سوره با رویدادی در زندگی پیامبر ﷺ و همسرانش آغاز می‌شود. گرچه گزارش‌های گوناگونی درباره آنچه واقعاً رخ داد وجود دارد که هر یک روایتی متفاوت ارائه می‌دهند، فعلاً آن‌ها را کنار می‌گذاریم و کمی بعد به آن‌ها بازخواهیم گشت. بر پایه این ماجرا و دستوراتی که در ارتباط با آن صادر شده، به ویژه درخواست توبه از دو همسر پیامبر که توطئه کرده بودند، سوره مؤمنان را به توبه از گناهان فرا می‌خواند و از سرپرستان خانواده می‌خواهد که خانواده‌های خود را به خوبی تربیت کنند. آنان به طور مشخص تشویق می‌شوند که خود و خانواده‌شان را از آتش جهنم حفظ کنند. تصویری مستقیم از جهنم نیز در اینجا آمده است. سپس سوره با ذکر نمونه‌های گوناگون پایان می‌یابد. همسر نوح و همسر لوط به عنوان نمونه‌هایی از کفر در خانه‌ای که از ایمان ساطع است نشان داده می‌شوند، در حالی که همسر فرعون به عنوان کسی تصویر می‌شود که با وجود زندگی در خانه‌ای پر از کافران، بر ایمان درست پایبند است. مریم نیز به عنوان زنی پاک نشان داده می‌شود که دمی از روح خدا را دریافت کرد و به سخنان و کتاب‌های خدا ایمان آورد.

The opening section of the surah speaks of an event in the lives of the Prophet and his wives. Although there are a number of reports giving different versions of what actually took place, we will leave these for now and return to them a little later. Based on this incident and the directives issued in connection with it, particularly the request that the two conspirators among the Prophets wives repent, the surah also calls on believers to repent of their sins and requires that heads of families ensure their families are well brought up. They are specifically urged to protect themselves and their families from hell. A direct image of hell is also included here. The surah then concludes by citing various examples. Noahs and Lots wives are shown as examples of unfaith in a house emanating belief, while Pharaohs wife is depicted as someone holding to right faith while living in a house full of unbelievers. Mary is also shown as a pure woman who received a breath of God’s spirit and believed in Gods words and scriptures.

ای پیامبر، چرا آنچه را خداوند برای تو حلال کرده، به خاطر خشنودی همسرانت بر خود حرام می‌کنی؟ خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند برای شما [مؤمنان] راه گشودن سوگندهایتان را مقرر کرده است. خداوند مولای شماست و او داناي فرزانه است. پیامبر رازی را به یکی از همسرانش در پنهان گفت. هنگامی که آن همسر آن راز را فاش کرد و خداوند این را به او خبر داد، پیامبر بخشی از آن را به او گفت و از بخشی دیگر چشم پوشید.

Prophet, why do you prohibit yourself something that God has made lawful to you in your desire to please your wives? God is much- forgiving, ever merciful. God has already ordained for you [believers] a way to release you from such oaths. God is your Lord Supreme. He alone is the All-Knowing, the Wise. The Prophet told something in confidence to one of his wives. When she divulged it, and God made this known to him, he spoke of a part of it and passed over a part.

چندین روایت درباره این واقعه وجود دارد که یکی از آنها را البخاری نقل کرده و این به معنای صحت آن است. از عایشه روایت شده که البخاری نقل می‌کند: «پیامبر ﷺ در خانه زینب بنت جحش عسلی می‌نوشید و سپس مدتی نزد او می‌ماند. من و حفصه پنهانی توافق کردیم که وقتی او نزد هر یک از ما می‌آید، به او بگوییم: "از مغافیر خورده‌ای، بوی آن را احساس می‌کنم." وقتی این اتفاق افتاد، فرمود: "نه، فقط نزد زینب عسل نوشیدم. دیگر این کار را نخواهم کرد و در این باره سوگند یاد کرده‌ام. این موضوع را به کسی نگو." این چیزی است که او بر خود حرام کرد، با اینکه برای او مباح بود.» به نظر می‌رسد که یا عایشه یا حفصه، همدست خود را از تصمیم پیامبر ﷺ مبنی بر ترک این عسل آگاه کرد. سپس خداوند او را از همین موضوع باخبر ساخت. او نزد عایشه رفت و برخی از آنچه میان آن دو گذشته بود را یادآور شد، اما نه همه آن را، تا او را شرمنده نکند. او فقط به این موضوع اشاره کرد تا عایشه دریابد که پیامبر ﷺ از همه چیز آگاه است. عایشه با تعجب از او پرسید:

