«طا. سین. میم. اینها آیات کتاب روشنگر است.» (آیات ۱-۲) این سوره با این سه حرف جدا از هم آغاز می‌شود تا روشن گردد که قرآن از حروفی چون همین‌ها تألیف یافته است. آیات آن از کیفیتی بسیار برتر و از معنایی بسیار ژرف‌تر از آنچه معمولاً مردم می‌سرایند برخوردارند: «اینها آیات کتاب روشنگر است.» (آیه ۲) بنابراین، این کتاب کار انسان‌های عادی نیست، زیرا هیچ‌کس نمی‌تواند همانندش را بیاورد. این وحیی است که خداوند برای بندگانش بازگو می‌کند و توانایی بی‌همتای او و حقیقتی را که در ژرفای هر آنچه خدا می‌آفریند، بزرگ یا کوچک، نهفته است، بازتاب می‌دهد: «از داستان موسی و فرعون بخشی را به حق برای گروهی که ایمان می‌آورند بر تو باز می‌گوییم.» (آیه ۳) پس، این کتاب خطاب به مؤمنان است. نازل شده تا آنان را بازسازی و پرورش دهد، راه ایشان را به ایشان بنمایاند و شیوه‌ی عمل را به ایشان نشان دهد. داستان‌هایی که در این سوره بازگو می‌شود برای همان مؤمنان است، زیرا آنان هستند که از آن‌ها بهره خواهند برد.

“Ţā. Sīn. Mīm. These are verses of the Book that makes things clear.” (Verses 1-2) The sūrah begins with these three separate letters to make clear that it is from letters like these that the Qur’ān is composed. Its verses are of a greatly superior quality and of much finer import than what is normally composed by people: “These are verses of the Book that makes things clear.” (Verse 2) Thus, this book is not the work of ordinary people; for no one can produce its like. It is revelation that God relates to His servants, reflecting His incomparable ability, and the truth that is at the heart of everything God makes, large or small: “We shall relate to you some of the story of Moses and Pharaoh, setting forth the truth for people who will believe.” (Verse 3) It is then to the believers that this book is addressed. It is meant to remould and cultivate them, pointing out their way for them and showing them the code to implement. The stories related in this sūrah are meant for those believers, because they are the ones who will benefit from them.

این ارتباط مستقیم با خداوند، حسی از توجه ویژه به مؤمنان را القا می‌کند و آنان را احساس ارزشمندی و اهمیت می‌بخشد. چگونه ممکن است آنان این را درنیابند، در حالی که این خداوند متعال است که کتاب خود را به پیامبرش نسبت می‌دهد، آن هم به خاطر خودِ آنان. مؤمنان، به سبب آنکه دارای ویژگی‌های لازم برای دریافت چنین توجه والایی هستند، «برای قومی که ایمان می‌آورند» (آیه ۳).

This direct relation from God imparts an air of the special care taken of believers, making them feel worthy and important. How could they fail to realize this, when it is God Almighty that relates His book to His Messenger for their own sake. Being believers, they have the necessary qualities to receive such sublime care: “for people who will believe.” (Verse 3)

سورہ اس کے بعد موسیٰ اور فرعون کا قصہ بیان کرتی ہے، اور اس کا آغاز ٹھیک اس لمحے سے ہوتا ہے جب موسیٰ پیدا ہوئے۔ اگرچہ موسیٰ کا قصہ دوسری کئی سورتوں میں بیان ہوا ہے، لیکن کہیں بھی اسے شروع ہی سے نہیں سنایا گیا۔ یہی آغاز، یعنی وہ مشکل حالات جن میں موسیٰ پیدا ہوئے، ایک ایسی قوم کے درمیان بے بس تھے جو طویل عرصے سے فرعون کے ظلم و ستم اور تذلیل کا شکار تھی، سورت کا بنیادی موضوع ہے۔ یہ اس بات کو ظاہر کرتا ہے کہ خدائی مشیت بغیر کسی ظاہری انسانی واسطے کے کھلم کھلا کام کر رہی ہے، اور براہ راست ظلم و ناانصافی کی جڑ پر ضرب لگاتی ہے۔ اس طرح یہ مظلوموں کو سہارا اور قوت عطا کرتی ہے۔ یہ وہ تصور تھا جسے مکہ کی چھوٹی اور کمزور مسلم اقلیت کا پوری طرح سمجھنا ضروری تھا۔ اسی طرح یہ بھی اتنا ہی ضروری تھا کہ طاقتور اکثریت کو اس سے بخوبی آگاہ کیا جائے۔

داستان آغاز می‌شود و به ما گفته می‌شود که دست خدا مستقیماً عمل می‌کند، نه از طریق دیگران. موسی در شرایط دشواری که این سوره توصیف کرده بود متولد شد: نوزادی که در خطر بزرگی بود. تقریباً می‌توانیم چاقو را ببینیم که برای بریدن گلویش بیرون کشیده می‌شود. مادرش بسیار نگران است و می‌ترسد که خبر تولد او به گوش مقامات مستبد برسد. او به خوبی می‌داند که اگر چنین شود، نخواهد توانست از او محافظت کند یا او را پنهان سازد. چگونه می‌تواند جلوی گریه او را بگیرد و بدین ترتیب حضورش را فاش کند؟ او خود را ناتوان و بی‌قدرت می‌دانست.

The story begins and we are told how God’s hand works directly, and not through anyone else. Moses was born under the sort of difficult circumstances the sūrah has described: a newborn baby in great danger. We almost see the knife being taken out to cut his throat. His mother is so worried, fearing that the news of his birth might reach the despotic authorities. She is well aware that if it did she would not be able to protect or hide him. How could she prevent him from crying and so betraying his presence? She knew herself to be helpless and powerless.

