward faith. They are oblivious to God’s grace. It is He who has given them a life of security in the neighbourhood of His Sacred Mosque where they themselves are guilty of religious oppression.
اگر از آنان بپرسی: «چه کسی آسمانها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را مسخّر [قوانین خود] ساخته است؟» مسلماً پاسخ خواهند داد:
If you were to ask them: ‘Who is it that has created the heavens and the earth, and made the sun and the moon subservient [to His laws]?’ they will be sure to answer:
«خدا.» پس چقدر ذهن‌هایشان منحرف است! در حقیقت، این خداست که روزی را برای هرکه از بندگانش بخواهد فراوان می‌گرداند یا به اندازهای محدود میدهد. خدا به همه چیز داناست. اگر از ایشان بپرسی: «چه کسی از آسمان آب فرو می‌فرستد و با آن زمین را پس از مرده بودنش زنده می‌گرداند؟» قطعاً پاسخ خواهند داد: «خدا.» بگو: ستایش تنها از آنِ خداست! اما بیشترشان نمی‌فهمند. زندگی این دنیا جز سرگرمی و بازی نیست. زندگی واقعی تنها زندگی آخرت است، اگر بدانند. هنگامی که سوار کشتی میشوند، با اخلاص در ایمان به او، تنها او را می‌خوانند؛ اما همین که ایشان را به خشکی رساند، بی‌درنگ برای او شریک قرار میدهند و بدین‌سان نسبت به آنچه به ایشان داده‌ایم ناسپاسی می‌کنند و از زندگی دنیوی بهره‌مند میشوند. به زودی [حقیقت را] خواهند دانست. آیا ندیده‌اند که ما حرمی امن قرار داده‌ایم، در حالی که مردم از اطراف ایشان ربوده میشوند؟ آیا پس به آنچه باطل است ایمان میآورند و نعمت‌های خدا را انکار می‌کنند؟ و چه کسی ستمکارتر از آن است که بر خدا دروغ می‌بندد یا حق را هنگامی که به او می‌رسد تکذیب می‌کند؟ آیا جهنم جایگاه مناسبی برای کافران نیست؟ (آیات ۶۱-۶۸)
‘God.’ How perverted, then, are their minds! It is indeed God who grants sustenance in abundance, or gives it in small measure, to whom He wills of His servants. God has full knowledge of everything. If you were to ask them: ‘Who is it that sends water from the skies, thus giving life to the earth after it had been lifeless?’ they will be sure to answer: ‘God.’ Say: All praise is due to God alone!’ Yet most of them are without reason. The life of this world is but amusement and play. It is the life to come that is the only true life, if they but knew it. When they embark on a ship, they call to God, sincere in their faith in Him alone; but as soon as He has brought them safe ashore, they begin to associate partners with Him, and thus they show their ingratitude for what We have given them, and go on enjoying their worldly life. Before long they will come to know [the truth]. Are they, then, not aware that We have set up a secure sanctuary while people are being snatched away from all around them? Will they, then, continue to believe in what is false and to deny God’s blessings? Who could be more wicked than one who invents lies against God, or denies the truth when it reaches him? Is not hell the proper abode for the unbelievers? (Verses 61-68)
این آیات تصویری روشن از باورهای عرب‌ها در زمان نزول قرآن به ما میدهند. نشان میدهد که چنین باوری در اصل بر یگانگی خداوند استوار بوده، اما بعدها دچار تحریف شده است. این امر عجیب نیست، زیرا عرب‌ها فرزندان اسماعیل، پسر ابراهیم (صلوات الله علیهما) بودند. در حقیقت، عرب‌ها باور داشتند که از دین ابراهیم پیروی می‌کنند و بر همین اساس به آن افتخار می‌کردند. آنان چندان به یهودیت یا مسیحیت اعتنایی نداشتند، هرچند که هر دو در عربستان شناخته شده و پیروانی داشتند. آنان تا حدی از آن آشفتگی بزرگی که در ایمانشان رخنه کرده بود، غافل بودند.
These verses give us a clear idea of the beliefs of the Arabs at the time the Qur’ān was revealed. It shows how such belief was originally based on God’s oneness, but subsequently suffered distortion. There is no wonder to this, for the Arabs were the descendants of Ishmael, Abraham’s son (peace be upon them both). In fact, the Arabs believed that they followed Abraham’s religion, taking pride in it on this basis. They did not care much for Judaism or Christianity, even though both were known and practised in Arabia. They were, in a sense, oblivious to the great confusion that had crept into their faith.