There are several reports about the event in question, one of which is related by al-Bukhari, which means that it is authentic. On ‘A’ishah’s authority, al-Bukhari relates: “The Prophet used to have a honey drink at Zaynab bint Jahsh’s home and then stay for some time with her. Hafsah and I secretly agreed that when he came to either of us we would say to him: ‘You have eaten Maghafi^\ I can smell it.’ When this occurred, he said: ‘No. I only had a honey drink at Zaynabs. I will not do it again, and I have made an oath to this effect. Do not tell anyone of this.’ This is what he prohibited himself, even though it was permissible for him to have.” It seems that either ‘A’ishah or Hafsah told her co-conspirator of the Prophet’s decision to no longer take this honey drink. God then informed him of the same. He went back to her and mentioned some of what went on between the two of them, but without recounting it all in order not to embarrass her. He only touched upon the subject so that she realized that he was aware of it all. Surprised, she asked him:

«چه کسی این‌ها را به تو خبر داد؟» ممکن است به ذهن او خطور کرده باشد که همسر دیگرش به او خبر داده است. اما او به وی گفت: «آن دانای آگاه مرا خبر داد!» (آیه ۳). پس خبر او از جانب کسی بود که همه‌چیز را می‌داند، و این به نوبه‌ی خود دلالت دارد بر اینکه پیامبر ﷺ نیز از آن همه آگاه بود، نه تنها از آنچه که به همسرش گفته بود.

‘Who told you all this?’ It might have occurred to her that his other wife was the one to tell him. He, however, said to her: ‘ The All-Knowing, the All-Aware told me! (Verse 3) His information, then, was given by the One who knows it all, which, in turn, implies that the Prophet was also aware of it in toto, not merely what he mentioned to her.

این ماجرا پیامبر ﷺ را خشمگین کرد، زیرا آشکار ساخت که در خانه‌اش توطئه‌ای در جریان است. از این رو سوگند خورد که به مدت یک ماه تمام با هیچ یک از همسرانش نزدیکی نکند. مردم جامعه مسلمانان نیز شنیدند که پیامبر ﷺ در فکر طلاق دادن همسرانش است. سپس این سوره نازل شد و خشم پیامبر ﷺ فرونشست. پس از آن، ایشان ﷺ زندگی خود را با همسرانش از سر گرفت. به‌زودی خواهیم گفت که این امر چگونه رخ داد، اما نخست روایتی دیگر از این ماجرا را بیان می‌کنیم.

پس، اس واقعے اور پیغمبر کے اپنی بیویوں سے ایک ماہ دور رہنے کے فیصلے کے کیا اثرات مرتب ہوئے؟ اس کی بہترین تصویر اس حدیث میں ملتی ہے جسے امام احمد نے "المسند" میں روایت کیا ہے اور جو عبداللہ بن عباس سے نقل ہوئی ہے:

What, then, were the effects of this incident and the Prophets decision to stay away from his wives for a month? This is best described in a hadith related by Imam Ahmad in Al-Musnad, which quotes ‘Abdullah ibn ‘Abbas:

میں ‘عمر سے پیغمبر ﷺ کی دو بیویوں کے بارے میں پوچھنا چاہتا تھا، جن کے متعلق خدا نے قرآن میں فرمایا: «اگر تم دونوں خدا کی طرف توبہ کرو تو (بہتر ہے) کیونکہ تمہارے دل مائل ہو گئے ہیں»۔ جب ‘عمر حج کے لیے گئے تو میں بھی ان کے ساتھ گیا۔ سفر کے دوران وہ دوسروں سے الگ ہو گئے اور میں پانی کا برتن اٹھائے ان کے ساتھ گیا۔ انہوں نے قضائے حاجت کی اور واپس میرے پاس آئے۔ میں نے ان کے وضو کے لیے پانی ڈالا۔ پھر میں نے ان سے پوچھا: «اے امیرالمؤمنین! پیغمبر ﷺ کی وہ کون سی دو بیویاں تھیں جن کے بارے میں خدا کا یہ فرمان ہے: "اگر تم دونوں خدا کی طرف توبہ کرو تو (بہتر ہے) کیونکہ تمہارے دل مائل ہو گئے ہیں"؟» انہوں نے کہا: «اے ابن عباس! مجھے تم پر تعجب ہے!» [الزہری یہاں کہتے ہیں کہ ‘عمر کو یہ سوال پسند نہیں آیا، لیکن انہوں نے یہ معلومات روکی نہیں۔] ‘عمر نے کہا: «وہ ‘عائشہ اور حفصہ تھیں۔» پھر انہوں نے مجھے پوری روایت سنائی۔