در این مرحله، دستِ خدا مداخله می‌کند و مستقیماً با مادرِ نگران ارتباط برقرار می‌سازد و به او الهام می‌کند که چه کند: «و به مادرِ موسی وحی کردیم که: او را شیر بده، و چون بر او بیمناک شدی، او را در دریا بیفکن، و نترس و غمگین مباش.» (آیهٔ ۷) این چگونه الهامی است؟ مادری مهربان که کودکش را شیر می‌دهد، فرمان می‌یابد که اگر از جانِ او بیمناک شد، او را به دریا بیندازد. با این حال به او گفته می‌شود که نترسد و برای او غمگین نباشد: «نترس و غمگین مباش.» او زیرِ مراقبتِ کسی خواهد بود که تمامی امنیت را فراهم می‌کند و همهٔ ترس‌ها را می‌زداید. او در پناهِ دستی خواهد بود که آتش را برای او سرد و آرامش‌بخش می‌سازد و دریا را جایگاهِ پناه و آرامش قرار می‌دهد. هیچ فرعونی جرئت نخواهد کرد به کسی نزدیک شود که این دست از او حفاظت می‌کند.

At this point God’s hand intervenes, making direct contact with the worried mother, and inspiring her with what to do: “We revealed to the mother of Moses: ‘Breast- feed him, and then when you have cause to fear for him, cast him in the river, and have no fear and do not grieve.’” (Verse 7) What sort of inspiration is this? A caring mother suckling her child is told to cast him into the river should she fear for his life. She is told, however, not to fear or grieve for him: “have no fear and do not grieve.” He will be under the care of the One who provides all security and dispels all fear. He will be looked after by the hand which makes the fire a cool and relaxing place, and makes the sea a place of shelter and repose. No Pharaoh dare come near anyone this hand protects.

«ما او را به تو بازمی‌گردانیم.» (آیه ۷) نیازی نیست که از جان او بترسی یا نگران باشی که از تو گرفته شود. «و او را از فرستادگان خویش قرار خواهیم داد.» (آیه ۷)

“We shall restore him to you.” (Verse 7) You need not fear for his life or worry about his being taken away from you. “And shall make him one of Our messengers.” (Verse 7)

این سوره درباره سال‌های بسیاری که میان دو قسمت نخست آن فاصله است، چیزی به ما نمی‌گوید؛ یعنی میان تولد و نجات موسی و نمایش دوم او به‌عنوان مردی بالغ در اوج جوانی. ما نمی‌دانیم پس از آنکه او برای شیردادن به مادرش بازگردانده شد، چه گذشت، چگونه در کاخ فرعون بزرگ شد، پس از از شیر گرفته شدن چه رابطه‌ای با مادر واقعی‌اش داشت، و هنگامی که بزرگ شد چه جایگاهی در کاخ یا بیرون از آن داشت. همچنین درباره ایمان موسی در این سال‌ها چیزی به ما گفته نشده است، سال‌هایی که خداوند در میان پرستندگان و کاهنان فرعون از او مراقبت کرد و او را برای رسالتی که در زمان مقرر به او سپرده می‌شد، آماده می‌ساخت.

The sūrah does not tell us anything about the many years that separate its first two episodes: namely Moses’ birth and rescue and the second showing him as a mature adult in his prime. We do not know what happened after he was restored to his mother for suckling, how he was brought up in Pharaoh’s palace, what sort of relation he had with his real mother after he was weaned, what position he had in the palace or outside it when he grew up. Nor are we told anything about Moses’ faith during these years, when God took care of him, preparing him, in the midst of Pharaoh’s worshippers and priest, for the mission which would, in time, be assigned to him.

این سوره در مورد همه این نکات ساکت است. هنگامی که روایت دومین بخش داستان را آغاز می‌کند، موسیٰ را در مقام مردی کاملاً بالغ می‌بینیم، مردی که به حکمت و دانش آراسته شده و پاداش نیکوکاران به او داده شده است: ﴿وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَىٰ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ﴾ (آیه ۱۴)

The sūrah is silent on all these points. As it starts its narration of the second episode, we see a fully mature Moses, a man endowed with wisdom and knowledge, and one granted the reward of righteous people: “When he attained his full manhood and became fully mature, We bestowed on him wisdom and knowledge. Thus do We reward those who do good.” (Verse 14)

این آیه انسانی را توصیف می‌کند که به رشد کامل جسمی و بلوغ فکری رسیده است؛ مرحله‌ای از زندگی که معمولاً در حدود سی سالگی حاصل می‌شود. آیا موسیٰ علیه السلام تا رسیدن به چنین سنی، به‌عنوان فرزند خوانده در قصر فرعون ماند؟ آیا با توجه به ناخوشایندی‌ای که از وضعیت حاکم بر آن دربار داشت، به جای دیگری رفت؟ موسیٰ با آن سرشت پاک و بی‌آلایش، چگونه می‌توانست جز این احساس کند؟ مادرش باید هویت واقعی، قوم و آیین او را برایش بازگو کرده باشد. او بی‌تردید ستم و آزاری را که بر قومش روا داشته می‌شد، و نیز فساد گسترده‌ای را که در جامعه مصری رواج داشت، به چشم دید.

