سوره از شگفتی مسلمانان از چرخش رویدادها سخن می‌گوید؛ چرخشی که تصور ساده‌لوحانه‌ی آنان از زندگی را برملا ساخت. اما پس از مدتی، تجربه به آنان آموخت که به واقعیت‌های زندگی و چگونگی کارکرد قوانین طبیعت بنگرند. آنان دریافتند که هر کس با طبیعت و قوانین آن همسو نباشد، نباید انتظار رفتار ویژه داشته باشد. انسان‌ها باید خود را با جدّیتی که ذاتِ جهان، زندگی و سرنوشت بر آن استوار است، هماهنگ سازند. سوره آنان را به واقعیت بازمی‌گرداند، با این توضیح که آنچه بر سرشان آمده، نتیجه‌ی کردار خودشان است. اما این تمام ماجرا نیست. پشت علت و معلول، تقدیر الهی قرار دارد و فراتر از قوانین طبیعت، اراده‌ی آزاد خداوند.

The sūrah speaks of the Muslims’ surprise at the turn of events, which betrayed their naïve concept of life. Soon, however, experience told them to look at the realities of life and how the laws of nature work. They realised that anyone who does not conform to nature and its laws should expect no preferential treatment. People must adapt themselves to the seriousness inherent in the nature of the universe, life and fate. The sūrah brings them back to reality as it explains to them that what has befallen them is the result of their own doing. But this is not all. Behind cause and effect lies God’s predestination, and beyond the laws of nature lies God’s free will.

هدف از آنچه رخ داد این بود که به آنان فهمانده شود که خداوند چگونه رویدادها را به سود مؤمنان جهت می‌دهد تا آرمانی را که بدان باور دارند یاری کند. آن تجربه‌ای بود که آنان را برای رویارویی با آنچه ناگزیر در پیش بود بهتر آماده ساخت، آزمونی سخت که صفوفشان را پالایش کند و منافقانی را که می‌توانستند به ایشان خیانت کنند آشکار سازد. پس کل این ماجرا بخشی از تحقق اراده خداوند بود. بدین‌سان آنان توانستند رویداد را در تمامیت آن بنگرند، مجهز به این تبیین قرآنی: «چرا وقتی مصیبتی به شما رسید، با آنکه دو برابرش را [بر دشمن] وارد کرده بودید، گفتید: این از کجاست؟ بگو: آن از جانب خود شماست. بی‌گمان خداوند بر هر چیزی تواناست. و آنچه در روزی که دو گروه با هم روبه‌رو شدند به شما رسید، به اذن خداوند بود تا مؤمنان راستین را آشکار کند.» (آیات ۱۶۵ و ۱۶۶)

The purpose of what happened is explained to them so that they learn how God directs events in the believers’ favour to serve the cause which they advocate. It was an experience which made them better equipped to face what was bound to come, to put them through a serious test in order to sift their ranks and to mark out the hypocrites who were able to betray them. The whole affair, then, was part of the accomplishment of God’s will. They were thus able to view the event in its totality, equipped with this Qur’ānic explanation: “Why, when a calamity befell you, after you had inflicted twice as much [on your enemy], did you exclaim, ‘How has this come about?’ Say: ‘It has come from your own selves. Surely, God has the power over all things.’ That which befell you, on the day when the two hosts met in battle, happened by God’s leave, so that He may mark out the true believers.” (Verses 165-6)

اکنون سوره به سراغ «مؤمنان» می‌رود که به شهیدان می‌اندیشند و از آنچه پروردگارشان برای ایشان مهیا کرده است شادمان‌اند: «کسانی که پس از آنکه آسیب و زخم به ایشان رسیده بود، به فراخوان خدا و پیامبر ﷺ پاسخ دادند؛ برای کسانی از ایشان که نیکوکاری کردند و از خدا پروا داشتند، پاداشی بزرگ است.» (آیه ۱۷۲)

Now the sūrah moves on to tell us about the “believers” who are concerned with the martyrs and rejoice at what is held in store for them by their Lord: “Those who responded to the call of God and the Messenger after misfortune had befallen them: a great reward awaits those of them who continued to do good and feared God.” (Verse 172)