هر گاه از آنان درباره آفریدگار آسمانها و زمین، کسی که خورشید و ماه را مسخّر کرده، و کسی که با فرستادن باران زمین را پس از مرگش زنده می‌کند، پرسیده می‌شد، اعتراف می‌کردند که همه اینها کار خداست. با این حال، در همان حال، بت‌ها یا جن یا فرشتگان را می‌پرستیدند و آنان را در عبادتی که انجام می‌دادند شریک خدا قرار می‌دادند، با آنکه چنین موجوداتی در آفرینش هیچ سهمی نداشتند. خداوند این تناقض‌های مضحک را چنین بیان می‌کند: «پس چگونه [از حق] بازگردانده میشوند؟» (آیه ۶۱)
Whenever they were asked about the Creator of the heavens and the earth, who controlled the sun and the moon, and brought rain to give life to the earth, they acknowledged that it was all done by God. Yet at the same time, they worshipped their idols, or jinn, or the angels, making these God’s partners in the worship they offered, even though such beings had no share in creation. God highlights such ridiculous contradictions as follows: “How perverted, then, are their minds.” (Verse 61)
چگونه می‌توانند از حقیقت چشم‌پوشی کنند و به جای آن این مفهوم درهم‌وبرهم را بپذیرند؟
How can they turn a blind eye to the truth and accept instead this muddled concept?
«و لكن أكثرهم لا يعقلون» (آیهٔ ۶۳) یقیناً هر کسی که چنین تناقض‌هایی را بپذیرد، عقل ندارد.
“Yet most of them are without reason.” (Verse 63) Certainly anyone who accepts such contradictions has no reason.
در میان این پرسش‌ها درباره‌ی پدیده‌های بزرگ کیهانی، این سوره بیان می‌کند که خداوند به هر یک از بندگانش که بخواهد، روزی را فراوان یا اندک میدهد. بدین‌ترتیب، تأمین روزی را با آفرینش جهان و دیگر جلوه‌های قدرت بی‌کران خداوند پیوند میدهد. همه‌ی اینها بر اساس علم خداوند انجام می‌گیرد: «خداوند به هر چیزی داناست.» (آیه‌ی ۶۲)
In between these questions about the great universal phenomena, the sūrah states that God gives provisions in plenty or in small measure to whomever He wills of His servants. Thus, it links the provision of sustenance with the creation of the universe and all other aspects of God’s limitless power. It is all done in accordance with God’s knowledge: “God has full knowledge of everything.” (Verse 62)
بین رزق و روزی انسانها از یک سو و چرخههای همگانی ستارگان و سیارات از سوی دیگر، به ویژه در ارتباط با آب، گیاهان و حیات، پیوندی آشکار وجود دارد. عطا کردن روزی به فراوانی یا به اندازهای اندک، چیزی است که خداوند بر آن تسلط دارد، بر اساس پدیدههایی که در این سوره ذکر شده است. منابع روزی، از جمله باران، رودخانهها، گیاهان، جانوران، کانیها، حیات دریایی، حیوانات شکاری و دیگر منابع، همگی مستقیماً تابع قوانین عمومی هستند که در جهان هستی جاری است و خورشید و ماه را مسخّر ساخته است. اگر این قوانین، حتی اندکی دگرگون شود، اثر آن در همه جنبههای زندگی بر روی زمین و نیز در منابع طبیعی زیرزمینی به روشنی آشکار خواهد شد. در حقیقت، منابع زیرزمینی با مقادیر و کیفیاتی که از جایی به جای دیگر تفاوت دارد شکل میگیرند و ذخیره میشوند، و این به دلایلی بازمیگردد که مستقیماً به خود زمین، ترکیب آن و چگونگی تأثیرپذیری آن از خورشید و ماه مربوط است. 13
There is an obvious link between people’s provision and sustenance on the one hand and the universal cycles of stars and planets, particularly in relation to water, plants and life on the other. To give sustenance in plenty or small measure is something that God controls, in accordance with the phenomena mentioned in the sūrah. Sources of sustenance, including rain, rivers, plants, animals, minerals, marine life, game animals and other sources, are all directly subject to the general laws that operate in the universe bringing the sun and the moon into subservience. Should these laws suffer a change, even a slight one, the effect will be clearly apparent in all aspects of life on earth, as also in underground natural resources. Indeed, underground resources are formed and stored in quantities and qualities that differ from one place to another for reasons that are directly related to the earth, its composition and how it is affected by the sun and the moon. 13
قرآن کریم، جهانِ گشودهٔ بزرگ را به عنوان دلیل و برهانِ روشنِ خود به کار می‌گیرد. کلِ هستی، صحنهٔ حقیقتی است که قرآن ارائه میدهد. ما می‌ایستیم و در شگفتی‌های جهان می‌اندیشیم و احساس می‌کنیم که این شگفتی‌ها به دست آفریدگارِ یگانه پدید آمده‌اند. برای درک چنین شگفتی‌های بزرگی که جهان به نمایش می‌گذارد، نیازی به دانشِ پیشرفتهٔ علمی یا معرفتِ ژرف نداریم. تنها چیزی که لازم است، ذهنی هوشیار و دلی بیدار است. هنگامی که شگفتی‌های خداوند را می‌بینیم، جز ستایش و تسبیح او کاری از ما برنمی‌آید و احساس نزدیکی با او می‌کنیم.