This verse identifies a man of full physical growth and mental maturity, a stage of life normally attained when a person is around 30 years of age. Did Moses stay in Pharaoh’s palace as his adopted son until he reached such an age? Did he move elsewhere given how uncomfortable he must have felt with the prevailing state of affairs? How could Moses, with his pure and untainted nature, feel otherwise? His mother must have informed him of his true identity, the community to which he belonged, and its faith. He certainly witnessed the injustice and persecution meted out to his people, as also the extensive corruption prevalent in Egyptian society.

تصویر مردی که تنها یک روز پیش مرده بود هنوز در ذهن موسی زنده بود، و همچنین پشیمانی، توبه و پیمانی که با خدا بسته بود. ترسش از اینکه در نتیجه آن آسیبی ببیند نیز واقعی بود، و این خود توضیح می‌دهد که چرا موسی با خشم به آن اسرائیلی گفت که ستیزه‌جو است: «موسی به او گفت: بی‌تردید تو مردی آشکارا ستیزه‌جو هستی.» (آیه ۱۸) آن مرد ظاهراً درگیر نزاع‌های پایان‌ناپذیری بود که ناگزیر احساسات خصمانه علیه بنی‌اسرائیل را تشدید می‌کرد، در زمانی که آنان نمی‌توانستند از خود محافظت کنند یا یک شورش تمام‌عیار به راه اندازند. از چنین دشمنی‌ای هیچ چیز خوبی نمی‌توانست حاصل شود.

The image of the man falling dead only the day before was still vivid in Moses’ mind, as was his regret, repentance, and pledge to God. His fear that he may come to harm as a result was also genuinely felt, which explains Moses’ outburst accusing the Israelite of being quarrelsome: “Moses said to him: “Indeed, you are clearly a quarrelsome fellow.” (Verse 18) The man appeared to be involved in endless quarrels which inevitably enhanced angry feelings against the Children of Israel at a time when they could not protect themselves or mount a full- scale revolution. Nothing good could come from such animosity.

با این حال، موسی همچنان از خشم سرشار بود و به سوی آن مصری برانگیخته شد تا او را هم مانند آن یکی بزند. این بار نیز نگاهی به شخصیت پرشور و خودجوش او می‌اندازیم؛ اینکه چقدر از ستمی که بنی‌اسرائیل متحمل می‌شدند متأثر می‌شد و چقدر مشتاق بود تا هر کاری از دستش برمی‌آید برای دفع تجاوز انجام دهد.

Yet Moses was nonetheless full of anger against the Egyptian and moved to strike him as he had the other. This again gives us a glimpse of his passionate and spontaneous personality, of how strongly he was affected by the injustice suffered by the Israelites and how keen he was to do whatever he could to repel aggression.

اما زمانی که [موسیٰ] خواست بر آن کسی که دشمنِ آن دو بود حمله کند، آن مرد فریاد زد: ای موسیٰ! آیا می‌خواهی مرا بکشی همان‌گونه که دیروز مردی را کشتی؟ تو فقط می‌خواهی در زمین زورگو شوی، و نمی‌خواهی از اصلاح‌گران باشی۔

But then, when he was about to strike the one who was their enemy, the latter exclaimed: Moses! Do you want to kill me as you killed another man yesterday? You want only to become a tyrant in the land, and you do not want to be one who sets things right.’ (Verse 19)

هنگامی که ظلم فراگیر می‌شود و ارزش‌ها تضعیف می‌گردند، انسان‌های نیک سخت آزرده می‌شوند از اینکه ببینند بدکاری عملاً قوانین و سنت‌های جامعه را شکل می‌دهد و فطرت مردم را فاسد می‌کند، به‌گونه‌ای که آنان ستم را بپذیرند و حتی به فکر اقدام برای دفع آن نباشند. در واقع ممکن است فطرت مردم چنان تباه شود که قربانی ستم را به سبب مقاومت در برابر ستم سرزنش کنند. حتی کسی را که می‌کوشد جلوی ستم را نسبت به خود یا دیگران بگیرد، «فسادگر در زمین» بنامند، همان‌گونه که آن مصری دوم که موسی نام داشت [چنین خوانده شد]. حقیقت آن است که وضعیتی که در آن ستم هرجا که بخواهد فرود می‌آید و کسی برای مقاومت در برابرش نیست، چنان مأنوس شده است که مردم آن را هنجاری می‌پندارند که نشانهٔ آداب نیک، شایستگی و ساختار اجتماعی سالم است. اگر کسی برخیزد تا چنین ساختار زشتی را فرو ریزد، فریادشان بلند می‌شود و آن شورشگر را قاتل یا ستمگر می‌خوانند. بیشترین سرزنش متوجه او می‌شود، در حالی که ستمکار اندک انتقادی، و اگر هم باشد، کم خواهد دید.

به نظر می‌رسد که وقتی آن مرد، موسی را به یادآوری رویدادهای روز قبل واداشت، ماجرا ادامه پیدا نکرد. آن مصری نجات یافت و رفت تا به فرعون و افرادش خبر دهد که موسی همان قاتل است. در اینجا نیز در روایت شکافی وجود دارد. مطلب بعدی که از آن خبر داده شده، مربوط به مردی است که از دورترین نقطه شهر شتابان می‌آید تا موسی را از توطئه‌ای برای از میان بردن او آگاه کند. آن مرد همچنین به موسی توصیه کرد که برای حفظ جانش از شهر بگریزد.

