این بخش پایانی سوره به مشرکان و آنچه درباره پیامبر ﷺ و قرآنی که بر او نازل شده بود گفتند می‌پردازد. به آنان یادآوری می‌کند که بر سر کسانی مانند ایشان که آیات خدا را تکذیب کردند چه آمد، و چگونه عذاب او آنان را فرا گرفت با آنکه از کافران عرب نیرومندتر، ثروتمندتر و داناتر بودند.

This last passage in the sūrah speaks about the idolaters and what they said against the Prophet and the Qur’ān that was revealed to him. It reminds them of what happened to others like them who denied God’s revelations and how His punishment overwhelmed them even though they were stronger, wealthier and more knowledgeable than the Arab unbelievers.

در پی این، چند هشدار سخت پدید میآید که هر یک همچون پتکی بر دل فرود میآید. نخستین هشدار از آنان میخواهد که پس از دور انداختن هر نفوذی که مانع داوری عینی آنان درباره دعوتی است که به ایشان عرضه میشود، در برابر خداوند بایستند. دومین هشدار آنان را فرامیخواند تا در انگیزههای واقعی فرستادهی خداوند بیندیشند، آنگاه که بارها ایشان را به پذیرش پیام خدا و ایمان آوردن به او فرا میخواند، در حالی که از این کار هیچ سودی نمیبرد. او از ایشان هیچ مزدی نمیطلبد؛ پس چرا باید در صداقتش شک کنند و روی برگردانند؟ هشدارهای دیگری نیز در پی میآیند که هر یک دلهای مردم را به شدت تکان میدهد.

This is followed by several hard notes, each resounding like a hammer. The first one calls on them to stand before God after shedding all influences that prevent them from objectively assessing the call that is addressed to them. The second note invites them to reflect on the real motives of God’s Messenger when he repeatedly calls on them to accept God’s message and believe in Him, when he has nothing to gain from this. Since he does not ask them for any wages in return, why should they doubt his sincerity and turn away? Further notes follow, each violently shaking people’s hearts.

این سوره با صحنه‌ای از روز قیامت پایان می‌یابد که سرشار از حرکتی شدید و خشونت‌بار است و به‌خوبی با لحن قاطع و تند آیات پیشین هماهنگ می‌شود.

The sūrah concludes with a scene from the Day of Judgement that is full of violent movement and which fits perfectly with the preceding strong tones.

هنگامی که آیات روشن ما بر ایشان خوانده می‌شود، می‌گویند: «این مردی است که می‌خواهد شما را از آنچه پدرانتان می‌پرستیدند بازدارد.» و نیز می‌گویند: «این جز دروغی ساختگی نیست.» و همچنین وقتی حق نزدشان آمد، کافران گفتند: «این تنها سحری آشکار است.» با این حال، ما به ایشان کتاب‌هایی نداده بودیم که در آن‌ها درس بخوانند، و پیش از تو هیچ هشداردهنده‌ای برایشان نفرستاده بودیم. کسانی که پیش از ایشان بودند نیز حق را تکذیب کردند، و اینان به یک دهم آنچه ما به پیشینیانشان داده بودیم نرسیده‌اند، با این همه، چون فرستادگان مرا تکذیب کردند، عقوبت من چگونه بود!

When Our revelations are recited to them in all their clarity, they say: ‘This is but a man who wants to turn you away from what your forefathers worshipped.’ They also say: ‘This is nothing but an invented falsehood.’ Furthermore, when the truth comes to them, the unbelievers will say: ‘This is just plain sorcery’ Yet never have We given them any books to study, nor have We sent them any warner before you. Those who have gone before them likewise denied the truth. These people have not attained even one tenth of what We gave their predecessors, yet when they denied My messengers, how terrible was My condemnation. (Verses 43-45)

