بدین ترتیب، داستان‌هایی که از فرستادگان خدا و پیام‌هایی که مأمور ابلاغ آن بودند، از انکار حق توسط اقوام مختلف، چالش‌هایی که آنان مطرح کردند و مجازات‌هایی که بر ایشان فرود آمد، سخن می‌گویند، به پایان می‌رسد. این داستان‌ها پس از مقدمه‌ای کوتاه در آغاز سوره آغاز شده بودند که مستقیماً خطاب به پیامبر محمد ﷺ و قومش، قریش، بود: «آیا تو شاید از اینکه ایمان نمی‌آورند، خود را با اندوه به هلاکت می‌افکنی؟ اگر بخواهیم، از آسمان نشانه‌ای بر ایشان فرو می‌فرستیم که گردن‌هایشان در برابر آن خاضع گردد. اما هر یادآوری تازه‌ای از جانب خدای رحمان به سویشان بیاید، همواره از آن روی می‌گردانند. به راستی که آن را تکذیب کرده‌اند؛ و به زودی خبرهای آنچه را که به آن استهزا می‌کردند، خواهند فهمید.» (آیات ۳ تا ۶) سپس سوره به بیان آن داستان‌ها پرداخت که هر یک نمونه‌ای است از قومی که حقیقت آنچه را به ریشخند می‌گرفتند، دریافت.

Thus the stories telling us about God’s messengers and the messages they were required to deliver, the denial of the truth by different communities, the challenges they made and the punishments meted out to them come to an end. They had begun after a short introduction at the beginning of the sūrah directly addressing the Prophet Muhammad (peace be upon him) and his people, the Quraysh: “Would you, perhaps, torment yourself to death [with grief] because they would not believe? If We will, We can send down to them from the skies a sign before which their necks will remain bent in submission. Yet whenever any fresh reminder comes to them from the Most Merciful, they always turn their backs on it. They have indeed denied [the truth of revelation]; and they will in time come to understand what it was they were wont to deride.” (Verses 3-6) Then the sūrah embarked on telling those stories, each of which gives an example of a community coming to understand the reality of what they used to deride and ridicule.

هنگامی که سوره داستان‌ها را به پایان می‌رساند، به موضوع اصلی‌اش که در مقدمه بیان شده بود بازمی‌گردد. از این رو، سخنان پایانی آن درباره قرآن است و تأیید می‌کند که این کتاب از سوی خدا، پروردگار جهانیان، نازل شده است. زمان، تاریخ آن امت‌های باستانی را از میان برده است، اما قرآن که از جانب خدا نازل شده، همه آن را با جزئیات دقیق بازمی‌گوید. همچنین یادآور می‌شود که دانشمندان بنی‌اسرائیل از قرآن و از پیامبری که این کتاب بر او نازل شده آگاه بودند، زیرا او در کتاب‌های آسمانی پیشین یاد شده است. اما مشرکان عرب با وجود دلایل روشن بر حقانیت آن، سرسختانه آن را انکار کردند و ادعا کردند که این کتاب چیزی جز سحر یا شعر نیست. اگر قرآن بر کسی نازل می‌شد که زبان عربی نمی‌دانست و او آن را به زبان خودشان برای آنان تلاوت می‌کرد، باز هم ایمان نمی‌آوردند. انکار آنان به خاطر نبودِ دلایل روشن نبود، بلکه به سبب لجاجت و امتناعشان از دیدن آن‌چنان که هست بود. در حقیقت، این کتاب مانند اخباری که به کاهنان داده می‌شد، از سوی شیاطین به پیامبر محمد ﷺ داده نشده بود، و نه همانند شعر بود. بلکه قرآن راهی روشن را دنبال می‌کرد و بی‌هیچ انحرافی در آن پیش می‌رفت، در حالی که شاعران بر حسب احساسات، هوس‌ها و واکنش‌های خود به هر سو می‌روند.