The Qur’ān uses the great open universe as its telling and convincing proof. The universe as a whole provides the setting for the truth it presents. We stand to reflect on the wonders of the universe, feeling that they are brought about by the One Creator. We do not need advanced science or profound knowledge to appreciate such great wonders as the universe exhibits. All we need is an alert mind and a feeling heart. As we see God’s wonders we can only praise and glorify Him, feel close to Him.
در برابر این پس‌زمینهٔ زندگی بر روی زمین و وسایل امرار معاش ما، خواه فراوان باشد خواه اندک، معیاری دقیق فراهم می‌شود که با آن همهٔ ارزش‌ها سنجیده میشوند. بدین ترتیب می‌بینیم که این دنیا، با همهٔ آنچه از رزق، آسایش و لذت به دست میدهد، در مقایسه با زندگی آخرت ناچیز است: «زندگی این دنیا جز سرگرمی و بازی نیست. و این آخرت است که زندگی حقیقی است، اگر بدانند.» (آیهٔ ۶۴) هنگامی که دنیا وسیله‌ای برای تأمین خوشبختی در آخرت تلقی نشود، بلکه خود به‌تنهایی هدف نهایی شمرده شود و لذت‌هایش آرزو گردد، این زندگی کنونی با همهٔ آنچه می‌تواند عرضه کند، چیزی بیش از بازیِ بی‌ارزش نیست. این آخرت است که زندگی پرمعنا و تحقق‌یافته در آن است.
Against this backdrop of life on earth and our means of sustenance, whether plentiful or stinted, an accurate standard is provided against which to measure all values. Thus, we see that this world, with all that it provides of sustenance, comfort and pleasure, is trivial when compared with the life to come: “The life of this world is but amusement and play. It is the life to come that is the only true life, if they but knew it.” (Verse 64) When it is not viewed as a means to ensure happiness in the life to come, but felt to be, of itself, the ultimate objective and its pleasures coveted, this present life, with all that it can give, is no more than trifling play. It is the life to come that is the one that is full of life and fulfilment.
قرآن با گفتن این سخن، زهدی را که از آسایش و لذت دست می‌کشد توصیه نمی‌کند. این با آنچه اسلام به آن ترغیب می‌کند در تضاد است. مقصود این است که هنگام بهره‌مندی از لذت‌های زندگی، به آخرت بیندیشیم و خود را به آنچه خداوند مجاز دانسته محدود کنیم. افزون بر این، باید به آسایش‌ها و لذت‌های زندگی به چشم چیزی قابل چشم‌پوشی بنگریم، تا آنها را هدفی قرار ندهیم که به هر قیمتی به دنبالش باشیم.
In saying so, the Qur’ān does not advocate a life of austerity that discards comfort and pleasure. This is contrary to what Islam encourages. What it means is that we should look to the hereafter when enjoying life’s pleasures, limiting ourselves to what God permits. Moreover, we should look at life’s comforts and pleasures as something dispensable, so as not to make of them the goal we seek at any price.
ما به یک حس تناسب خوب نیاز داریم تا به هر چیز ارزش درستش را بدهیم.
What we need is a good sense of proportion so as to give everything its correct value.