I was keen to ask ‘Umar about the Prophets two wives in reference to whom God says in the Qur’an: ‘ Would that you two turn to God in repentance, for your hearts have swerved' When ‘Umar went on pilgrimage, I went with him. As we were travelling, he moved from the rest and I went with him, carrying a water container. He relieved himself and came back to me. I poured water for him to do his ablution. I then asked him: ‘Which two of the Prophets wives are referred to in Gods statement, ‘ Would thatyou two turn to God in repentance, for your hearts have swerved V He said: ‘I wonder at you, Ibn ‘Abbas!’ [Al-Zuhri comments here that ‘Umar disliked being asked about this, but he did not withhold the information.] ‘Umar said: ‘They were ‘A’ishah and Hafsah.’ He then told me the story.

ما قریشیان، بر زنانمان اقتدار کامل داشتیم. اما وقتی در مدینه ساکن شدیم، دیدیم که مردمان آن شهر نسبت به زنانشان فرمانبردارترند. زنان ما نیز شروع کردند به یاد گرفتن از زنان آنان. من در خانه‌ی امیة بن زید، در مناطق مرتفع (عوالی) زندگی می‌کردم. روزی از دست همسرم عصبانی شدم، زیرا او نسبت به چیزی که گفته بودم اعتراض کرد. بدم می‌آمد که او به من اعتراض کند.

We, the Quraysh, used to have complete authority over our wives. When we settled in Madlnah, however, we found its people more submissive to their wives. Our women started to learn from their women. I used to live in Umayyah ibn Zayd’s home in the highlands. One day, I was angry with my wife, as she objected to something I said. I disliked the fact that she should object to me.

این گزارش ماجرا در منابع تاریخی چنین است. اکنون به بررسی برخورد با آن در قرآن می‌پردازیم. سوره با توبیخی ملایم از سوی خداوند به فرستاده‌اش آغاز می‌شود:

Such is the reporting of the incident in historical sources. We will now look at its treatment in the Qur’an. The surah begins with a mild reproach by God to His Messenger:

ای پیامبر، چرا آنچه را خداوند بر تو حلال کرده است، به خاطر خشنودی همسرانت بر خود حرام می‌کنی؟ خداوند آمرزنده و مهربان است. خداوند برای شما [مؤمنان] راه گشودن چنین سوگندهایی را مقرر کرده است. او مولای شماست و او داناي حکیم است. (آیات ۱ و ۲)

Prophet, why do you prohibit yourself something that God has made lawful to you in your desire to please your wives? God is much-forgiving, ever merciful. God has already ordained for you [believers] a way to release you from such oaths. God is your Lord Supreme. He alone is the All-Knowing, the Wise. (Verses 1-2)

این سرزنش ملایم است اما مؤثر. شایسته نیست که مؤمن بر خود چیزی را حرام کند که خداوند آن را حلال کرده است. پیامبر ﷺ در مورد نوشیدنی عسلی که دوست می‌داشت و نیز درباره ماریه، هیچ منع قانونی‌ای بر خود وضع نکرده بود؛ او تنها تصمیم گرفته بود از بهره‌مندی از هیچ‌یک خودداری کند. این سرزنش ملایم روشن می‌سازد که عمداً محروم کردن خود از آنچه خداوند حلال کرده، به منظور خشنود ساختن دیگری، کار درستی نیست. سخن پایانی آیه این است: «خداوند آمرزنده و مهربان است». این نشان می‌دهد که چنین کاری عمدی نیازمند بازخواست می‌بود، مگر آنکه با آمرزش و فضل خداوند نادیده گرفته شده باشد.