When the sūrah has concluded the stories, it picks up its main theme outlined in the introduction. Hence, its final comments talk about the Qur’ān, confirming its revelation by God, the Lord of all the worlds. While time has wiped away the history of those ancient communities, the Qur’ān, which was revealed by God, brings it all back, telling it in accurate detail. It also mentions that the learned ones among the Children of Israel were well aware of the Qur’ān and the Messenger to whom it was revealed because he is mentioned in earlier revelations. But the Arab idolaters stubbornly rejected it, despite the clear evidence of its truth, alleging that it is nothing but sorcery or poetry. Had a non-Arabic speaking person been its recipient and had he recited it to them in their own language, they still would not have believed in it. It was not the lack of clear evidence that caused them to deny it; rather, it was their stubborn refusal to see it for what it was. Indeed, it was not something given to the Prophet Muhammad by devils, as was information given to fortune tellers. Nor was it anything akin to poetry. Rather, the Qur’ān followed a clear line which it pursued without deviation, while poets move in every direction in accordance with their feelings, caprices and reactions.

بی‌شک این [قرآن] از جانب پروردگار جهانیان نازل شده است. روح الامین آن را بر دلت فرود آورده است، تا از بیم‌دهندگان باشی، به زبان عربی روشن. (آیات ۱۹۲-۱۹۵)

Most certainly, this [Qur’ān] has been bestowed from on high by the Lord of all the worlds. The trustworthy Spirit has brought it down into your heart — so that you may give warning, in the clear Arabic tongue. (Verses 192-195)

روح الأمین، یعنی فرشته جبرئیل، همان کسی بود که قرآن را از جانب خداوند آورد و آن را در قلب پیامبر نقش کرد. او قطعاً امین بود و آنچه را به امانت به او سپرده شده بود، دست‌نخورده نگه داشت. بدین ترتیب، او قرآن را مستقیماً به پیامبر محمد ﷺ داد و پیامبر ﷺ آن را به‌طور کامل فهمید. بدین سان، پیامبر ﷺ هشداردهنده‌ای شد که مردم را به زبان روشن عربی، که زبان قوم او بود، اندرز می‌داد. از آنجا که آنان به نهایت توانایی انسان در سخن گفتن آگاه بودند، هنگامی که پیامبر ﷺ قرآن را برای ایشان تلاوت می‌کرد، دریافتند که با وجود آنکه به زبان خودشان است، همانند سخنان بشری نیست. این کتاب، از نظم و ساختار، معانی، شیوه بیان و هماهنگی درونی‌اش، به روشنی نشان می‌داد که قطعاً از هیچ منبع بشری سرچشمه نگرفته است.

The trustworthy Spirit was the angel Gabriel, or Jibrīl, who brought the Qur’ān from God and imprinted it in the Prophet’s heart. He was certainly trustworthy, keeping intact what was given into his trust. Thus, he gave it directly to the Prophet Muhammad, who understood it fully. Thus, the Prophet became a warner giving people admonition in the clear Arabic tongue, which was the language his people spoke. As they were well aware of the utmost that human beings could say, they recognized as the Prophet recited the Qur’ān to them that it was unlike what humans say despite its being in their own tongue. By its very construction, meanings, method and consistency, it clearly demonstrated that it definitely came from no human source.

این دلیل از درون خود قرآن آمد. با این حال، سوره دلیل بیشتری نیز ارائه می‌کند، این بار دلیلی بیرونی: «و این [مطلب] قطعاً در کتاب‌های پیشینیان آمده است. آیا برای آنان همین نشانه بس نیست که دانشمندان بنی‌اسرائیل آن را [درست] شناخته‌اند؟» (آیات ۱۹۶ و ۱۹۷) وصف پیامبری که قرآن را از جانب خداوند دریافت می‌کند و اصول دینی که او تبلیغ خواهد کرد، به‌روشنی در کتاب‌های مقدس امت‌های پیشین بیان شده بود. از این‌رو، دانشمندان بنی‌اسرائیل چشم‌به‌راه این پیام و پیامبر آخرین بودند. آنان احساس می‌کردند که زمان ظهور او به‌سرعت نزدیک می‌شود و میان خود درباره آن گفت‌وگو می‌کردند، چنان‌که سلمان و عبدالله بن سلام روایت کرده‌اند.۲ روایات مربوط به این موضوع کاملاً معتبر است.

