این سوره حلقهٔ دیگری از پروردن جامعهٔ مسلمان، سازمان‌دهی اجتماعی و بنای دولت در دوران مدینه را فراهم می‌آورد. بدین‌سان، این سوره بخشی از زنجیرهٔ نظام الهی است؛ نظامی که برای جامعه‌ای برگزیده شده که مأمور اجرای آن در جامعه است. با چنین نظامی روشن و متمایز، بشریت می‌توانست برای دستیابی به اهدافش تلاش کند، هرچند گاه تلاش‌هایش کمتر از آنچه لازم است از آب درمی‌آمد. با این حال، بشریت همواره به آن نظام چشم می‌دوخت و در پی آن بود که همان الگوی آرمانی را بازتاب دهد، همان‌گونه که نخستین جامعهٔ مسلمان ﷺ آن را در عمل پیاده کرد.

The present surah provides yet another episode in the cultivation of the Muslim community, its social organization and state building during the Madinah period. It thus forms a link in the chain that is the divine system, a system laid down for the community chosen to implement it in society. With such a well-defined and distinctive system humanity would be able to strive to achieve its goals, but there would be times when its efforts would fall short of what is required. Nonetheless, humanity would always look up to it, aiming to mirror that ideal form when the first Muslim community put it into practice.

این هدف، همان‌طور که بارها بیان کرده‌ایم، به آمادگی‌های طولانی نیاز داشت که هر کدام شامل مراحل گوناگونی بود. رویدادهایی که درون یا پیرامون جامعه مسلمانان رخ می‌داد، بخشی از مواد لازم برای چنین آمادگی‌هایی را فراهم می‌کرد. اگرچه خود این رویدادها بر اساس علم خداوند تعیین می‌شدند، اما زمینه‌ای نیز برای تبیین و تفسیر آن‌ها، و همچنین برای بیان نظرات و دستورات فراهم می‌آوردند.

This objective required, as we have stated on more than one occasion, long preparations each involving different stages. The events that happened within or around the Muslim community provided some of the material necessary for such preparations. While the events themselves were determined according to Gods knowledge, they also provided the context for their explanation and interpretation, as also for comments and directives.

در میان این رویدادها، فرایند شکل‌گیری شخصیت کسانی که وظیفه اجرای نظام اسلامی را بر عهده گرفته بودند، به پایان رسید. بدین‌ترتیب، در مرحله شکل‌گیری، جامعه مسلمانان تا آن اندازه که لازم بود تا پاک و عاری از هر عنصر بیگانه بماند، خود را از دیگر بخش‌های جامعه جدا کرد. افزون بر این، باید پذیرفت که این مفهوم متمایز از ایمان، یعنی اسلام، چیزی نو بود که در هیچ جای دیگر جهان، و به‌ویژه در عربستان، ناشناخته بود. با این همه، همه این‌ها به آن معنا نبود که اسلام خود را از رویدادهایی که در جامعه گسترده‌تر رخ می‌داد جدا کند. در واقع، مسلمانان بخشی از این رویدادها بودند و هم‌زمان با وقوع آن‌ها با آن‌ها در تعامل بودند. این فرایند تعامل به این معنا نیز بود که ممکن بود بارها و به شیوه‌های گوناگون از همان رویداد تأثیر بپذیرند. خداوند که آن انسان‌ها را آفریده بود، می‌دانست که همه آن‌ها به نخستین تماس یکسان پاسخ نمی‌دهند، و ممکن است برای آنکه اثری معین در آن‌ها جا بیفتد، بیش از یک بار به آن‌ها تماس لازم باشد. او همچنین می‌دانست که بقایای گذشته، کشش‌ها و گرایش‌های طبیعی، ضعف‌های انسانی، ملاحظات عملی، و نیز عادت‌ها و سنت‌های کهن ممکن است مانعی بر سر راه فرایند پرورش باشند. برای غلبه بر چنین دشواری‌هایی، یادآوری‌های مکرر ضروری بود. رویدادها، چنان‌که اراده خداوند مقرر کرده بود، پشت سر هم رخ دادند و اندرز لازم و مبنای صدور هشدارها و دستورها را فراهم آوردند.