The reproach is mild but effective. It is not proper for a believer to prohibit himself something that God has made lawful. The Prophet had not imposed a legal prohibition on himself with regard to the honey drink he liked or to Maria. He only decided to refrain from enjoying either. This gentle reproach makes it clear that it is not right to deliberately deprive oneself of what God has made lawful in order to appease someone else. The comment at the end of the verse is: ‘God is much-forgiving, ever merciful' This suggests that such deliberate action would require questioning unless it was overlooked by an act of Gods forgiveness and grace.

در مورد سوگندی که متن قرآن نشان می‌دهد پیامبر ﷺ یاد کرده بود، خداوند راهی را بیان فرمود تا او خود را از آن رها سازد. این بدان معناست که سوگندی که وضعیتی غیر از آنچه بهتر است برقرار می‌کند، باید کفاره داده شود تا انسان خود را از آن رها سازد و سپس گزینه بهتر را برگزیند. «خداوند مولای شماست و او دانای حکیم است» (آیه ۲). او به شما یاری می‌رساند تا بر ناتوانی‌های خود غلبه کنید و با آنچه ممکن است برایتان دشوار باشد کنار آیید. از این رو، او راهی برای رهایی از سوگندهایتان برای شما مقرر فرموده است تا مطمئن شود که دچار سختی بی‌جهت نمی‌شوید. «او تنها دانای حکیم است» (آیه ۲). او بر پایهٔ دانش مطلق و حکمت کامل خود برای شما قانون‌گذاری می‌کند. او تنها به آنچه در توان شماست و آنچه برای شما بهترین است فرمان می‌دهد. بنابراین، جز آنچه او حرام کرده است، چیزی را بر خود حرام مکنید، و همواره تنها آنچه را که او حلال کرده است حلال بدانید. روشن است که تفسیر این بخش دقیقاً با دستوری که پیش‌تر بیان شد هماهنگ است.

اکنون سوره مؤمنان را مخاطب قرار می‌دهد و آنان را به ادای وظایف خانوادگی، ارائه تربیت نیکو، پند و یادآوری فرمان می‌دهد تا خود و خانواده‌هایشان را از آتش دوزخ نگه دارند. تصویری از آتش و چگونگی ایستادن کافران در برابر آن ارائه می‌دهد. در راستای فراخوان به کسانی که در رویداد پیشین بودند تا به سوی خدا توبه کنند، همان فراخوان به مؤمنان نیز داده می‌شود و تصویری از بهشت که چشم‌براه کسانی است که از گناهان خود توبه می‌کنند، افزوده می‌گردد. این بخش دوم سوره با فراخوانی به پیامبر ﷺ پایان می‌یابد که با تمام توان با کافران و منافقان مبارزه کند.

Now the surah addresses the believers enjoining them to fulfil their family duties, providing good education, admonition and reminders so that they protect themselves and their families from hell. It provides an image of the fire and how the unbelievers stand before it. In line with the call to those involved in the earlier event to turn to God in repentance, the same call is made to the believers, adding an image of heaven which awaits those who repent of their sins. This second section of the surah concludes with a call on the Prophet to strive hard against the unbelievers and the hypocrites:

ای مؤمنان! خود و خانواده‌هایتان را از آتشی نگاه دارید که هیزمش مردم و سنگ‌ها هستند و بر آن فرشتگانی گمارده شده‌اند؛ درشت‌خو و نیرومند، که هرگز از آنچه خدا به ایشان فرمان می‌دهد سرپیچی نمی‌کنند و همواره آنچه را که مأمورند انجام می‌دهند. ای کافران! امروز عذر میاورید. تنها در برابر آنچه می‌کردید جزا داده خواهید شد. ای مؤمنان! با توبه‌ای خالصانه به سوی خدا بازگردید. امید است که پروردگارتان گناهانتان را بزداید و شما را به باغ‌هایی درآورد که از زیر درختانش نهرها جاری است، در روزی که خدا پیامبر ﷺ و کسانی را که با او ایمان آورده‌اند خوار نخواهد کرد. نورشان پیشاپیششان و از سمت راستشان می‌تابد.