آنان با حقیقت روشنی که پیامبر ﷺ برایشان تلاوت می‌کرد روبه‌رو شدند، در حالی که میراثی درهم‌ریخته از سنت‌های گذشته داشتند که نه پایه‌ی روشنی داشت و نه بنیادی استوار. دریافتند که حقیقت ساده، روشن و منسجمی که قرآن بود، تهدیدی جدی برای مجموعه‌ی آشفته‌ی باورها و سنت‌های موروثی‌شان به شمار می‌رود. از این رو گفتند: «این جز مردی نیست که می‌خواهد شما را از آنچه پدرانتان می‌پرستیدند بازدارد.» (آیه ۴۳) اما دریافتند که این کافی نیست. اینکه سخن او با باورهای پدرانشان مخالف است، برای قانع کردن همه کافی نبود. از این رو، درستیِ فرستاده‌ای را که پیام خدا را ابلاغ می‌کرد نیز زیر سؤال بردند: «و نیز می‌گویند: این چیزی جز دروغی ساختگی نیست.» (آیه ۴۳) بی‌گمان آنچه «دروغ» است باید ساختگی باشد، اما آنان می‌خواستند با گفتن «این چیزی جز دروغی ساختگی نیست» (آیه ۴۳) بر آن تأکید بیشتری بگذارند. به عبارت دیگر، می‌خواستند آن را بی‌اعتبار کنند و با ایجاد شبهه، منشأ الهی آن را مورد تردید قرار دهند.

They met the clear truth the Prophet recited to them with a confused legacy of past traditions that had neither a clear basis nor solid foundation. They realized that the simple, clear and consistent truth that was the Qur’ān represented a serious threat to their confused medley of inherited beliefs and traditions. Hence they claimed: “This is but a man who wants to turn you away from what your forefathers worshipped.” (Verse 43) They realized, however, that this was not enough. That it contradicted their forefathers’ beliefs was not enough to convince everyone. Hence, they also questioned the honesty of the Messenger who delivered God’s message: “They also say: This is nothing but an invented falsehood.” (Verse 43) Needless to say, what is ‘false’ must be fabricated, but they wanted to give it stronger emphasis by saying “This is nothing but an invented falsehood.” (Verse 43) In other words, they sought to undermine it, raising doubts about its divine source.

در این مرحله به پیامبر ﷺ دستور داده می‌شود که با کمال اخلاص از ایشان بخواهد تا در جستجوی حقیقت باشند، میان آنچه باطل است و آنچه حق است تمیز دهند، و وضعیتی را که در آن قرار دارند، بدون تحریف و جعل، ارزیابی کنند.

At this point the Prophet is instructed to call on them in all sincerity to search for the truth, to distinguish between what is false and what is true, and to assess the situation they are in, free of distortion and fabrication:

بگو: من شما را به یک چیز اندرز می‌دهم: برای خدا، دو به دو یا تک تک برخیزید و بیندیشید که در همنشین شما [محمد ﷺ] هیچ دیوانگی نیست. او جز بیم‌دهنده‌ای برای شما از عذابی سخت که در پیش است نیست. (آیه ۴۶)

Say: I counsel you one thing: stand before God, in pairs or singly, and think: there is no madness in your Companion [Muĥammad]. He is only a warner to you of awesome suffering to come. (Verse 46)

این دعوتی است به ایستادن در پیشگاه خداوند با صدق و خلوص نیت، و کنار گذاشتن از ذهن هر گونه پیش‌داوری شخصی، منافع، انگیزه‌ها، تمایلات و تأثیرات محیطی و اجتماعی. این دعوتی است به نگریستن در واقعیت‌ها، ساده و بی‌پیرایه. این دعوت می‌خواهد برهان روشن فطرت انسانی را پیش چشم آدمی قرار دهد، دور از هر آنچه روشنی و سادگی حقیقت را تیره یا پنهان می‌سازد. در عین حال، این دعوت وسیله‌ای ساده برای جستجوی حقیقت است که هر گونه تأثیر بیرونی را کنار می‌گذارد و تنها به خداوند توجه دارد.

This is an invitation to stand before God, in all sincerity, removing from one’s mind all personal prejudices, interests, motivations, desires, environmental and social influences. It is an invitation to look at the facts, plain and simple. This invitation seeks to put before their eyes the plain argument of human nature, away from everything that blurs or obscures what is clear and simple. At the same time, it is a simple means to search for truth, discarding all outside influences and being mindful only of God.

تنها «یک چیز» تضمین می‌کند که راه درست و روش استوار است. این چیز آن است که انسان در کمال اخلاص در برابر خدا بایستد، در پی ارضای هیچ تعصبی نباشد، سود یا منفعت شخصی‌ای را دنبال نکند، از همه نفوذها و فشارها آزاد باشد، و سپس با کمال صداقت بیندیشد و تأمل کند. پس این یک چیز چیست؟

There is only ‘one thing’, that ensures that the way is the right one and the method sound. This is to stand before God in all sincerity, looking to satisfy no prejudice, or ensure any personal gain or interest; and to be free of all influences and pressures; and then to think and reflect in complete sincerity. What, then, is this one thing?