This evidence came from within the Qur’ān itself. The sūrah, however, also provides further evidence, but this time it is external: “It was surely foretold in the revealed books of former peoples. Is it not sufficient proof for them that the learned ones among the Children of Israel have recognized it [as true]?” (Verses 196-197) The description of the Messenger who would receive the Qur’ān from on high, and the fundamentals of the faith he would preach were clearly indicated in the scriptures of ancient peoples. Hence, the learned ones among the Children of Israel were expecting this last message and Messenger. They felt that the time for his appearance was fast approaching and they talked about it among themselves, as reported by Salmān and `Abdullāh ibn Sallām.2 Reports concerning this are absolutely authentic.

در این مرحله، سوره خطاب به پیامبر ﷺ است و او را از شریک قرار دادن برای خدا برحذر می‌دارد، با آنکه او همواره از چنین کاری به دور بود. با این حال، این هشدار به او داده می‌شود تا در این امر بیشتر محتاط باشد. پیامبر ﷺ مأمور است که نزدیک‌ترین خویشاوندان خود را بیم دهد، و به توکل بر خدایی فرمان داده می‌شود که در همه حال مراقب اوست.

At this juncture, the sūrah addresses the Prophet, warning him against associating partners with God, even though he was always far from so doing. Yet the warning is given to him so that he could be more careful. The Prophet is assigned the task of warning his closest kinsmen, and ordered to place his trust in God who takes care of him in all situations:

پس هیچ معبودی را همراه با خدا مخوان، که از عذاب‌شدگان خواهی بود. و خویشاوندان نزدیکت را بیم ده، و بال فروتنی‌ات را برای مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند بگستر. و اگر تو را نافرمانی کردند، بگو: «من از آنچه شما انجام می‌دهید بیزارم.» و بر خداوند عزیز و مهربان توکل کن، همان که چون برمی‌خیزی تو را می‌بیند، و حرکت تو را در میان سجده‌کنندگان [می‌نگرد]. تنها اوست که شنواست و داناست.

Hence, do not invoke any other deity side by side with God, lest you find yourself among those suffering punishment. And warn your nearest kindred, and spread the wing of your tenderness over all of the believers who follow you. But if they disobey you, say: ‘I’ am not accountable for what you do.’ Place your trust in the Almighty, the Compassionate who sees you when you stand, and [sees] your movement among those who prostrate themselves [before Him]. It is He alone who hears all and knows all. (Verses 213-220)

غیرممکن است که فرستادهٔ خدا هرگز کسی غیر از خدا را فرا بخواند، اما این فرض اینجا برای روشن کردن نکته مطرح شده است. بنابراین، اگر به خود پیامبر ﷺ هشدار داده شود که در صورت چنین کاری به مجازات خواهد رسید، پس برای دیگران چه امیدی باقی می‌ماند؟ و چگونه کسی می‌تواند از چنین مجازات سختی در امان بماند، در حالی که هیچ امتیاز ویژه‌ای به هیچ‌کس داده نشده است؟

It is impossible that God’s Messenger should ever invoke anyone other than God, but this situation is assumed here to clarify the point. Therefore, when the Prophet is threatened with punishment should he do so, what chance has anyone else? How could anyone be spared such grievous punishment when there is no special treatment granted to anyone?