Believers! Guard yourselves and your families against a fire fuelled by people and stones, over which are appointed angels, stern and mighty, who never disobey God in whatever He commands them and always do what they are bidden to do. Unbelievers! Make no excuses today. You will only be requited for what you used to do. Believers! Turn to God in sincere repentance. It may well be that your Lord will efface your bad deeds and admit you into gardens through which running waters flow, on a day when God will not disgrace the Prophet or those who believed with him. Their light will spread out before them, and on their right.

آنان خواهند گفت: «پروردگارا! نورِ ما را برایمان کامل گردان و ما را بیامرز، که تو بر هر چیزی توانایی.» ای پیامبر ﷺ، با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سختگیر باش. جایگاه نهاییِ ایشان جهنم است و چه بد سرانجامی است.

They will say: ‘Our Lord! Perfect our light for us and forgive us. You certainly have power over all things.' Prophet, strive hard against the unbelievers and the hypocrites, and press hard on them. Their ultimate abode is hell, and how vile a journey's end. (Verses 6-9)

وضعیت جامعهٔ مسلمانِ نخستین آسان‌تر از امروز ما بود. در مدینه جامعهٔ مسلمانی از پیش برپا شده بود که اسلام، تصورش از یک زندگی انسانیِ پاک و با فضیلت، و قوانینی که بر پایهٔ آن تصور بنا شده بود، نیروی محرکهٔ آن بودند. مردان و زنان برای داوری به خدا و پیامبرش ﷺ رجوع می‌کردند. هرگاه حکمی صادر می‌شد، به‌عنوان حکم نهایی پذیرفته می‌شد. در چنین جامعه‌ای، برای زنان آسان بود که خود را آن‌گونه که اسلام می‌خواست شکل دهند. همچنین، برای شوهران آسان بود که همسرانشان را راهنمایی کنند و فرزندانشان را مطابق با نظام اسلامی تربیت نمایند.

The situation with the first Muslim community was easier than it is in our present day. A Muslim society was already established in Madinah, where Islam, its vision of a clean, virtuous human life and its laws based on this vision were the driving force. Men and women looked up to God and His Messenger for judgement. When judgement was given, it was accepted as final. In such a society, it was easy for women to mould themselves as Islam wanted them to be. Likewise, it was easy for husbands to advise their wives and bring up their children in line with the Islamic system.

اکنون ما در وضعیتی کاملاً متفاوت به سر می‌بریم، زیرا به حالت جاهلیت بازگشته‌ایم؛ جاهلیتی که قوانین، اخلاقیات، سنت‌ها، نظام‌ها، آداب و فرهنگ جامعه‌مان را تحت تأثیر قرار داده است. زنان خود را در میان این جامعه می‌یابند و فشارهای خردکننده‌اش را احساس می‌کنند، در حالی که تلاش می‌کنند زندگی‌شان را با اسلام هماهنگ سازند، خواه به ابتکار خودشان باشد یا با راهنمایی پدران، شوهران یا برادرانشان.

We are now in a totally different situation, as we have sunk back into a state of jdhiliyyah that influences our society, its laws, morality, traditions, systems, manners and culture. Women find themselves in the midst of this society and feel its crushing pressures as they try to bring their lives in line with Islam, whether on their own initiative or guided by their fathers, husbands or brothers.

در آن جامعه نخستین مسلمانان، مرد و زن و جامعه همگی یک دیدگاه داشتند و برای داوری به یک منبع واحد رجوع می‌کردند.

In that first Muslim community, the man, the woman and society all had the same perspective and looked to the same source for judgement.

در زمان ما، مرد به یک انتزاع نظری نگاه بالا دارد، در حالی که زن زیر فشار سنگین جامعه‌ای که به شدت با دیدگاه او دشمنی دارد، دست و پا می‌زند. شکی نیست که فشارهایی که جامعه بر زنان وارد می‌کند، چندین برابر فشاری است که بر مردان وارد می‌کند. از این رو، مرد مؤمن وظیفه‌ای دوگانه دارد: نه تنها باید خود را از آتش حفظ کند، بلکه باید خانواده‌اش را که در معرض چنین فشارهایی قرار دارد نیز حفاظت کند.