It appears that when the man reminded him of events the day before Moses did not proceed. The Egyptian was spared, left to run off and tell Pharaoh and his men that Moses was the killer. Here again there is a gap in the story. The next thing we are told of concerns a man hurrying from the farthest end of the city to warn Moses of a plot to do away with him. He further advised Moses that he should flee the city to save his life:

و مردی از دورترین نقطهٔ شهر با شتاب آمد. گفت: ای موسی! بزرگان دربارهٔ کشتن تو توطئه می‌کنند. پس خودت را از اینجا بیرون ببر. من به تو اندرز خیرخواهانه می‌دهم. (آیهٔ ۲۰)

Then a man came at speed from the farthest end of the city. He said: Moses! The nobles are plotting to kill you. So get yourself away. I am giving you sincere advice. (Verse 20)

این کار دستِ خداست. در لحظهٔ مناسب، چیزی دخالت می‌کند تا خواستِ او را عملی سازد. بزرگانِ حکومتِ فرعون اکنون آگاه شده بودند که موسی مسئولِ مرگِ هم‌وطنشان است. آنان این را نشانه‌ای خطرناک می‌دیدند و آن را به معنای شورشِ بنی‌اسرائیل تلقی می‌کردند. از این رو، موسی باید از میان برداشته می‌شد. اگر این صرفاً یک قتلِ عادی بود، شایستهٔ آن نبود که فرعون و سران حکومتش خود را درگیرش کنند. بنابراین دستِ خدا یکی از همان افراد را برگزید تا رویدادها را شتاب بخشد. به احتمالِ زیاد او همان مؤمنی از خاندانِ فرعون بود که ایمانش را پنهان داشته بود و در سورهٔ چهلم، «غافر»، به تفصیل از او یاد شده است. او مأمور شد با شتاب از دورترین نقطهٔ شهر بیاید و پیش از آنکه مأموران فرعون به موسی برسند، او را آگاه کند. هشدارش ساده بود: «ای موسی! بزرگان دربارهٔ کشتنِ تو تدبیر می‌کنند. پس از شهر بیرون رو، که من خیرخواهِ تو هستم.» (آیهٔ ۲۰)

This is clearly the work of God’s hand. At the right moment, something intervenes to carry out His will. The leading personalities of Pharaoh’s government were now aware that Moses was responsible for their compatriot’s death. They would have seen this as spelling danger, smacking of rebellion by the Children of Israel. Hence, Moses needed to be removed. Had it been an ordinary case of murder, it would have not deserved that Pharaoh and his chiefs be preoccupied with it. Therefore, God’s hand selected one of those very people to precipitate events. Most probably he was the one believer in Pharaoh’s household who had kept his faith secret and who is mentioned in detail in Sūrah 40, The Believer. He was chosen to go at speed from the farthest end of the city to warn Moses before Pharaoh’s men could reach him. It was a simple warning: “Moses! The nobles are plotting to kill you. So get yourself away. I am giving you sincere advice.” (Verse 20)

ہم نے موسیٰ کی پُرجوش دعا کو ابھی پوری طرح جذب بھی نہیں کیا تھا کہ سورہ تیزی سے اگلے منظر کی طرف بڑھ جاتی ہے، جو ان کی مشکلات کے خاتمے کا آغاز کرتا ہے۔ یہ بات فَ (پس) کے حرفِ عطف سے شروع ہوتی ہے، جو ایک تیز تر تسلسل کی نشاندہی کرتا ہے۔ گویا آسمان موسیٰ کی دعا کا جواب دینے کے لیے دوڑ پڑے ہوں۔

We have barely had time to absorb Moses’ passionate prayer when the sūrah quickly moves on to the next scene that ushers in an end to his troubles. This begins with the conjunction fa, indicating a quick sequence. It is as if the heavens rush to respond to Moses’ prayer:

یکی از آن دو زن شرمگین و با گام‌های آرام نزد او بازگشت و گفت: «پدرم تو را فرا می‌خواند تا پاداش آنچه برای ما آب داده‌ای به تو بدهد.» (آیه ۲۵)

One of the two women then came back to him, walking shyly, and said: My father invites you, so that he might duly reward you for having watered our flock for us.” (Verse 25)

این نجاتی سریع از جانب خداوند است. این نجات در قالب دعوتی بیان می‌شود که آن پیرمرد می‌فرستد؛ او می‌خواهد به پاس کار نیکوی موسی، میزبانی‌اش را به او عرضه کند. این دعوت را «یکی از آن دو دختر» می‌آورد که «با شرم‌وحیا راه می‌رفت»، همان‌گونه که شایستهٔ دختری پاکدامن است؛ نه زینتی به خود بسته بود و نه جلوه‌ای فریبنده داشت. او دعوت را به شیوه‌ای کوتاه و روشن بیان می‌کند، همان‌طور که قرآن آن را چنین وصف می‌کند:

It is a quick rescue granted by God. It comes in the form of an invitation sent by the old man, who wants to extend his hospitality to Moses for his noble action. The invitation is delivered by “one of the two’ who came walking shyly,’ as a virtuous young woman should walk, displaying neither adornment nor temptation. She delivers the invitation in a brief and clear manner which the Qur’ān expresses as:

«پدرم تو را فرا می‌خواند تا پاداش آنچه را که برای ما گله‌مان را آب دادی، به تو بدهد.» (آیه ۲۵) او با آنکه خجالتی است، روشن و بی‌درنگ سخن می‌گوید و پیامش را کامل می‌رساند. این نیز، باز هم، بازتابی از سرشتی پاک و پرهیزگار است. حیایش بر او چیره نمی‌شود، زیرا به پاکدامنی و فضیلت خویش اطمینان دارد.

“My father invites you, so that he might duly reward you for having watered our flock for us.” (Verse 25) Shy as she was, she speaks clearly, without hesitation, and delivers her message in full. This is, again, a reflection of a pure and virtuous nature. Her shyness does not overcome her, because she is assured by her purity and virtue.