پیامبر پس از دریافت این هشدار شخصی، مأمور شد که خویشاوندان خود را هشدار دهد تا برای دیگران الگو باشند. به خویشاوندان پیامبر نیز هشدار داده می‌شود که اگر بر شرک ورزیدن به خداوند پافشاری کنند، عذابی سخت خواهند دید: «و خویشاوندان نزدیکت را هشدار ده.» بخاری و مسلم روایت کرده‌اند که چون این آیه نازل شد، پیامبر ﷺ به بالای کوه صفا [که نزدیک مسجد الحرام است] رفت و قوم خود را فراخواند تا گرد آیند، زیرا می‌خواست چیزی مهم به آنان بگوید. «مردم به فراخوان او پاسخ دادند؛ برخی خود آمدند و برخی کسی را فرستادند تا بفهمد چه خبر است. پیامبر ﷺ به آنان فرمود: "ای قبیله‌های عبدالمطلب، فهر و لؤی! اگر به شما خبر دهم که گروهی از سواران مسلح نزدیک این کوه قصد دارند به شما یورش آورند، آیا مرا باور می‌کنید؟" پاسخ دادند: آری. فرمود: "من به عنوان هشداردهنده عذابی سخت که در پیش است، به سوی شما فرستاده شده‌ام." ابولهب به او گفت: "تمام روز نابود شوی! آیا ما را فقط برای این گرد آوردی؟" آنگاه خداوند سوره‌ای را نازل کرد که می‌گوید: "نابود باد دستان ابولهب و نابود باد او." (سوره ۱۱۱، آیه ۱)

سوره سپس به پیامبر ﷺ دستور می‌دهد که با مؤمنانی که در پی تلاش او به پیام خدا پاسخ مثبت می‌دهند چگونه رفتار کند: «و بال‌های مهربانی‌ات را بر همه مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند بگستران.» (آیه ۲۱۵) بدین‌ترتیب، پیامبر ﷺ مأمور می‌شود که با مؤمنان به نرمی رفتار کند و فروتنی و مهربانی خود را نشان دهد. این دستور در تصویری ملموس و محسوس بیان شده است، همچون پرنده‌ای که در پرواز بال‌های خود را فرود می‌آورد و می‌خواهد به زمین نزدیک شود. پیامبر ﷺ در طول زندگی خود این روش را با مؤمنان در پیش گرفت.

The sūrah then tells the Prophet how to treat the believers who respond to God’s message as a result of his efforts: “And spread the wing of your tenderness over all of the believers who follow you.” (Verse 215) Thus the Prophet is instructed to treat the believers gently, and to show his humility and kindness. This instruction is given in a physical, tangible image like a bird lowering its wings in flight but seeking to descend. The Prophet adopted this attitude with believers throughout his life.

در حقیقت، اخلاق او ﷺ ترجمهٔ عملی قرآن بود.

Indeed, his manners were a practical translation of the Qur’ān.

سورہ اسے یہ بھی بتاتی ہے کہ نافرمانوں کے ساتھ اسے کیسا رویہ اختیار کرنا چاہیے، اور ان سے مکمل طور پر برأت کا اعلان کرنا چاہیے: «پس اگر وہ تمہاری نافرمانی کریں تو کہہ دو: میں اس کام کا ذمہ دار نہیں جو تم کرتے ہو۔» (آیت 216) یہ حکم مکہ میں اس وقت دیا گیا تھا جب نبی ﷺ کو کافروں سے جنگ کی اجازت نہیں دی گئی تھی۔

The sūrah also tells him how he should treat those who are disobedient, dissociating himself completely from them: “But if they disobey you, say: I am not accountable for what you do.” (Verse 216) This order was given in Makkah, before the Prophet was given permission to fight unbelievers.

سوره سپس پیامبر را فرمان می‌دهد که به پروردگارش رو کند، کسی که با او رابطه‌ای پایدار از سر مهر و مراقبت دارد: «و بر آن پیروزمندِ مهربان توکل کن، همان کسی که تو را آن‌گاه که برمی‌خیزی می‌بیند، و جنب‌وجوش تو را در میان سجده‌کنندگان [در برابر او]. بی‌گمان او خود شنواست و داناست.» (آیات ۲۱۷ تا ۲۲۰) آنان را به حال خود واگذار تا در نافرمانی از فرمان‌های خدا بمانند، از کردارشان دوری گزین و با توکلی کامل به پروردگارت رو کن و در همه کارهایت از او یاری بخواه. این سوره دو صفت الهی را که پیش‌تر بارها یاد شده‌اند، یعنی عزت و رحمت، دوباره یادآور می‌شود. پیامبر ﷺ چنان به نزدیکی خدا احساس می‌کند که پروردگارش او را می‌بیند آن‌گاه که تنها به نماز می‌ایستد، و نیز آن‌گاه که با جماعت نماز می‌گزارد و آنان در برابر خدا به سجده می‌افتند. او را در تنهایی‌اش می‌بیند و نیز هنگامی که به جماعت می‌پردازد، آنان را سامان می‌دهد و در نماز پیشوایی‌شان می‌کند. همه حرکات او را می‌بیند و از اندیشه‌هایش کاملاً آگاه است و دعاهای او را می‌شنود: «بی‌گمان او خود شنواست و داناست.» (آیه ۲۲۰) این گونه خطاب، پیامبر ﷺ را آرامش می‌بخشید و به او اطمینان می‌داد که خدا او را زیر نظر دارد و پشتیبان اوست.

