و از ایشان کسانی‌اند که به تو گوش فرا می‌دهند، اما همین که از نزد تو بیرون می‌روند، به آنان که دانش یافته‌اند می‌گویند: «او همین الآن چه گفت؟» اینان کسانی‌اند که خدا بر دلهایشان مهر نهاده و از هوس‌های خود پیروی می‌کنند. (آیه ۱۶)
Some of them listen to you, but no sooner do they leave your presence than they [scornfully] say to those endowed with knowledge: 'What is it that he said just now?’ Such are the ones whose hearts God has sealed, and who follow their desires. (Verse 16)
عبارت «بعضهم» ممکن است به کافرانی اشاره داشته باشد که موضوع بحث در آیات ابتدایی این سوره بودند. در این صورت، منافقان گروهی از کافران محسوب می‌شوند، هرچند واقعیت حالشان را پنهان می‌کنند. بدین معنا، سوره به وضعیت حقیقی آنان اشاره دارد. از سوی دیگر، این عبارت ممکن است به مسلمانان اشاره داشته باشد، با این توضیح که منافقان با مسلمانان درآمیخته بودند و وانمود می‌کردند که به جامعه آنان تعلق دارند. در واقع با آنان همچون مسلمانان رفتار می‌شد، زیرا اسلام از ما می‌خواهد که با مردم بر اساس آنچه خود را به آن منتسب می‌کنند رفتار کنیم. با این حال، در هر دو صورت، همان‌گونه که توصیف آنان در این سوره و اعمالشان نشان می‌دهد، ایشان منافق هستند.
The phrase, 'some of them , may refer to the unbelievers who were the subject of discussion in the first passage of the surah. In this case, the hypocrites are considered as a group of unbelievers, although they conceal their reality. In this sense, the surah is referring to their true status. On the other hand, the phrase may refer to the Muslims, considering that the hypocrites were integrated with them, pretending to belong to their community. They were indeed treated as Muslims, as Islam requires us to deal with people on the basis of what they profess to be. In either case, however, they are hypocrites as their description in the surah and their deeds indicate.
منافقان پس از شنیدن سخنان پیامبر ﷺ، این پرسش را مطرح می‌کنند که نشان می‌دهد آنان تنها وانمود می‌کردند به سخنان او توجه دارند، در حالی که ذهنشان غافل بود، مشغول چیزهای دیگر، یا در واقع کاملاً مهر شده بود. این پرسش همچنین نوعی تمسخر ضمنی را در بر دارد. از آنجا که آنان پرسش خود را خطاب به افرادی دانشمند مطرح می‌کنند که دربارهٔ معنای آنچه شنیده‌اند می‌پرسند، چنین وانمود می‌کنند که آنچه محمد ﷺ گفته، نامفهوم بوده است. با آنکه به سخنان او توجه کرده‌اند، باز هم نتوانسته‌اند معنای آن را دریابند. این پرسش همچنین مسخره کردن کسانی را در پی دارد که با دقت به هر آنچه پیامبر ﷺ می‌گفت گوش می‌دادند و می‌کوشیدند آن را کامل بفهمند و حفظ کنند، همان‌گونه که یاران پیامبر ﷺ چنین می‌کردند. بدین‌سان، این منافقان با تمسخری آشکار یا پنهان، از آن دانشمندان خواستند سخنان پیامبر ﷺ را تکرار کنند. در همهٔ این احتمالات، پلیدی، کینهٔ عمیق و نفرت دیده میشود: «اینان همان کسانی‌اند که خدا بر دلهایشان مهر نهاده و از هوس‌های خود پیروی می‌کنند.» ۱۶
The hypocrites’ question, after they had listened to the Prophet, shows how they only pretended to pay attention to what he was saying when their minds were inattentive, preoccupied with other things, or rather were sealed altogether. It also suggests an implicit ridicule. Since they address their question to people endowed with knowledge asking about the meaning of what they heard, they imply that what Muhammad said was incomprehensible. Despite having paid attention to it, they still could not understand its meaning. It further implies ridicule of those knowledgeable people who attended carefully to everything the Prophet said, making an effort to understand it fully and memorize it, as the Prophets Companions used to do. In this way, using blatant or subtle mockery, these hypocrites asked them to repeat the Prophet s words. In all these possibilities we see wickedness, deep resentment and hatred: “Such are the ones whose hearts God has sealed, and who follow their desires.” 16)
این، وضعِ منافقان است. اما کسانی که از هدایتِ الهی پیروی می‌کنند، کاملاً متفاوت‌اند:
Such is the condition of the hypocrites. Those who follow Divine guidance, however, are totally different:
و کسانی که هدایت را پذیرفتند، خداوند بر هدایتشان می‌افزاید و پرهیزگاری‌شان را افزون می‌گرداند.
As for those who accept Divine guidance, God increases them in guidance and causes them to grow in the quality of God-fearing.