باید معیاری درست داشته باشیم که ارزش زندگی دنیا را در برابر آخرت نشان دهد. بدین ترتیب می‌توانیم از لذت‌های زندگی، آن‌گونه که دلخواهمان است، بهره ببریم، در حالی که می‌دانیم چگونه به آنها بنگریم: این زندگی دنیا سرگرمی و بازی است، و آخرت است که زندگی حقیقی است.
We must have a true measure showing the value of the present life vis-a-vis the hereafter. Thus we will he able to enjoy life’s pleasures as we please, knowing how to look at them: this present life is amusement and play, while the hereafter is the true life.
سوره همچنان به بیان تناقض‌های مشرکان ادامه میدهد: «و چون در کشتی سوار شوند، خدا را با اخلاص در دین خود می‌خوانند، اما هنگامی که [خدا] آنان را به خشکی نجات دهد، ناگاه شریک قرار میدهند.» (آیه ۶۵)
هنگامی که در کشتی‌اند و بر روی دریا در حرکت‌اند، و کشتی خود را چیزی جز اسباب‌بازی‌ای که امواج آن را به این سو و آن سو می‌برند نمی‌یابند، جز خدا را به یاد نمی‌آورند. تنها به او روی میآورند تا یاریشان کند، و تنها در قدرت اوست که احساس می‌کنند امنیتشان تضمین می‌شود. بدین‌ترتیب، احساسات و سخنانشان یگانگی او را تأیید می‌کند. آنان این را از ژرفای سرشت خود می‌دانند. با این حال، «هنگامی که [خدا] آنان را به خشکی نجات دهد، ناگاه شریک قرار میدهند.» (آیه ۶۵) سرشت خود را فراموش می‌کنند و دعاهایشان نیز، به شرک ورزیدن به خدا بازمیگردد.
The sūrah continues its outline of the unbelievers’ contradictions: “When they embark on a ship, they call to God, sincere in their faith in Him alone; but as soon as He has brought them safe ashore, they begin to associate partners with Him.” (Verse 65) When they are on board a ship, moving across the sea, feeling their boat to be little more than a toy pushed about by the waves, they remember none other than God. It is to Him alone that they turn for support, and only in His power do they feel that their safety can be guaranteed. Thus, their feelings and speech confirm His oneness. They recognize this as coming from the depths of their nature. However, “as soon as He has brought them safe ashore, they begin to associate partners with Him.” (Verse 65) They forget their nature, and their prayers, reverting to their association of partners with God.
چنین انحرافی به این معناست که آنان نسبت به نعمت‌هایی که خداوند به ایشان ارزانی داشته ناسپاس‌اند، و فطرت پاک و دلایل روشنی را که او به آنان داده است نادیده میگیرند. پس آنان تنها برای مدت محدودِ زمانِ زندگی‌شان بر روی زمین از زندگی دنیوی بهره می‌برند، و کمترین توجهی به پیامد اجتنابناپذیر آن ندارند: «آنان بدین‌سان نسبت به آنچه به ایشان داده‌ایم ناسپاسی می‌کنند و همچنان از زندگی دنیوی بهره‌مند میشوند. به‌زودی [حقیقت را] خواهند دانست.» (آیه ۶۶) این هشداری ظریف است که آنچه به‌زودی خواهند دانست، قطعاً مایهٔ خشنودی‌شان نخواهد بود.
Such deviation means they are ungrateful for the blessings God grants them, and that they ignore the upright nature and clear proofs He has given them. They will, then, enjoy their worldly life for the limited duration of their time on earth, taking little heed of the inevitable result: “Thus they show their ingratitude for what We have given them, and go on enjoying their worldly life. Before long they will come to know [the truth].” (Verse 66) This is a subtle warning that what they will come to know will certainly not please them.