پیامبر ﷺ کسانی را که در جنگ احد شرکت کرده بودند فراخواند تا روز بعد با او برای خدمت جنگی بیرون بیایند. آنان زخمی و خسته بودند؛ به سختی از مرگ جان به در برده بودند. هنوز وحشت‌های نبرد و خفت شکست را تجربه می‌کردند. برخی از برگزیده‌ترین و عزیزترین یارانشان را از دست داده بودند، بر اثر زخم‌ها ناتوان‌تر شده بودند و از نظر شمار نیز کم‌تر.

The Prophet called upon those who had fought in the Battle of Uĥud to turn out for battle duty with him the following day. They were wounded and exhausted; they had barely escaped death. They were still living the horrors of the battle and the humiliation of defeat. They had lost some of their finest and dearest, were weaker because of their wounds, and also less in number.

با این حال، پیامبر ﷺ آنان را فرا خواند و شخصاً ایشان را دعوت کرد. او به هیچ نیروی تازه‌ای اجازه نداد به این لشکرکشی دوم بپیوندد، کاری که برخی می‌گویند می‌توانست نیروی جنگی مسلمانان را تقویت کند. آنان به فراخوان پیامبر ﷺ پاسخ دادند؛ فراخوانی که در جوهر خود، فراخوانی از جانب خداوند بود، همان‌گونه که آیه به‌روشنی آن را می‌رساند. پاسخ آنان فوری، مثبت و با رغبت بود، با وجود مصیبتی که دیده بودند و زخم‌هایی که برداشته بودند.

Nevertheless the Prophet called them up, and called them in person. He did not allow any new recruits to join this second expedition, which might, some would say, have reinforced the Muslim fighting force. They responded to the Prophet’s call, which was, in essence, a call by God, as the verse makes absolutely clear. Their response was immediate, positive and favourable, despite their misfortune and wounds.

این‌که پیامبرِ خدا ﷺ به‌ویژه کسانی را که واقعاً در احد جنگیده بودند برای این فراخوان تازه برگزید، بسیار معنادار است. شاید پیامبر ﷺ نمی‌خواست که احساس شکست و مصیبت، آخرین احساسی باشد که پس از آن نبرد در مسلمانان باقی بماند. ایشان ﷺ آنان را فراخواند تا قریش را دنبال کنند، تا این حقیقت را در ذهنشان جا بیندازد که آنچه رخ داده تنها یک آزمایش و تجربه‌ای بود و پایان کار نیست. آنان همچنان نیرومند بودند، در حالی که دشمنان پیروزمندشان ناتوان بودند. این تجربه‌ای بود که بی‌تردید با پیروزی همراه می‌شد، به شرط آن‌که مسلمانان از ناتوانی و شکست خود برهند و به فراخوانی که خدا و فرستاده‌اش به آنان داده بودند پاسخ دهند.

رنج و اندوهی که مسلمانان در جنگ أُحُد متحمل شدند، توسط زندگینامه‌نویسان پیامبر ثبت شده است. محمد بن إسحاق چنین روایت می‌کند:

The pain and the grief suffered by the Muslims at Uĥud has been recorded by the Prophet’s biographers. Muĥammad ibn Isĥāq reports the following:

یکی از یاران پیامبر از قبیلهٔ انصار و از تیرهٔ عبدالاشهل که در احد شرکت داشت، روایت می‌کند: «من و برادرم با فرستادهٔ خدا ﷺ در احد بودیم.

One of the Prophet’s Companions from the Anşār clan of `Abd al-Ashĥal who fought in Uĥud reports: “My brother and I were at Uĥud with God’s messenger.