این سوره این صحنه‌ی کوتاه را به ابلاغ دعوت و پذیرش موسی محدود می‌کند. صحنه‌ی بعدی موسی را با آن پیرمرد نشان می‌دهد که نامش ذکر نشده است. برخی روایات می‌گویند نامش یثرون بوده و او برادرزاده‌ی پیامبر شعیب بوده است. «و چون [موسی] نزد او رفت و داستان خود را برایش بازگفت، گفت: نترس. تو از آن قوم ستمکار رهایی یافته‌ای.» (آیه ۲۵)

آن پیرمرد به توصیهٔ دخترش عمل کرد. احتمالاً او میان دخترش و موسی علاقهٔ متقابلی حس کرد؛ علاقه‌ای که می‌توانست پایهٔ یک خانوادهٔ خوشبخت باشد. طبیعی است که دختری جوان با سرشتی سالم و پاک به مردی گرایش داشته باشد که در او قدرت و صداقت می‌بیند. از این رو، پیرمرد هر دو هدف را با هم جمع کرد و به موسی پیشنهاد داد که در ازای هشت سال کار، با یکی از دخترانش ازدواج کند. اگر موسی دورهٔ کار را به ده سال افزایش دهد، این لطفی افزون خواهد بود، نه تعهدی که او را ملزم کند:

The old man acted on his daughter’s advice. He probably sensed a mutual liking between his daughter and Moses, one which could be the basis for a happy family. It is only natural that a young woman with a healthy, uncorrupted nature be inclined towards a man in whom she discerns strength and honesty. Hence, the old man combined the two purposes, suggesting to Moses that he marries one of his daughters in return for eight years work. Should Moses increase the period to ten years, this would be an added favour, not a commitment to which he would be held:

«پدر گفت: "می‌خواهم یکی از این دو دخترم را به همسری تو درآورم، به این شرط که هشت سال در خدمت من بمانی. اگر ده سال را تمام کنی، این به میل خود تو خواهد بود. نمی‌خواهم سختی بر تو تحمیل کنم. اگر خدا بخواهد، مرا مردی درستکار خواهی یافت."»

[The father] said: ‘I will give you one of these two daughters of mine in marriage on the understanding that you will remain eight years in my service. If you should complete ten years, it will be of your own choice. I do not wish to impose any hardship on you. You will find me, if God so wills, an upright man.’ (Verse 27)

صریح و ساده، آن پیرمرد یکی از دخترانش را، بی‌آنکه نامی ببرد، به‌عنوان همسر به موسی پیشنهاد کرد، اما ممکن است احساس کرده باشد که آن دختر مورد نظر برای او شناخته‌شده است، زیرا آن‌ها به یکدیگر تمایل نشان می‌دادند. او این را بدون هیچ شرمندگی‌ای بیان کرد، چرا که این پیشنهاد، پیشنهاد ازدواج بود. پس از همه‌چیز، وقتی هدف ساختن خانه و تشکیل خانواده باشد، جای شرمندگی نیست. تنها هنگامی که مردم از ارزش‌های سالم و طبیعی دور می‌شوند و به سنت‌های ناسالم روی می‌آورند، بی‌دلیل محدود می‌شوند. از این رو، در محیط اجتماعی امروز ما می‌بینیم که هیچ پدر یا سرپرستی نمی‌تواند به مردی با ایمان و درستکاری نزدیک شود تا پیشنهاد دهد با دخترش، خواهرش یا یکی از بستگانش ازدواج کند. چنین سنت‌هایی ایجاب می‌کنند که خود مرد یا خانواده‌اش پیشنهاد را مطرح کنند، زیرا نامناسب است که پیشنهاد از سوی خانواده زن داده شود. اما طنز ماجرا آن است که در چنین سنت‌های انحرافی و در چنین محیط اجتماعی‌ای، پسران و دختران جوان با هم دیدار می‌کنند، گفت‌وگو می‌کنند و بازی می‌کنند، بی‌آنکه قصد نامزدی و ازدواج داشته باشند. و به محض آنکه اندیشه ازدواج به میان آید، خجالتی ساختگی پدیدار می‌شود و موانع دیگری برپا می‌گردد تا هیچ گفت‌وگوی ساده، صریح و صادقانه‌ای صورت نگیرد.

Frankly and simply the old man offered one of his daughters, without naming her, as a wife for Moses, but he might have felt that the intended girl was known to him as they seemed inclined towards each other. He stated this without any embarrassment, for the offer was one of marriage. There is after all nothing to be embarrassed about when the aim is to build a home and establish a family. It is only when people move away from sound, natural values, to observe unhealthy traditions, that they are unnecessarily restricted. Thus, in our social environment today, we see that no parent or guardian can approach a man of sound faith and integrity to propose that he should marry his daughter, sister or other relative. Such traditions make it imperative that the man or his parents should make the proposal, as it is improper that a proposal should be made by the woman’s side. The irony is that under such deviant traditions and in such social environment young men and women meet, talk and play together without any intention to get engaged to be married. Once the idea of marriage is entertained, affected shyness is observed and other barriers are erected to prevent any simple, frank and honest discussion.

ده سالی که میان این دو مرد توافق شده بود سپری شده است و ما را به سومین قسمت داستان می‌رساند. موسی را می‌بینیم که دوباره در جاده است و همان مسیری را که ده سال پیش به تنهایی در آن رفته بود، به عقب بازمی‌گردد. اما این بار همراه خانواده‌اش سفر می‌کند.