در این آیه، ترتیب گزارش رخدادها قابل تأمل است. مؤمنان نخست هدایت را می‌پذیرند و خداوند با افزودن بر این هدایت پاداششان می‌دهد تا گمراه نشوند. سپس پاداشی والاتر به آنان عطا میکند، چنان‌که «تقوای» ایشان را افزون میسازد. این ویژگی، دل انسان را همواره نگران و هشیار نگه می‌دارد؛ احساس میکند که خداوند او را می‌بیند، از خشم او می‌ترسد و در عین حال به خشنودی‌اش امید دارد، و از این‌که خداوند او را در حالتی ببیند که مورد پسند نیست، شرمسار میشود. چنین حساسیت ژرفی، جوهره‌ی تقوا است. این، پاداش بزرگی است که خداوند به هر یک از بندگانش که بخواهد عطا میکند، هنگامی که هدایت او را بپذیرند و بکوشند تا خشنودی او را به دست آورند. هدایت، حساسیت و تقوا، وضعیتی را توصیف می‌کنند که خلاف نفاقی است که در آیه‌ی پیش بیان شده است.
The order of reporting events in this verse calls for reflection. The believers start by accepting guidance, and God rewards them by increasing this guidance so that they do not err. He further gives them an even more profound reward, as He “causes them to grow in the quality of God-fearing." This quality makes a persons heart always apprehensive, feeling that God is watching him, fearing that he might incur Gods displeasure whilst hoping to earn His pleasure, and ashamed that God may see him in a situation of which He disapproves. Such a keen sensitivity is the essence of being God-fearing. It is a great prize which God grants to whomever He chooses of His servants when they accept His guidance and strive to earn His pleasure. Guidance, sensitivity and being God-fearing describe a condition that is the opposite of the hypocrisy described in the previous verse.
سوره به توصیف منافقانی بازمی‌گردد که از نزد پیامبر ﷺ بیرون می‌روند، در حالی که از تعالیم او چیزی نفهمیده‌اند؛ تعالیمی که هدفشان افزایش ترس مردم از خداست و یادآوری حسابرسی و جزایی که قطعاً فرا خواهد رسید.
The surah picks up its description of the hypocrites who leave the Prophets presence having understood nothing of his teachings, which aim to enhance peoples fear of God, and remind them of what is certain to come of reckoning and requital:
آیا آنان منتظر آنند که قیامت ناگهان بر ایشان فرا رسد؟
Are they waiting for the Last Hour to come upon them of a sudden?
همانا نشانه‌های آن (قیامت) آمده است؛ اما هنگامی که آن (قیامت) فرا رسد، پند گرفتنشان چه سودی به حالشان خواهد داشت؟ (آیهٔ ۱۸)
Its portents have already come; but once it has arrived, what benefit will it then be to them if they take heed? (Verse 18)
این افرادی که با پیامبر ﷺ می‌نشینند و سپس بی‌آنکه چیزی فهمیده یا آموخته باشند، می‌روند، منتظر چه هستند؟ آیا منتظرند که قیامت ناگهان در حالی که سرگرم امور دنیوی‌اند، بر آنان فرا رسد؟ در حالی که نشانه‌های قیامت و علائم آن پیش‌تر آمده‌اند. نزول آخرین پیام الهی روشن‌ترین همه این نشانه‌هاست. این پیام اعلام میکند که آن، آخرین هشدار پیش از فرارسیدن وقت معین قیامت است. از پیامبر ﷺ نقل شده که فرمود: «من با رسالتم برانگیخته شدم، و میان من و قیامت جز به اندازهٔ فاصلهٔ میان دو انگشتم فاصله‌ای نیست.» [روایت البخاری و مسلم]. اگر پس از زمان پیامبر ﷺ مدت زیادی گذشته به نظر می‌رسد، باید به یاد داشته باشیم که روزهای خداوند با روزهای ما متفاوت است. بر اساس حساب خداوند، نخستین نشانه‌های آن پیش‌تر آمده‌اند. هیچ انسان خردمندی نباید اجازه دهد که قیامت ناگهان بر او فرا رسد، در حالی که دیگر نمی‌تواند به وظیفه‌ای بپردازد: «چون آن فرا رسد، پند گرفتن برای آنان چه سودی خواهد داشت؟» این، یادآوری قوی برای کسانی است که از یاد برده‌اند.
What do these people who sit with the Prophet and later leave, having understood or learnt nothing, wait for? Are they waiting for the Last Hour to come upon them all of a sudden while they are preoccupied with worldly matters? Well, the portents of the Last Hour have already come, as have its signs. The revelation of the last Divine message is the clearest of all these portents. It announces that it is the last warning before the appointed time for the Last Hour. The Prophet is quoted as saying: “I was sent with my message, nothing separates me from the Last Hour more than what separates my two fingers.” [Related by al-Bukharl and Muslim.] If time appears to have extended long since the Prophet’s time, we should remember that God’s days are different from our days. According to God’s reckoning, its first signs have already come. No reasonable person should allow it to come upon him all of a sudden, when he can no longer attend to a duty: “Once it has arrived, what benefit will it then be to them if they take heed?” This serves as a strong reminder to those who are oblivious.