ما هر دو زخمی برگشتیم. وقتی ندای پیامبر ﷺ را شنیدیم که ما را به بیرون رفتن و تعقیب دشمن فرا می‌خواند، به برادرم گفتم، یا شاید او به من گفت: «آیا می‌توانیم از لشکری که فرستاده‌ی خدا ﷺ رهبری آن را بر عهده دارد جا بمانیم؟ به خدا سوگند، نه حیوانی داریم که سوار شویم و نه هر دو زخمی هستیم و به سختی می‌توانیم حرکت کنیم.» با این حال، همراه پیامبر ﷺ بیرون رفتیم.

Both of us came back wounded. When we heard the Prophet’s call to us to come out and chase the enemy, I said to my brother, or perhaps he said to me: ‘Can we miss an expedition led by God’s messenger? By God, we have no animal to ride and both of us are wounded and can hardly move.’ Nevertheless, we went out with the Prophet.

«زخم‌های من کمتر از زخم‌های برادرم بود. هنگامی که او دیگر نمی‌توانست ادامه دهد، او را برای مسافتی حمل می‌کردم، تا اینکه به همان مقصدی می‌رسیدیم که بقیه سربازان مسلمان به آن رسیده بودند.» گزارش دوم می‌گوید که نبرد اُحُد در روز شنبه، روز میانه ماه شوّال رخ داد. در روز بعد، یکشنبه شانزدهم شوّال، فراخوان پیامبر ﷺ به مردم داده شد تا برای تعقیب دشمن بیرون بروند.

My wounds were less serious than those of my brother. When he could no longer go on, I would carry him for some distance, until we reached the same destination as the rest of the Muslim soldiers.” The second report mentions that the Battle of Uĥud took place on Saturday, the middle day of the month of Shawwāl. On the following day, Sunday the 16th of Shawwāl, the call of the Prophet was made to people to go out and chase the enemy.

پیام نیز روشن شده بود که تنها کسانی که در نبرد روز پیش حضور داشتند باید بیرون بروند. با این حال، یکی از اصحاب پیامبر ﷺ به نام جابر بن عبدالله بن عمرو، از پیامبر ﷺ اجازهٔ ویژه خواست تا به لشکر بپیوندد. او گفت: «ای فرستادهٔ خدا، پدرم به من دستور داد که برای مراقبت از هفت خواهرم بمانم و گفت:

The message was also made clear: only those who had attended the battle the day before were to come out. However, one of the Prophet’s Companions called Jābir ibn `Abdullāh ibn `Amr, sought special permission to join the army. He said: “Messenger of God, my father ordered me to stay behind to look after my seven sisters, saying:

و غمگین مباش از کسانی که در کفر شتاب می‌کنند؛ آنان هرگز نمی‌توانند به خدا به هیچ وجهی زیانی برسانند.

Be not grieved by those who hasten on to disbelief They cannot harm God in any way.

اراده خدا بر این است که برای آنان در آخرت هیچ بهره‌ای قرار ندهد، و برای ایشان عذابی بزرگ خواهد بود. (آیه ۱۷۶)

It is God’s will not to assign to them any share in the [blessings of the] life to come. A great suffering awaits them. (Verse 176)

این آیه پیامبر را خطاب قرار می‌دهد و سخنانی در آن آمده که برای تسلی‌دادن او و کاستن از اندوهش است، هنگامی که می‌بیند مردم به سوی کفر می‌شتابند و همچون کسانی که برای به دست آوردن جایزه‌ای ارزشمند با یکدیگر رقابت می‌کنند، برای پذیرفتن آن از هم پیشی می‌گیرند. به او گفته می‌شود که این‌گونه کارها هیچ زیانی به خداوند نمی‌رساند. مسئله، وسوسه‌ای است برای آنان که نمی‌توانند در برابرش پایداری کنند. خداوند از آنچه می‌اندیشند و انجام می‌دهند کاملاً آگاه است، و همین آگاهی سبب می‌شود که آنان از همه نعمت‌های آخرت محروم گردند. از این رو، خداوند ایشان را رها کرده تا هر کجا که کفرشان ببرد، دنبال کنند. نکته این است که هدایت برای ایشان فراهم شده بود، اما آنان کفر را برگزیدند و در نتیجه، به حال خود واگذاشته شدند تا راهی را که خود انتخاب کرده‌اند بپیمایند. به راستی، به آنان مهلت و آسایش فراوان داده شده، اما آنقدر خردمند نبوده‌اند که دریابند این همه سرانجام به تباهی ایشان خواهد انجامید. سپس حکمت خداوند در همه رویدادها، از جمله آزمون‌هایی که مؤمنان تحمل می‌کنند و مهلتی که به کافران داده می‌شود، توضیح داده می‌شود. نیک از بد جدا گردد. اندیشه‌ها و باورهای مردم تنها نزد خداوند معلوم است، اما او خواست که این امور به گونه‌ای برای مردم آشکار شود که بتوانند آن را به آسانی دریابند.