In the midst of all these events, the process of building the characters of the people who undertook the task of implementing the Islamic system was completed. Thus, in its formative stage, the Muslim community separated itself from the rest of society insofar as it needed to remain pure, free of any alien aspect. Furthermore, it should also be acknowledged that this distinctive concept of faith, Islam, represented something new, unknown anywhere else in the world, and especially not in Arabia. All this, however, did not mean that Islam isolated itself from events occurring in the larger society. Indeed the Muslims were part of these events, interacting with them as they took place. This process of interaction also meant that they might be repeatedly influenced, and in different ways, by the same event. God, who created those people, knew that they do not all respond in the same way to the first touch, and that they might need more than one such touch for a certain effect to settle in. He also knew that remnants of the past, natural attractions and tendencies, human weaknesses, practical considerations, as well as old habits and traditions might represent obstacles that could hinder the process of cultivation. To overcome such difficulties necessitated repeated reminders. Events took place in succession, as determined by Gods will, providing the required admonition and the basis for issuing warnings and directives.

تیز فہم، ہوشیار اور باریک بینی سے بھرپور بصیرت کے حامل نبی ﷺ نے ایسے واقعات اور مواقع کو ہر موقع پر حکمت کے ساتھ استعمال کیا تاکہ کردار سازی کے اس عمل میں مدد ملے۔ اس عمل میں آپ ﷺ کو وحی کی تائید حاصل تھی، جو آپ ﷺ کے اقدامات کی رہنمائی کرتی اور ان کی توثیق کرتی تھی، تاکہ اس اولین مسلم جماعت کی تربیت ہو سکے۔

Sharp, alert and blessed with keen insight, the Prophet used such events and occasions wisely, at every turn, to help this process of character cultivation. He was supported in this process by revelations that directed and endorsed what he did to mould that first Muslim community.

این سوره مرحلهای از آن فرایند طولانی پرورش است که هدفش استقرار دنیایی پاک در وجدان هر مسلمان است، دنیایی که ایمان محور آن است. در این دنیا، مسلمانان گرد این محور ایمان جمع میشوند و تنها یک پیوند دارند که هیچ گسستنی ندارد.

This surah represents a stage in that long process of cultivation aiming to establish within the conscience of every Muslim a pure world, with faith as the pivot around which it turns. In this world, Muslims congregate around this axis of faith, having only one unseverable bond.

آنان دلهای خود را از هر پیوند ملیت، نژاد، سرزمین، قبیله یا خانواده پاک میکنند و همه آنها را با پیوند واحد ایمان به خدا و عضویت در حزب خدا جایگزین میسازند.

They purge their hearts of all ties of nationality, race, country, clan or family, replacing them all with the single bond of belief in God and being members of Gods party.

جهانی که اسلام می‌خواهد بسازد، هم الهی است و هم انسانی؛ الهی است به این معنا که تمام اصول و ارزش‌هایش را از دستورها و حکمت خداوند می‌گیرد و همه کارهایش را به سوی خدا جهت می‌دهد و امید دارد که خشنودی او را به دست آورد. انسانی است به این معنا که همه بشریت را در گستره وسیع ایمان دربرمی‌گیرد. از این رو، در چنین جهانی موانعی چون نژاد، کشور، زبان، خانواده و هر آنچه یک انسان را از دیگری جدا می‌کند برداشته می‌شود و تنها پیوند ایمان باقی می‌ماند. این است جهان والایی که شایسته انسان است، موجودی که خداوند او را گرامی داشته و از روح خود در او دمیده است.

The world Islam wants to build is both divine and human: it is divine in the sense that it derives all its principles and values from God’s directives and wisdom, and addresses all its actions to God hoping to earn His pleasure. It is human in the sense that it encompasses all humanity within the broad scope of faith. Hence, in such a world the barriers of race, country, language, family and all that separates one person from another are removed to leave only the tie of faith. Such is the noble world that is worthy of man, a creature God has honoured, breathing of His spirit into him.

موانع بنای چنین دنیایی در محیط عربستان بسیار بودند، همان‌گونه که امروز در دنیای ما نیز هستند. وابستگی‌ها به خانواده، قبیله، نژاد و سرزمین بخشی از این موانع را تشکیل می‌دادند.

Obstacles hindering the building of such a world were numerous in the Arabian environment, as also in our world today. Attachments to family, clan, race and land accounted for some of these obstacles.