In our own time, the man is looking up to a theoretical abstract while the woman writhes under the heavy pressure of a society that is extremely hostile to her perspective. There is no doubt that the pressures society brings to bear on women are many times greater than its pressure on men. Hence, a believing man has a double duty: he must not only protect himself from the fire but also protect his family that is exposed to such pressures.

بخش سوم و پایانی این سوره چنان است که گویی ادامه مستقیم بخش نخست آن است. در آن از زنانی سخن می‌رود که کافر بوده و همسر پیامبران بوده‌اند، و از زنان مؤمنی که در میان کافران به سر می‌برند.

The third and final section of the surah sounds as if it is a direct continuation of its first section. It speaks of unbelieving women married to prophets and women believers in the midst of unbelievers:

خداوند نمونههایی از کافران را بیان کرده است: همسر نوح و همسر لوط. آن دو زن با دو تن از بندگان صالح ما ازدواج کرده بودند، اما به آنان خیانت کردند. شوهرانشان نمیتوانستند در برابر خداوند هیچ سودی به آنان برسانند. به آنان گفته شد:

God has given examples of unbelievers: Noah's wife and Lot's wife. They were married to two of Our righteous servants but betrayed them. Their husbands could be of no avail to them against God. They were told:

«با آتش داخل شوید، همراه با دیگر کسانی که وارد آن خواهند شد.» و خداوند برای مؤمنان نیز مثال‌هایی زده است: همسر فرعون که گفت: {پروردگارا! برایم در بهشت، نزد خود، خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردارش نجات ده و مرا از گروه ستمکاران برهان}. و {مریم دختر عمران که پاکدامنی خود را نگه داشت، و ما از روح خود در او دمیدیم. او سخنان پروردگارش و کتاب‌های او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود.} (آیات ۱۰ تا ۱۲)

'Enter both of you the fire with all those who will enter it.' God has also given examples of believers: Pharaoh's wife, who said: ‘My Lord! Build me a mansion in heaven near You, and save me from Pharaoh and his doings, and save me from the wrongdoing folk. 'And Mary, the daughter of Tmrdn, who guarded her chastity; and We breathed of Our spirit into her. She accepted the truth of her Lord's words and His revealed books. She was truly devout. (Verses 10—12)

روایاتی که از خیانت همسران نوح و لوط سخن می‌گویند، این خیانت را خیانت به رسالت آن دو پیامبر می‌دانند، نه خیانت در پیوند زناشویی. همسر نوح با کافران قومش در مسخره کردن او همراهی می‌کرد، و همسر لوط هنگامی که او مهمانانی را می‌پذیرفت، قوم او را آگاه می‌ساخت و از آنچه قصد آزار آن مهمانان را داشتند باخبر بود.

Reports speaking of the betrayal of Noah and Lot by their wives suggest that it was a betrayal of their messages, rather than their being unfaithful to their marriage bonds. Noahs wife used to join the unbelievers in his community in making fun of him, while Lots wife used to inform his people when he received guests, knowing what they tried to do with such visitors.

به همین ترتیب، گزارش‌هایی که درباره همسر فرعون وجود دارد روشن می‌کند که او در کاخ فرعون به‌عنوان مؤمنی به خدای متعال زندگی می‌کرد، و این احتمال را مطرح می‌سازد که او اصالتاً آسیایی بوده و پیرو دینی آسمانی بوده که پیش از زمان موسی نازل شده بود. گزارش‌های تاریخی یادآور می‌شوند که مادر امنحوتپ چهارم، همان فرعونی که به اعتقاد به خدای یگانه فراخواند و خورشید را نماد ذات الهی قرار داد و خود را اخناتون نامید، آسیایی بوده و به دینی غیر از آنچه در مصر شناخته شده بود باور داشته است. خدا می‌داند که آیا او همان کسی است که در این سوره به او اشاره شده، یا اشاره به فرعونی است که موسی با او مواجه شد و به همسرش. فرعون زمان موسی قطعاً با امنحوتپ چهارم متفاوت است. با این حال، ما لازم نیست به‌طور خاص نگران هویت دقیق همسر فرعون باشیم. آنچه مهم است این است که سخن قرآن حقیقتی پایدار را تأیید می‌کند که در آن، افراد انسانی تنها نمونه‌هایی هستند.