سوره سپس خطاب به پیامبر ﷺ و کسانی که هدایت‌یافته‌اند و از او پیروی می‌کنند، میآید و به آنان دستور می‌دهد که راهی متفاوت را در پیش گیرند؛ راهی که بر پایه علم حقیقی، یاد خدا، طلب آمرزش از او، و این احساس باشد که او بر آنان نظارت دارد و از همه‌چیز درباره ایشان آگاه است. در نتیجه، آنان در حالی که منتظر قیامت هستند، هوشیار و مراقب خواهند بود.
The surah then addresses the Prophet and the well-guided people who follow him telling them to follow a different course based on true knowledge, remembrance of God and seeking His forgiveness and feeling that He watches over them and knows everything about them. They will then be on their guard as they await the Last Hour:
بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست، و برای گناهان خود و برای همه مردان و زنان مؤمن از او آمرزش بخواه. خداوند از رفت و آمد شما و از جای آرامش شما آگاه است.
Know, then, that there is no deity other than God, and pray to Him to forgive you your sins, and to forgive all believing men and women. God knows all your comings and goings, as well as your abiding at rest. (Verse 19)
این دستور در درجه نخست به ضرورت همواره به یاد داشتن نخستین حقیقتی اشاره دارد که پیامبر ﷺ و کسانی که از او پیروی می‌کنند بدان پایبندند:
This directive points first of all to the need to always remember the first truth which the Prophet and those who follow him uphold:
«پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست» وقتی این حقیقت در وجدان انسان به‌طور استوار جای گرفت، دستورهای دیگری داده میشود:
“Know, then, that there is no deity other than God” Once this truth is firmly established in man’s conscience, other directives are given:
«و اسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ» — این خطاب به پیامبر ﷺ است، با آنکه خداوند گذشته و آینده گناهان او را پیش‌تر بخشیده است. زیرا بر هر مؤمنی که آگاه است تلاش‌هایش در ادای وظیفه‌اش کوتاه است، هرچه هم بکوشد، این تکلیف است که از پروردگار آمرزش بخواهد. به این ترتیب، هر مؤمن احساس میکند که دعای آمرزش‌خواهی او جلوه‌ای از تسبیح خداوند و سپاس‌گزاری از آمرزش اوست. افزون بر این، برای یاران و پیروان پیامبر ﷺ درسی است؛ آنان که مقام بلند او نزد پروردگارش را می‌دانند، اما می‌بینند که او فرمان یافته است خدا را یاد کند و برای خود و همه مؤمنان، مردان و زنان، از او آمرزش بخواهد. آنان می‌دانند که خداوند همواره دعاهای پیامبر ﷺ را اجابت میکند. پس احساس می‌کنند که خداوند با فرستادن این پیامبر بزرگوار و فرمان دادن به او که برای ایشان آمرزش بخواهد، نعمتی بزرگ به آنان ارزانی داشته است. بنابراین مطمئن می‌شوند که او گناهانشان را خواهد بخشید.
“And pray to Him to forgive you your sins.” This is said to the Prophet whom God has already forgiven his past and future sins, because it is the duty of every believer who is aware that his efforts fall short of fulfilling his duty, no matter how hard he tries. In this way, every believer feels that his prayer for forgiveness serves as an aspect of glorifying God and thanking Him for His forgiveness. Moreover, it is a lesson to the Prophet’s Companions and followers who know his high position with his Lord, yet see that he is instructed to remember God and to pray to Him for forgiveness for himself and all believers, men and women. They know that God always answers the Prophet’s prayers. They then feel that God has bestowed on them a great blessing by sending them this noble Prophet and instructing him to pray to Him to forgive them. Thus, they are sure that He will forgive them their sins.
نکته پایانی این دستور این است که «خداوند از رفت و آمد شما و از جایگاه آرامش شما آگاه است» (آیه ۱۹). بنابراین مؤمن همزمان هم احساس آرامش میکند و هم احساس ترس. او آرامش دارد از این که هرجا باشد زیر مراقبت خداوند است، و ترس دارد از این که خداوند هر احساس و اندیشه‌ای را که او دارد می‌داند و از هر رازِ پنهانش آگاه است.
The final point in this directive is that “God knows all your comings and goings, as well as your abiding at rest." (Verse 19) Thus a believer feels both reassurance and fear at the same time. He is reassured that he is under Gods care wherever he is, and he is in fear because God knows every feeling and thought he may have, and is aware of his every secret.
این‌ها همه بخشی از تربیتی است که مؤمن را همواره هوشیار نگه می‌دارد و او را مشتاق میسازد که همیشه بر راه راست بماند.
This is all part of education that keeps a believer always on the look out, keen to remain always on the right track.