This verse addresses the Prophet in words which are meant to console him and lighten his grief when he sees people hastening to disbelief and vying with one another to embrace it, as if they were competing for a coveted prize. He is told that all such actions will harm God in no way. The question is one of temptation for them which they cannot resist. God is fully aware of what they think and do, which qualifies them to be deprived of all blessings in the hereafter. He, therefore, has left them to follow their disbelief wherever it leads them. The point is that guidance has been provided for them but they preferred disbelief and, in consequence, they were left alone to follow the way of their choosing. Indeed, they have been given plenty of time and comfort, but they have not been wise enough to understand that it will all end in their undoing. God’s purpose behind all events, including the tests endured by the believers and the indulgence allowed disbelievers is then explained. Good will be distinguished from evil. People’s thoughts and beliefs are known only to God, but He wanted this to be known to people in such a way that they could easily comprehend it.

همانا کسانی که کفر را به جای ایمان خریده‌اند، هرگز نمی‌توانند به خدا به هیچ وجه زیانی برسانند، و برای آنان عذابی دردناک است. و کسانی که کافر شده‌اند نپندارند که مهلت دادن ما به ایشان به سودشان است؛ ما تنها به آنان مهلت می‌دهیم تا بر گناهانشان افزوده شود، و برای آنان عذابی خوارکننده است. خداوند برآن نیست که مؤمنان را در همین وضعیتی که شما در آن هستید رها کند، مگر آنکه ناپاک را از پاک جدا سازد.

Indeed, those who have bought disbelief at the price of faith cannot harm God in any way. A grievous suffering awaits them. Let not those who disbelieve imagine that Our giving them rein bodes well for their own souls. We only give them rein so that they may grow in sinfulness. A humiliating suffering awaits them. It is not God’s purpose to leave the believers in your present state except to set apart the bad from the good.

وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاءُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۚ وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ خدا بر آن نبود که شما را بر غیب آگاه گرداند، اما خدا از میان پیامبرانش هر که را بخواهد برمی‌گزیند. پس به خدا و پیامبرانش ایمان آورید، و اگر ایمان آورید و پرهیزگاری کنید، پاداشی بزرگ خواهید داشت. (آیات ۱۷۷ تا ۱۷۹)

And it is not God’s purpose to reveal to you what is kept beyond the reach of human perception. But God favours from among His messengers whomever He wills. Believe, therefore, in God and His messengers. If you believe and are God fearing, you shall have a great reward. (Verses 177-9)

به ایمان به خدا و پیمودن راه ایمان برای آنان امکان‌پذیر بود. نشانه‌ها و راهنماهایی که انسان را به ایمان رهنمون می‌شوند، در سراسر هستی و عمیقاً در سرشت انسان نهاده شده‌اند. هماهنگی و مکمل بودن اجزای جهان که به شیوه‌هایی روشن و یگانه نمایان می‌شود، و پاسخ مستقیم و مثبت سرشت انسانی به چنین شواهد شگفت‌انگیزی، دعوتی آشکار از انسان به ایمان داشتن است.

To believe in God and to follow the path of faith was available to them. The proofs and pointers which guide human beings to faith are everywhere in the universe, planted deep into human nature. The harmony and complementarity which manifest themselves in clear and unique ways, and the direct, positive response of human nature to such remarkable evidence represent a clear invitation to man to have faith.