دیگران میں ذاتی رجحانات اور خواہشات بھی شامل تھیں، جیسے خود غرضی، تکبر، لالچ، نفسیاتی ترجیحات اور تعصبات، نیز انسانی ذہن پر اثر ڈالنے والے دیگر بہت سے عوامل۔ اسلام کو اس تمام صورتِ حال سے اُس امت میں نمٹنا تھا جسے الٰہی نظام کو نافذ کرنے اور اس کی عملی مثال پیش کرنے کے لیے چُنا گیا تھا۔ پس یہ سورت اسی طویل عمل کی ایک کڑی ہے۔

روایات به واقعه‌ای خاص اشاره می‌کنند که سبب نزول بخش نخست این سوره شد. ممکن است چنین باشد و آن واقعه سبب بلافصل نزول آن آیات بوده باشد، اما متون قرآنی همواره بسیار فراتر از رویدادهای جزئی و خاص می‌روند.

Reports mention a particular incident that led to the revelation of the first part of the present surah. This may be so, with the incident providing the immediate reason for such revelation, but Qur’anic texts always go much further than particular events.

حاطب بن أبی بَلتَعه از مهاجرانی بود که همراه پیامبر ﷺ از مکه به مدینه هجرت کرد و در جنگ بدر نیز شرکت داشت. او فرزندان و دارایی‌ای داشت که در مکه بر جا گذاشته بود. او از قریش نبود، بلکه هم‌پیمان عثمان بود. هنگامی که پیامبر ﷺ، پس از آنکه اهل مکه پیمان صلحی را که دو سال پیش با ایشان بسته بود نقض کرده بودند، تصمیم گرفت به سوی مکه حرکت کند، به یارانش دستور داد آماده شوند. او از خدا خواست که قریش از نیت وی بی‌خبر بمانند. با این همه، پیامبر ﷺ نقشه‌اش را به برخی از یارانش گفت و حاطب نیز در میان ایشان بود. پس حاطب نامه‌ای به قریش نوشت و در آن آنان را از این که پیامبر ﷺ قصد حمله به ایشان را دارد آگاه کرد. او نامه را به زنی داد که آن را پنهان کرد و توانست بی‌آنکه هیچ یک از نگهبانانی که پیامبر ﷺ بر همه‌ی راه‌های ورود و خروج مدینه گمارده بود او را شناسایی کنند، از مدینه خارج شود. با این کار، حاطب امید داشت که قریش این اقدام او را به‌عنوان لطفی در حق خود بدانند و در نتیجه به خانواده‌اش آسیبی نرسانند.

Hatib ibn Abu Balta‘ah was one of the Muhajirin who migrated with the Prophet from Makkah to Madinah and was one of those who took part in the Battle of Badr. He had children and property he had left behind in Makkah. He did not belong to the Quraysh, but was an ally of ‘Uthman. When the Prophet decided to march to Makkah after its people were in breach of the peace treaty he had concluded with them two years earlier, he ordered his Companions to get ready. He prayed to God that the Quraysh would remain unaware of his intentions. He did, however, tell some of his Companions what he was planning to do; Hatib was among those. Hatib then wrote a letter to the Quraysh warning them that the Prophet intended to mount an attack against them. He gave it to a woman who concealed it and managed to leave Madinah without being detected by any of the guards appointed by the Prophet on all exits and entrances. By so doing, Hatib hoped the Quraysh would consider his action as a favour and so not harm his family.

پیامبر ﷺ از سوی خداوند از کار حاطب آگاه شد. از این رو، او کسانی را فرستاد تا نامه را از آن زن پس بگیرند.

The Prophet was informed by God of Hatib s action. He therefore sent chasers to retrieve the letter from that woman.

البخاری از علی بن ابی طالب روایت میکند: «رسول خدا مرا و زبیر بن عوام را با سوار فرستاد و گفت: تا جایی به نام روضهٔ خاخ بروید، که در آنجا زنی مشرک را خواهید یافت که نامهای از حاطب بن ابی بلتعه برای مشرکان همراه دارد؛ آن را از او بگیرید. ما به آن زن رسیدیم که بر شترش سوار بود. به او گفتیم: نامه را به ما بده. او گفت که چنین چیزی ندارد. شتر او را خواباندیم و به دنبال نامه گشتیم، اما چیزی نیافتیم. به او گفتیم: به خدا سوگند که پیامبر دروغ نگفته است. یا آنچه را میگوییم انجام میدهی و نامه را به ما میدهی، یا تو را برهنه میکنیم. او چون دید که جدی هستیم و چارهای جز اطاعت ندارد، گیسوان پوشیدهاش را گشود و نامه را بیرون آورد. آن را به ما داد و ما مستقیم به مدینه بازگشتیم تا آن را به پیامبر ﷺ تحویل دهیم.» پیامبر ﷺ حاطب را فراخواند و دربارهٔ کارش از او بازخواست کرد. حاطب از پیامبر ﷺ خواست که زود قضاوت نکند.