شخصی که پیامی روشن دارد و می‌خواهد آن را در زندگی مردم جامهٔ عمل بپوشاند، دیدگاهی کاملاً متفاوت دارد. او هدفی دارد، روشی برای عمل، و خطی که باید در پیش گیرد. او در مسیر خود گام برمی‌دارد، روش خویش را برای رسیدن به هدفش دنبال می‌کند و دلش و ذهنش را گشاده و هوشیار نگه می‌دارد. او افسانه را نمی‌پذیرد و به رؤیاها و خواب‌ها بسنده نمی‌کند. او تنها زمانی خشنود می‌شود که پیامش به واقعیتی عملی در زندگی انسان‌ها بدل شود.

A person with a well-defined message who wants to see it implemented in people’s lives has a totally different perspective. He has an objective, method of action and a line to follow. He goes along his line, pursuing his method to achieve his end, keeping his heart and mind open and alert. He will not accept myth, or be satisfied with visions and dreams. He is only satisfied when his message becomes a practised reality in human life.

بنابراین روش فرستادهٔ خدا و روش شاعران کاملاً متفاوت است و این دو را هرگز نمی‌توان با هم اشتباه گرفت: «و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند. آیا ندیده‌ای که آنان در هر وادی سرگردانند، و آنچه را نمی‌کنند می‌گویند؟» (آیات ۲۲۴-۲۲۶) شاعران از حالات، هوس‌ها و امیال خود پیروی می‌کنند، و از این رو تنها کسانی از آنان پیروی می‌کنند که همچون خودشان با هوس‌ها و شهوت‌ها سرگردان‌اند و هدف معین و راه روشنی ندارند. افزون بر این، شاعران هر احساس، اندیشه یا سخنی را بر پایهٔ آنچه در هر لحظه بر ایشان چیره می‌شود دنبال می‌کنند.

Thus the methods of God’s Messenger and poets are poles apart. The two can never be confused: “As for the poets, only those who are lost in error follow them. Are you not aware that they roam confusedly through all valleys, and that they say what they do not do?” (Verses 224-226) Poets follow their own moods, whims and desires, which means that they are followed only by those who similarly roam about confusedly with whims and passions, having no defined objective or clear line. Moreover, poets pursue every feeling, idea or statement according to that which takes hold of them at any particular moment.

علاوه بر این، شاعران چیزی را می‌گویند که خودشان انجام نمی‌دهند، زیرا در جهانی زاییده‌ی تخیل و احساس خویش زندگی می‌کنند. آنان چنین جهان خیالی را بر زندگی واقعی ترجیح می‌دهند، زندگی‌ای که به‌ویژه تحت‌تأثیرشان قرار نمی‌دهد. از این رو، مبالغه می‌کنند و چیزهایی را ادعا می‌کنند که خودشان به آن‌ها عمل نمی‌کنند. بدین‌ترتیب، آنچه می‌گویند در زندگی عملی انسان هیچ واقعیتی ندارد.

Furthermore, poets say what they do not do, because they live in a world made of their own imagination and sentiment. They prefer such an imaginary world to real life which does not particularly impress them. Hence, they exaggerate and claim things that they themselves do not fulfil. Thus, what they say has no reality in practical human life.