The ten years agreed between the two men have passed, bringing us to the story’s third episode. We see Moses on the road again, backtracking along the route he had taken alone ten years previously. This time though he is travelling with his family.

جوّ این سفر دوم کاملاً متفاوت است. او در راه، چیزی را دریافت خواهد کرد که هرگز نمی‌توانست تصورش را بکند. پروردگارش او را فرا خواهد خواند و با او سخن خواهد گفت. مأموریتی را که او را برای آن آماده کرده است، به او واگذار خواهد کرد.

The atmosphere on this second journey is totally different. He is about to receive, on the way, something that he could never have imagined. His Lord will call him and speak to him. He will assign to him the mission for which He has prepared him.

بنابراین موسی باید پیام خدا را به فرعون و اشراف او برساند و از ایشان بخواهد که بنی‌اسرائیل را آزاد کنند تا تنها خدا را بپرستند، برای او شریکی قرار ندهند و سرزمینی را که خدا به ایشان وعده داده است تصرف کنند. به این ترتیب، موسی برای فرعون، هامان و سپاهیانشان دشمن و مایۀ اندوه خواهد بود. در حقیقت، او مایۀ سرنگونی ایشان خواهد شد.

Moses is, thus, to deliver God’s message to Pharaoh and his nobles, asking them to release the Children of Israel so that they can worship God alone, associating no partners with Him, and taking possession of the land God has promised them. In this way, Moses would be an enemy and source of grief for Pharaoh, Hāmān and their hosts. In essence, he would bring about their downfall.

هنگامی که موسیٰ مدت خود را به پایان برد و همراه خانواده‌اش سفر می‌کرد، آتشی را در دامنه کوه طور دید. پس به خانواده‌اش گفت: «اینجا بمانید، زیرا آتشی می‌بینم. شاید خبری از آن برای شما بیاورم، یا پاره‌ای آتش تا خود را گرم کنید.» اما چون به آن نزدیک شد، از کرانه راست دره، از میان درخت در آن مکان مبارک، ندا داده شد:

When Moses had fulfilled his term, and was travelling with his family, he perceived a fire on the slope of Mount Sinai. So he said to his family: “Wait here, for I perceive a fire. Perhaps I may bring you from there some information, or a burning brand from the fire so that you may warm yourselves.’ But when he came close to it, he was addressed from the right-side bank of the valley, out of the tree on the blessed site:

ای موسی! همانا منم خدا، پروردگار جهانیان. عصایت را بیفکن. اما چون دید که آن مانند ماری به حرکت درمی‌آید، پشت کرد و گریخت و هیچ بازنگشت. [خدا فرمود]: ای موسی! نزدیک بیا و نترس! تو قطعاً در امانی. اکنون دستت را در گریبانت ببر، که سپید و بی‌عیب بیرون خواهد آمد. و بازوانت را به پهلویت بچسبان تا ترست برطرف شود.

اعتماد سپردن یک پیام الهی به کسی، کاری دشوار و چندوجهی است. کسی که این مسئولیت به او سپرده می‌شود، به تجربه، فهم، دانش و پختگی فراوان در امور عملی نیازمند است. همچنین او به لطف‌های ویژه، وحی‌ها و دستورهای خاص خداوند نیز نیاز دارد.

To be entrusted with a divine message is a hard and multi-faceted task. The one so assigned needs a wealth of experience, understanding, knowledge and refinement in practical matters. They also need God’s special favours, His revelations and directives.

جز پیام اسلام که به محمد (صلی اللہ علیہ وسلم) داده شد، شاید پیام موسی (علیہ السلام) دشوارترین پیامی باشد که به هیچ پیامبری سپرده شده است۔ او به سوی فرعون فرستاده شد، ستمگرترین فرمانروای روی زمین در آن زمان۔ فرعون همچنین رئیس دیرپاترین سلطنت و پیشرفته‌ترین تمدن بود۔ افزون بر این، او فرمانروایی بود که از همه رعیت خود می‌خواست که او را بپرستند۔

Apart from the message of Islam given to Muhammad (peace be upon him), Moses’ message is perhaps the hardest assigned to any prophet. He was sent to Pharaoh, the most tyrannical ruler on earth at the time. Pharaoh was also head of the longest established monarchy, and the most advanced civilization. Furthermore, he was a ruler that demanded to be worshipped by all his subjects.

حضرت موسیٰ علیہ السلام کو ایک ایسی قوم کو نجات دلانے کے لیے بھیجا گیا تھا جو طویل عرصے سے ذلت کا شکار رہی تھی اور جس نے ذلت کو اپنا مقدر سمجھ کر قبول کر لیا تھا۔ ذلت انسانی فطرت کو بگاڑ دیتی ہے، اس کی اچھی اور خوبصورت صفات کو مٹا دیتی ہے، اور جو چیز سڑی ہوئی، گندی اور پست ہو اسے قابلِ قبول بنا کر دکھاتی ہے۔ ایسی قوم کو نجات دلانا ایک نہایت مشکل ذمہ داری تھی۔

Moses was sent to rescue a community that had long been humiliated, and who had long accepted humiliation as their lot. Humiliation corrupts human nature, obliterating its good, beautiful aspects and making what is rotten, filthy and decadent appear acceptable. To rescue such a community was a tough assignment.

علاوه بر این، مردمی که پیام او خطاب به ایشان بود، از دین قدیم خود منحرف شده بودند. دل‌هایشان نه آزاد بود تا دین جدید را به آسانی بپذیرد، و نه می‌توانستند با دین اصلی خود همراه شوند. خطاب قرار دادن چنین مردمی دشوار بود، و این دشواری با انحرافات و بدعت‌های فراوانی که طی چندین نسل در دین خود وارد کرده بودند، بیشتر می‌شد.