سوره سپس آنان را به نعمت خداوند یادآور می‌شود. اوست که ایشان را نزدیک به حرمی امن قرار داده که در آن با کمال امنیت زندگی می‌کنند. با این همه، نه آن نعمت را به یاد میآورند و نه با پرستش تنها خدا شکرش را به جا میآورند. بلکه برعکس، می‌کوشند مؤمنانی را که نزدیک آن زندگی می‌کنند بترسانند: «آیا ندیده‌اند که ما حرمی امن قرار داده‌ایم، در حالی که مردم از پیرامونشان ربوده میشوند؟ آیا پس به آنچه باطل است ایمان میآورند و نعمت‌های خدا را انکار می‌کنند؟» (آیه ۶۷)
The sūrah then reminds them of God’s favour. It is He who has placed them close to a secure sanctuary where they live in complete security. Yet they neither remember such blessing, nor offer thanks for it by worshipping God alone. On the contrary, they try to scare the believers who live close to it: “Are they, then, not aware that We have set up a secure sanctuary while people are being snatched away from all around them? Will they, then, continue to believe in what is false and to deny God’s blessings?” (Verse 67)
کسانی که در نزدیکی کعبه زندگی می‌کردند از امنیت برخوردار بودند؛ به خاطر خانهٔ خدا مورد احترام دیگران قرار داشتند. در همان حال، قبایل عرب دائماً با یکدیگر در جنگ و ستیز بودند و فضای ترس و نا‌امنی را پدید آورده بودند. آنان تنها در نزدیکی خانهٔ محترم احساس امنیت می‌کردند. از این رو شگفت‌انگیز بود که همان خانه را جایگاهی برای قرار دادن بت‌های خود و پرستش موجودات دیگر کرده بودند. به همین دلیل است که پرسش بلاغی آمده است: «آیا پس به باطل ایمان میآورند و نعمت‌های خدا را انکار می‌کنند؟» (آیهٔ ۶۷)
Those living in the vicinity of the Ka`bah enjoyed a life of security: they were honoured by other people for the sake of God’s House. All around them, Arabian tribes continuously feuded with each other, creating an atmosphere of fear. They only felt secure when they were in the vicinity of the Sacred House. It was amazing, therefore, that they made that very House a place where they put their idols and worshipped other beings. Hence, the rhetorical question: “Will they, then, continue to believe in what is false and to deny God’s blessings?” (Verse 67)
«و مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ ۚ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ» (آیه ۶۸)
چه کسی ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ می‌بندد یا حق را، هنگامی که به او می‌رسد، تکذیب می‌کند؟ آیا جهنم جایگاه مناسب کافران نیست؟ (آیه ۶۸) آنان بی‌شک بر خدا دروغ بستند و برای او شریک قرار دادند. همچنین حقی را که به آنان داده شده بود تکذیب کردند و آن را دروغ خواندند. از این رو، جهنم جایگاه شایسته چنین کافرانی است.
“Who could be more wicked than one who invents lies against God, or denies the truth when it reaches him? Is not hell the proper abode for the unbelievers?” (Verse 68) They certainly invented lies against God, attributing partners to Him. They also denied the truth they were given, describing it as lies. Hence, hell is the right abode for such unbelievers.
این سوره با تصویری از گروه دیگر پایان می‌یابد؛ کسانی که با تلاش و کوشش فراوان می‌کوشند تا خشنودی خدا را به دست آورند و با او پیوند برقرار کنند. آنان هر سختی‌ای را که به تحمل آن فراخوانده شوند تحمل می‌کنند و اجازه نمی‌دهند هیچ احساس ناامیدی به ذهنشان راه یابد. آنان در برابر هر دشواری پایداری می‌کنند، از هر آزمونی سربلند بیرون می‌آیند، وظایف خود را انجام میدهند و در راه درازand دشوار به سوی هدف روشن خود گام برمی‌دارند. چنین کسانی تنها رها نخواهند شد. خداوند هرگز نمی‌گذارد ایمان و تلاش آنان به هدر رود. او از بالا به ایشان می‌نگرد و از آنان خشنود است. سپس ایشان را هدایت می‌کند و در این راه یاریشان میدهد و به خاطر پایداری و کارهای نیکشان پاداشی فراوان به ایشان می‌بخشد: «و کسانی که در راه ما کوشش کنند، به یقین آنان را به راه‌های خود رهنمون خواهیم شد؛ و به یقین خداوند با نیکوکاران است.» (آیه ۶۹)
The sūrah concludes with an image of the other party who strive hard so that they earn God’s pleasure and establish a relation with Him. They endure whatever hardship they are called upon to endure, allowing no feelings of despair to creep into their minds. They withstand every hardship and pass every test, fulfilling their duties and marching along the long, hard road to their well-defined goal. Such people will not be left alone. God will never suffer their belief and struggle to be wasted. He looks at them from on high, and He is pleased with them. He will then provide them with guidance, helping them along the road, and give them ample reward for their perseverance and good works: “But as for those who strive hard in Our cause, We shall most certainly guide them to paths that lead unto Us. God is indeed with those who do good.” (Verse 69)