از آنجا که اسلام نظام زندگیِ کاملی است که برای اجرا در زندگی واقعی طراحی شده، و از آنجا که تأثیر عمیقی بر وجدان انسان‌ها و بر همهٔ جنبه‌های زندگی دارد، ذاتاً با اکثریت قریب به اتفاق شاعران ناسازگار است. شاعر رؤیایی را در جهان خود می‌آفریند و به آن خرسند می‌شود. اما اسلام می‌خواهد آن رؤیا به واقعیت بدل شود و برای تحقق آن می‌کوشد. اسلام همهٔ احساسات را دگرگون می‌سازد تا با یکدیگر همکاری کنند و در جهان واقعی الگویی کامل از انسانیت پدید آورند.

قرآن ذهن و دل انسان را به شگفتی‌های بزرگ جهان هستی و درون جان آدمی فرا می‌خواند؛ شگفتی‌هایی که مایهٔ شعر و هنر به‌شمار می‌روند. در حقیقت، قرآن آیاتی دربارهٔ شگفتی‌های آفرینش دارد که از حیث نفوذ، جذابیت و شیوهٔ ارائه، هیچ شعری را یارای برابری با آن نیست.

The Qur’ān directs people’s minds and hearts to the great wonders in the universe and within the human soul, both of which are the material of poetry and art. Indeed, the Qur’ān includes passages on the wonders of creation that can never be matched by any poetry in respect of penetration, fascination and presentation.

بنابراین، قرآن کریم از توصیف کلی شاعران که پیش‌تر آمد، استثنا قائل می‌شود: «مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و خدا را بسیار یاد کردند و پس از آنکه ستم دیدند، یاری جستند.» (آیه ۲۲۷) اینان در آن توصیف کلی گنجانده نمی‌شوند، زیرا ایمان آورده‌اند و در نتیجه، دل‌هایشان از ایمانی سرشار است و زندگی‌شان بر نظامی روشن استوار است. آنان کارهای شایسته انجام می‌دهند و نیروی خویش را به سوی آنچه نیک، سودمند و زیباست معطوف می‌دارند. به خیال‌ها و رؤیاها خرسند نمی‌شوند. سخت می‌کوشند و تمام توان خود را در راه تلاش‌شان به کار می‌گیرند تا حقی را که بدان ایمان دارند یاری دهند و به پیروزی‌ای که آرزویش را دارند دست یابند.

Therefore, the Qur’ān makes an exception of the above general description of poets: “Excepted are those who believe, and do righteous deeds, and remember God often, and strive to be triumphant after they have been wronged.” (Verse 227) These are not included in the general description, because they have believed and their hearts are, as a result, full of a faith while their lives follow a clear system. They do righteous deeds and their energy is directed towards what is good, beneficial and beautiful. They are not satisfied with dreams and visions. They work hard, putting all their energies into their striving, so that they can support the truth in which they believe, and achieve the victory to which they aspire.

در میان شاعرانی که در دوران حیات پیامبر ﷺ، در اوج نبرد با بت‌پرستی و بت‌پرستان، با شعرشان از دین اسلام و فرستاده‌اش ﷺ دفاع کردند، حسان بن ثابت، کعب بن مالک و عبدالله بن رواحه بودند که همگی از انصار بودند. همچنین از میان آنان، عبدالله بن الزِّبَعرى و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب بودند که هر دو در روزگار جاهلیت خود، پیامبر ﷺ را در شعرهایشان هجو می‌کردند. آنگاه که اسلام آوردند، نیکو شدند و شعرهای نیکویی در ستایش پیامبر ﷺ و در پشتیبانی از اسلام سرودند.

Among the poets who fought with their poetry defending the Islamic faith and its Messenger, at the height of the battle against idolatry and idolaters during the Prophet’s lifetime were Ĥassān ibn Thābit, Ka`b ibn Mālik and `Abdullāh ibn Rawāĥah, all of whom were from among the Anşār. Also among them were `Abdullāh ibn al-Ziba`rā and Abū Sufyān ibn al-Ĥārith ibn `Abd al-Muţţalib, both of whom used to abuse the Prophet in their poetry in their pre-Islamic days. When they adopted Islam, they did well and composed fine poetry in praise of the Prophet and in support of Islam.