او احساس میکند که تنها خدا میتوانسته جهان را بیافریند و سامان دهد. افزون بر این، خدا فرستادگانی فرستاده تا پیام او را به بشریت برسانند و آنان را به ایمان آوردن به او فرابخوانند. این پیام نیازهای سرشت انسانی را برآورده میکند و شیوهٔ زندگیای کامل و هماهنگ فراهم میآورد.

He feels that only God could have created and organised the universe. Moreover, God has sent messengers to convey to mankind His message and to call on them to believe in Him. The message meets the needs of human nature and provides a complete and harmonious way of life.

تحلیلِ قرآن از رویدادهای نبردِ اُحد و پیامدهای آن، ایجاب می‌کند که کاوش بیشتر در این حقایق دنبال شود. با این حال، اکنون تنها مهم‌ترین و دورپروازترین این حقایق بیان خواهد شد.

The Qur’ān’s analysis of the events of the Battle of Uĥud and their ramifications determine that further exploration of the facts be set forward. Only the most important and far-reaching of these facts, however, will now be pointed out.

۱. اصل نخست به ماهیت نظام اسلامی، به شیوه زندگی‌ای که خداوند برای بشر برگزیده است، و به چگونگی عملکرد آن در زندگی واقعی مربوط می‌شود. این جنبه‌ای بنیادین است که بسیاری از مردم از آن غافل می‌شوند یا آن را درک نمی‌کنند. کسانی هستند که می‌پندارند از آنجا که اسلام نظامی الهی است، باید در زندگی واقعی به‌شیوه‌ای معجزه‌آسا یا فراطبیعی عمل کند، بی‌آنکه به سرشت انسان، توانایی‌های طبیعی او یا جهان واقعی‌ای که انسان در آن زندگی می‌کند توجهی داشته باشد.

1. The first principle relates to the nature of the Islamic system, the way of life God has chosen for mankind, and the way it works in real life. This is a basic aspect which many people overlook or fail to understand. There are those who think that since Islam is a Divine system, it ought to work in real life in a miraculous or supernatural way, with no regard for human nature, man’s natural abilities or the real world in which man lives.

اما وقتی این افراد می‌بینند که اسلام به این شیوه عمل نمی‌کند، و اینکه تنها در چارچوب توان انسانی و محدودیت‌های مادی هستی بشر عمل می‌کند، و با آن توان و آن هستی در تعامل است، ناگهان دچار احساس ناامیدی می‌شوند. آنان شگفت‌زده می‌شوند که اسلام تحت تأثیر توان و محیط انسان قرار می‌گیرد، و اینکه این واقعیت‌ها در واقع بر واکنش مردم نسبت به اسلام تأثیر می‌گذارند، گاه به شکلی منفی. بدین‌ترتیب، ایمانشان به کارآمدی و عملی بودن ایمان دینی خدشه‌دار می‌شود، و برخی حتی ممکن است هرگونه ایمان به دین را به‌طور کلی از دست بدهند.

However, when these people see that Islam does not work in this manner, and that it only operates within the constraints of human power and the material limits of man’s existence, and that it interacts with that power and that existence, they are hit by a sudden sense of disappointment. They are surprised that Islam is affected by man’s capacity and environment, and that these realities do actually influence, sometimes negatively, people’s response to Islam. Their faith in the efficacy and practicality of religious faith thus becomes dented, and some may even lose all faith in religion as such.

این گونه سوءبرداشت‌ها از یک تصور بنیادین نادرست دربارهٔ ماهیت اسلام و شیوهٔ عملی آن در زندگی انسان ریشه دارد. اسلام به دست تلاش‌های انسانی و در حدود توان بشری اجرا می‌شود. اسلام از همان جایی آغاز می‌کند که انسان در یک لحظهٔ مشخص قرار دارد. از وجود مادی او آغاز می‌شود و او را تا پایان راه همراهی می‌کند. تا آنجا پیش می‌رود که کوشش و توانایی انسان می‌رسد، و همواره محدودیت‌ها و ظرفیت‌های او را در نظر دارد.