اندیشیدن کمی درباره‌ی این واقعه و پیامدهای آن، از هدف ما در بررسی این نکته که قرآن چگونه از رویدادها برای پرورش جامعه‌ی مسلمان و پالودن نگرش‌های آن بهره می‌گیرد، فراتر نمی‌رود؛ چه از راه آموزه‌های پیامبر ﷺ و چه از راه دستورها و تفسیرهای قرآنی.

To reflect a little on this event and its consequences does not go beyond our purpose of looking at how the Qur’an uses events to cultivate the Muslim community and refine its attitudes through both the Prophet and Quranic instructions and commentaries.

نخستین چیزی که باید به آن نگاه کنیم، خود عملی است که حاطب انجام داد؛ حاطب مسلمانی آغازین بود که از نخبگان مهاجرین به شمار می‌رفت و از معدود کسانی بود که پیامبر ﷺ هدف لشکرکشی مورد نظرش را به او آگاه کرده بود. این رویداد به ما نشان می‌دهد که جان آدمی ممکن است در لحظاتی دچار ضعف شود، هرچند ایمانش استوار باشد. تنها خداوند است که می‌تواند ما را از چنین لحظاتی حفظ کند.

The first thing to look at is the deed itself done by Hatib, an early Muslim who belonged to the elite of the Muhajirin and one of the few who were informed by the Prophet of the objective behind his intended campaign. The event shows us how the human soul may experience moments of weakness, no matter how strong it may be in its faith. Only God can protect us from such moments.

سپس روش پیامبر را در این ماجرا می‌بینیم که پیش از رسیدن به هرگونه داوری، در پی روشن شدن حقایق بود. او با صبر و حوصله از حاطب دربارهٔ انگیزه‌هایش پرسید. همدلی او را با یارش در لحظهٔ ضعفش می‌بینیم، زیرا دریافت که حاطب راست گفته است. از این رو، یارانش را از سرزنش او بازداشت و فرمود: «آنچه او به شما گفته، قطعاً حقیقت است. پس جز نیکی دربارهٔ او سخنی نگویید.» بدین‌گونه، پس از لغزشش به او یاری رساند تا دوباره برخیزد. او اجازه نداد که کسی او را سرزنش کند. در مقابل، جدیت عمر را در چنین مسئله‌ای می‌بینیم، آنجا که به پیامبر ﷺ گفت: «او به خدا و فرستادهٔ او و مؤمنان خیانت کرده است. اجازه بده این منافق را گردن بزنم.» عمر به خود عمل نگریست و واکنشش بازتاب نگرش بی‌مدارای او بود. اما پیامبر ﷺ از دیدگاهی گسترده‌تر به آن نگریست، با شناخت عمیقش از سرشت انسان. همدلی او همدلیِ مربیِ دلسوز بود، با دانشی ژرف و فراگیر که همهٔ شرایط را در نظر می‌گرفت.

Then we see the Prophet’s great attitude through it all, waiting to establish the facts before coming to any conclusion. He patiently questioned Hatib about his motives. We see the sympathy for his Companion in his moment of weakness, realizing that he told the truth. Therefore, he stopped his Companions from having a go at him, telling them: “What he has told you is certainly the truth. Therefore, say nothing but good about him.” Thus he helped him to rise after he had slipped. He did not allow anyone to taunt him. By contrast, we see 'Umars seriousness in such a matter as he said to the Prophet: “He has betrayed God, His Messenger and the believers. Allow me to behead this hypocrite.” 'Umar looked at the deed itself and his reaction reflects his uncompromising attitude. The Prophet, on the other hand, looked at it from a broader perspective, with his thorough understanding of human nature. His sympathy was that of a caring educator, with profound and comprehensive knowledge, looking at all circumstances.