«برای خدا بایستید، دو نفر دو نفر یا تک تک:» «دو نفر دو نفر» تا یکی بتواند با صراحت با دیگری سخن بگوید و با او بحث کند، بی‌آنکه تحت تأثیر توده‌ها و واکنش‌های خودجوش آنان قرار گیرد، و «تک تک» تا بتوانید با آرامش و تأمل با حقایق روبه‌رو شوید.

این سوره با صحنه‌ای سریع و نیرومند از روز قیامت پایان می‌یابد، صحنه‌ای پر از حرکتی شدید که میان این دنیا و آخرت رفت‌وآمد می‌کند، گویی که هر دو در یک قلمرو قرار دارند:

The sūrah concludes with a fast and powerful scene from the Day of Judgement, full of strong movement that goes to and fro between this life and the life to come, as if both are within the same domain:

کاش تم دیکھ سکتے جب وہ دہشت میں گرفتار ہوں گے اور بچ نکلنے کی کوئی جگہ نہ ہوگی، کیونکہ وہ قریب ہی کسی جگہ سے پکڑ لیے جائیں گے۔ وہ کہیں گے: "ہم اس پر ایمان لے آئے ہیں"، لیکن اتنی دور سے وہ اسے کیسے پا سکتے ہیں، جبکہ وہ پہلے ہی اس سب کا انکار کر چکے تھے؟ وہ دور ہی سے غیب کی باتوں پر طعن کیا کرتے تھے۔ ان کے اور ان کی تمام خواہشات کے درمیان ایک رکاوٹ کھڑی کر دی جائے گی، جیسا کہ ان سے پہلے ان جیسے لوگوں کے ساتھ کیا گیا تھا۔ وہ الجھا دینے والے شک میں غرق تھے۔

If you could but see when they are seized by terror, with nowhere to escape; for they will have been seized from a place nearby. They will say: ‘We do believe in it,’ but how could they attain it from so far away, seeing that they had at first denied it all. They used to cast scorn from far away on what is imperceptible. A barrier will be set between them and all that they desire, just as was done with their kind before. They were lost in perplexing doubt. (Verses 51-54)

«اگر تم ایک بار دیکھ سکتے!» منظر دیکھنے کے لائق ہے۔ «جب وہ گھبراہٹ میں پکڑے جائیں گے» اپنی بھیانک حالت کی وجہ سے۔ ایسا لگتا ہے کہ وہ کوئی راہِ فرار ڈھونڈنے کی کوشش کریں گے، لیکن «بچ نکلنے کی کوئی جگہ نہ ہوگی»۔ ان کے لیے کوئی پناہ نہیں: «انہیں قریب ہی کی جگہ سے پکڑ لیا جائے گا»۔ وہ اپنی اس بے بس کوشش کے ساتھ زیادہ دور نہیں جا سکیں گے۔

“If you could but see.” The scene is there to look at. “When they are seized by terror” because of the terrible situation they find themselves in. It appears they may try to find a way out, but there is “nowhere to escape.” They have nowhere to turn: “they will have been seized from a place nearby.” They could not go far with their miserable attempt.

«آنان خواهند گفت: ما بدان ایمان آوردیم»، اما اکنون دیگر دیر شده است. زیرا «چگونه می‌توانند از آن فاصله‌ی دور به آن دست یابند؟» چگونه می‌توانند در موقعیت تازه‌ی خود آن را بازیابند، در حالی که جایگاه ایمان اکنون چنان دور است؟ فرصت ایمان در زندگی‌شان در این دنیا برای آنان فراهم بود، اما آن فرصت را بی‌توجه از دست دادند.

“They will say: We do believe in it,” but it is now too late. For, “how could they attain it from so far away?” How can they regain it in their new position when the place to believe is now so far away? It was available to them in their life in this world, but they let the chance go unheeded.

«آنان پیش‌تر همه‌چیز را انکار می‌کردند.» کار تمام شده و آنان دیگر نمی‌توانند دوباره آزمون شوند. «و از دور، با تمسخر، بر آنچه نادیده است تیر می‌انداختند.» این کار را زمانی می‌کردند که روز قیامت از دایره‌ی درک‌شان بیرون بود. آنان بی‌آنکه کوچک‌ترین دلیلی برای انکار خود داشته باشند، آن را رد می‌کردند. آنان این کار را از دور انجام می‌دادند، و اکنون از جایی دور تلاش می‌کنند به ایمان دست یابند.