Moreover, the people to be addressed by his message had deviated from their old faith. Their hearts were neither free to readily accept the new faith, nor could they conform to their original faith. Addressing such people would be difficult, made all the more so by the numerous deviations and innovations they had introduced over several generations.

به‌طور خلاصه، به موسی ماموریت داده شد که یک ملت را بازسازی کند، یا در واقع آن را از ابتدا بنا نهد. با پیام او، بنی‌اسرائیل برای نخستین بار به یک جامعه‌ی مستقل تبدیل شدند، با شیوه‌ی زندگی ویژه‌ی خود که پیامی را به اجرا می‌گذاشت.

هنگامی که موسیٰ مدت خود را به پایان رساند و با خانواده‌اش در سفر بود، در دامنه کوه طور آتشی دید. پس به خانواده‌اش گفت: اینجا بمانید، زیرا آتشی می‌بینم. شاید بتوانم از آنجا خبری برای شما بیاورم یا شعله‌ای از آن آتش، تا خود را گرم کنید. (آیه ۲۹)

When Moses had fulfilled his term, and was travelling with his family, he perceived a fire on the slope of Mount Sinai. So he said to his family: Wait here, for I perceive a fire. Perhaps I may bring you from there some information, or a burning brand from the fire so that you may warm yourselves. (Verse 29)

پس چه چیزی ممکن است برای موسیٰ پیش آمده باشد که هنگامی که شرایط قراردادش با آن پیرمرد به پایان رسید، به مصر بازگشت؟ او با ترس از آنجا رفته بود، در انتظار مرگ به‌خاطر نقشی که ناخواسته در قتل یک مصری داشت. چه چیزی می‌توانست باعث شود که خطری چنین بزرگ را فراموش کند، در حالی که این فرعون و سران او بودند که می‌خواستند از شر او خلاص شوند؟ این همان دستی است که گام‌های او را در سراسر زندگی‌اش هدایت کرده است. شاید این بار نیز از راه احساسات طبیعی دلتنگی برای خانه و قوم خود او را هدایت کرده باشد. شاید احساس خطر او را به حداقل رسانده باشد، تا بتواند اکنون مأموریتی را که برای آن آفریده و آماده شده بود، بر عهده بگیرد.

What could have happened to Moses to make him return to Egypt when the terms of his contract with the old man were fulfilled? He had left it in fear, expecting death for his part in the unwitting murder of an Egyptian. What could have caused him to forget such danger when it was Pharaoh and his chiefs that wanted rid of him? It is the hand that guided his footsteps throughout his life. It might this time have guided him through natural feelings of nostalgia for one’s home and people. It might have reduced his sense of danger to a minimum, so that he could now take up the mission for which he was created and prepared.

به هر حال، ما موسی را در مسیر بازگشت به مصر، همراه خانواده‌اش، در تاریکی شب می‌بینیم که راهش را گم کرده است. شبی سرد بود و همین باعث شد وقتی از دور آتشی دید خوشحال شود. او به همان سو رفت تا خبری بگیرد یا شعله‌ای برای برافروختن بردارد. این، صحنهٔ نخست این قسمت است.

Anyway, we see Moses on his return journey to Egypt, with his family, in the dark of the night, having lost his way. It was a cold night, which made him pleased at the sight of fire in the distance. He headed in that direction to get some information or a firebrand. This, then, is the first scene in this episode.

دومین صحنه، شگفتیِ بزرگی را که برای موسی آماده شده بود، بازگو می‌کند: «وَ لَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِن شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ». (آیهٔ ۳۰) ما او را می‌بینیم که به سوی آتش روان است، و در کرانهٔ راست دره. از اینجا به بعد این سرزمین مبارک است. تمامِ هستی اکنون طنین‌انداز آن خطابِ والایی است که موسی از «درخت» دریافت می‌کند، درختی که شاید تنها درختِ آنجا بوده است.

این صحنهٔ شگفت بسته می‌شود؛ زمان می‌گذرد و مکان تغییر می‌کند. موسی و هارون اکنون در برابر فرعون ایستاده‌اند، نشانه‌های روشن خدا را ارائه می‌دهند، استدلال‌های باطل را رد می‌کنند و هدایت خدا را بیان می‌دارند. پایان ماجرا نشان داده می‌شود: غرق شدن در این زندگی دنیا، و لعنت در زندگی آخرت. همه‌ی این‌ها در مجموعه‌ای از آیات کوتاه و فشرده بیان شده است.

This awesome scene is closed; time passes and the location changes; Moses and Aaron are now facing Pharaoh, producing God’s clear signs, refuting the arguments of falsehood and explaining God’s guidance. The end is shown: drowning in this present life, and a curse in the life to come. All is expressed in a series of short, concise verses:

وقتی موسی با آیات روشن ما نزدشان آمد، گفتند: «این جز سحری ساختگی نیست، و ما چنین چیزی را در میان پدرانِ پیشینمان نشنیده‌ایم.» موسی گفت: «پروردگارم بهتر می‌داند که چه کسی با هدایت از جانب او آمده و سرانجامِ این سرای از آنِ کیست. یقیناً ستمکاران رستگار نخواهند شد.» فرعون گفت: «ای اشراف! من برای شما هیچ معبودی جز خودم نمی‌شناسم. پس ای هامان، برای من بر گِل آتش بیفروز [تا خشت بپزی] و برجی بلند برایم بساز، شاید به خدای موسی نگاه کنم؛ هرچند که گمان دارم او از دروغگویان است.» او و لشکریانش به ناحق در زمین تکبر ورزیدند و پنداشتند که هرگز به سوی ما بازگردانده نخواهند شد. پس او و لشکریانش را گرفتیم و در دریا افکندیم. بنگر که سرانجامِ ستمکاران چگونه بود. و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به سوی آتش دعوت می‌کردند، و در روز قیامت هیچ یاری نخواهند شد.

When Moses came to them with Our clear signs, they said: ‘This is nothing but forged sorcery. Never did we hear of the like of this among our forefathers of old. ‘Moses replied: My Lord knows best who comes with guidance from Him, and to whom the future belongs. Never will the evildoers be successful.’ ‘Nobles!’ said Pharaoh. ‘I know of no deity that you could have other than myself. Well, Hāmān, kindle for me a fire [to bake bricks] of clay, and then build me a lofty tower, so that I may have a look at the god of Moses; even though I am convinced that he is one who tells lies.’ Thus arrogantly did he and his hosts behave on earth, against all right, thinking that they would never return to Us. And so We seized him and his hosts and cast them in the sea. Look what happened in the end to those wrongdoers. And We made them leaders who called others to the fire. No help will they ever receive on the Day of Resurrection.

و ما آن‌ها را در این دنیا به دنبال خود لعنتی انداختیم، و در روز قیامت آنان از زشت‌رویان خواهند بود. (آیات ۳۶-۴۲)

We caused a curse to follow them in this world, and on Resurrection Day they will be among those who are spurned. (Verses 36-42)

این سوره ضربت نهایی خود را بسیار سریع وارد می‌کند و هیچ اشاره‌ای به رویارویی موسی با جادوگران فرعون ندارد؛ جزئیات چنین ماجرایی در سوره‌های دیگر، به‌صورت مختصر یا مفصل، آمده است. در اینجا سوره از انکار حق توسط فرعون و قومش مستقیماً به هلاکت آنان منتقل می‌شود. این حرکت سریع آگاهانه است و با جهت کلی سوره همخوانی دارد که بر مداخله مستقیم خداوند، بدون هیچ واسطه‌ای از انسان، تأکید می‌کند. هنگامی که معلوم می‌شود فرعون در رد پیام خداوند سرسخت است، پایان کار او مستقیماً نشان داده می‌شود. دیگر به جزئیات بیشتری نیازی نیست.

این سوره تمام تاریخ خروج بنی اسرائیل از مصر و رویدادهای پس از آن را حذف می‌کند، تا سرنوشت موسی را پس از آنکه سرنوشت فرعون را به ما نشان داده، بیان کند.

The sūrah leaves out the entire history of the Children of Israel’s departure from Egypt, and the events that followed, in order to mention Moses’ lot after having shown us Pharaoh’s:

و همانا پس از آنکه نسل‌های پیشین را هلاک کردیم، به موسی کتابی دادیم که برای مردم بصیرت‌افزا، و هدایت و رحمتی بود، باشد که آنان پند گیرند.

And so after We had destroyed those earlier generations, We gave Moses the book providing insight for mankind, as a guidance and grace, so that they may reflect.

(آیه ۴۳)

(Verse 43)

این بی‌گمان نعمتی بزرگ است که به موسی عطا شد. میراث او میراثی ارجمند است: کتابی که خداوند بر او نازل کرد تا برای بشریت بینشی تازه و راهنمایی به سوی آنچه درست است فراهم آورد. با این حال، مؤمنان باید به یاد داشته باشند که چگونه قدرت خداوند به یاری ناتوانان برخاست و بر زورمندان چیره شد. باید بیندیشند که ستمگران چگونه نابود می‌شوند و ستم‌دیدگان چگونه انتقام می‌گیرند و به قدرت می‌رسند.

This is certainly a great favour given to Moses. His is an honourable bequest: a book revealed to him by God in order to give mankind new insight and guidance into what is right. Believers must, however, remember how God’s power intervened to save the weak and overcome the powerful. They must reflect on how oppressors are destroyed and the oppressed avenged and given power.

بدین ترتیب داستان موسی و فرعون، آنچنان که در این سوره آمده، به پایان می‌رسد. این داستان روشن می‌سازد که امنیت و آرامش تنها با بودن در کنار خداوند به دست می‌آید، در حالی که ترس همواره با دور شدن از او همراه است. همچنین نشان می‌دهد که چگونه دست خداوند برای مقابله با ستم مداخله می‌کند و آن را شکست می‌دهد، هنگامی که قدرت آن ظاهراً شکست‌ناپذیر به نظر می‌رسد.

Thus ends the story of Moses and Pharaoh as related in this sūrah. It makes clear that safety and security can only be achieved by being on God’s side, while fear is always associated with moving away from Him. It also shows how God’s hand intervenes to challenge tyranny and overcome it, when its power seems irresistible.

جامعهٔ نوپای مسلمانان در مکه به فهم این مفهوم و اطمینان یافتن از آن نیاز داشت، و مشرکان متکبر نیز به تأمل در آن نیازمند بودند. افزون بر این، این مفهوم هر زمان و هر جا که مؤمنان به حق دعوت می‌کنند و ظلم در برابر آن ایستاده است، مورد نیاز است.

The fledgling Muslim community in Makkah needed to understand this concept and be sure of it, while the arrogant idolaters also needed to reflect on it. Moreover, this concept is needed whenever and wherever believers advocate the truth and tyranny stands in its way.